Brontekst bekijken van Brabants katholiek offensief in de Verenigde Staten

[[File:Oud college turnhout.jpg|thumb|Het Sint-Jozefcollege van de [[Jezuïeten]] te [[Turnhout]], opgericht 1845]]
[[File:American College, Louvain.jpg|thumb|Het [[Amerikaans College]] te [[Leuven]], opgericht 1857]]
[[File:Americancol675.jpg|thumb|Beeldhouwwerk van een Noord-Amerikaans stamhoofd verwerkt in de gevel van het Amerikaans College]] 
[[File:Genova-Castello d'Albertis-teepees.jpg|thumb|[[Tipi]]'s van de Native-American [[Blackfoot (volk)|Blackfoot]], 1900]] 
[[File:St. Mary's Mission, Kansas, Pottawatamie Indian School, 90 miles west of Missouri River. (Boston Public Library) (cropped).jpg|thumb|[[Potawatomi]]-weesmeisjes op de [[w:en:St. Mary's Mission (Kansas)|missiepost Saint Mary]], Kansas, 1867]] 
[[File:Haarendael.jpg|thumb| Haarendael in [[Haaren (Noord-Brabant)|Haaren]] (Noord-Brabant), voorheen het [[grootseminarie]] van Den Bosch, opgericht in 1839]]
[[File:Freshman Class group photo, Cap and Gown 1915 University of Chicago yearbook (page 127 crop).jpg|thumb|De [[Ignatius van Loyola|Loyola]]-universiteit van [[Chicago]], 1915]] 
[[File:Cathedral Basilica of Saint Louis King of France.jpg|thumb|Saint Louis Cathedral, [[New Orleans (stad)|New Orleans]]]]

Het '''Brabants katholiek offensief in de Verenigde Staten''' (1820 -1870) is een omvangrijke, doelbewuste uitzending van Brabantse [[missionaris]]sen in de 19e eeuw, die de opbouw en verspreiding van het [[katholicisme]] in de [[Verenigde Staten]] effectief heeft bevorderd. Het cultuuroffensief kwam tot stand door een nauwe samenwerking van [[Vlaanderen|Vlaams]]/[[Noord-Brabant]]se en Noord-Amerikaanse kerkelijke leiders. Aan de basis van dit netwerk stond het [[seminarie]] van [[Leuven]]. De Brabantse missiepaters concentreerden zich aanvankelijk op de [[Native Americans|oorspronkelijke bewoners]] in de VS, na 1850 meer op andere (nieuwe) bevolkingsgroepen.

== Katholiek netwerk ==
Gedurende de 19e eeuw was Amerika het populairste missieland onder aspirant-missionarissen in het Nederlandse taalgebied. Vanuit Noord-Brabant vertrokken 130 missionarissen naar de VS<ref>Vermeeren, Simone; Brabantse missiepioniers in de Verenigde Staten in de lange negentiende eeuw. Onderzoeksrapport en archiefinventarisatie, Erfgoed Brabant / Katholiek Documentatiecentrum / Tilburg University,  juni 2018</ref>; méér dan er diezelfde eeuw naar de Nederlandse westelijke koloniën ([[Nederlandse Antillen]] en [[Suriname]]) gingen. En ook meer dan naar [[Nederlands-Indië]]. 

De omvangrijke '[[Missie (Katholieke Kerk)|missie]] onder de indianen' zou nooit tot stand zijn gekomen zonder een hechte samenwerking binnen het voormalig [[hertogdom Brabant]]. Het Vlaams/Noord-Brabantse katholieke netwerk had zijn oorsprong in het [[Leuven]] van het [[ancien régime]] en breidde zich in de [[Franse Tijd in België|Franse tijd]] via [[Turnhout]] en [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] uit naar [[Breda]] en [[Den Bosch]]. Ook tijdens en na de [[Belgische Opstand]] hield dit katholieke bondgenootschap stand. Tegen het eind van de 19e eeuw was de [[Katholieke Kerk in de Verenigde Staten]] versterkt en doofde het Brabantse offensief.   

==Sleutelfiguren in het offensief==

===Carroll=== 
Kort na de [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsoorlog|Amerikaanse onafhankelijkheid]] moest een plan worden gemaakt voor de 'ontluikende' katholieke kerk in de jonge [[republiek]]. Vooral de staten [[Maryland]], [[Pennsylvania]] en [[New York (staat)|New York]] telden een groot aantal katholieken. Zij kampten met een tekort aan [[priesters]] en een tekort aan middelen. In de Zuidelijke Nederlanden was er juist een overschot aan jonge priesters, met weinig carrièremogelijkheden voor zich. De Amerikaanse missie bood dus perspectief. Uitzending gebeurde op verzoek van kerkelijk leiders in de Verenigde Staten. Onder hen de Amerikaanse priester [[John Carroll]] (1735-1815), de eerste bisschop van de Verenigde Staten, die samen met enkele andere Amerikanen zijn priesteropleiding had genoten in de Zuidelijke Nederlanden. Zij wisten hoezeer er priesters in de Nederlanden beschikbaar waren en uit welk hout die gesneden waren. 

===Roothaan===
De Brabantse missionering werd vanuit Rome gesteund door de [[Congregatie voor de Evangelisatie van de Volkeren|Congregatie voor de Voortplanting des Geloofs]], ook wel de Propaganda Fide genaamd. Heel belangrijk in het missie-offensief was de invloed van de [[Kloosterorde|religieuze orde]] der [[jezuïeten]], aangevoerd door de Hollander [[Jan Roothaan]] (1785-1853). Roothaan was in 1829 in Rome bevorderd tot [[Generaal-overste|algemeen overste]] van de jezuïeten. Hij spoorde de [[provinciaal|provinciaal oversten]] aan zoveel mogelijk priesters uit te zenden naar de VS, net zoals in voorgaande eeuwen honderden missionarissen de [[Conquistador (historisch)|conquistadores]] vergezeld hadden naar Latijns Amerika en de Filipijnen.

===De Nef===
Een sleutelfiguur in het Vlaams/Noord-Brabantse verbond was de vermogende Vlaamse zakenman [[Pierre-Jean Denef|Pieter-Jan de Nef]] (1774-1844). Zijn private [[Sint-Jozefcollege Turnhout|instituut]] in [[Turnhout]], een soort [[Latijnse school]], had primair als doel Brabantse missionarissen op te leiden 'voor de bekering van onze arme Indianen en Amerikanen'. [[Arnold Damen]], de latere oprichter van de katholieke universiteit te [[Chicago]], volgde hier zijn opleiding. De Nef regelde zelf de fondsen en betaalde de overtocht vanuit [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]]. Gemachtigd door Roothaan organiseerde hij in de jaren dertig (dus na de Belgische afscheiding) acht expedities naar Amerika, met een groot contingent aan Nederlanders. De missionarissen konden in de VS gebruik maken van veel kerkelijke benodigdheden die ook massaal verscheept werden uit het oude continent; altaren, beelden, kelken etc. Dezen waren overtollig of afkomstig nog uit kerken en kloosters die door de Fransen gesloten waren.

===De Smet===
Het Brabants katholieke offensief begon met de honorering van een oproep om te hulp te schieten bij de 'indianenmissie' van de jezuïeten in [[Missouri (staat)|Missouri]] onder leiding van de Vlaming [[Pieter-Jan De Smet (missionaris)|Pieter-Jan De Smet]] (1801-1873).<ref>Stekelenburg, Henk van; Landverhuizingen als regionaal verschijnsel: van Noord-Brabant naar Amerika 1820-1880, Tilburg, 1991</ref> De Smets' 'indianenverhalen', vol avontuur en romantiek, maakten op velen indruk en hielpen de Amerikaanse missie te ondersteunen. De Smet was een groot mobilisator en rekruteerder van nieuwe missionarissen. Zijn herhaalde bezoeken aan priesteropleidingen in de lage landen hielpen de VS tot meest gewilde bestemming te maken bij aspirant-missionarissen. Door zijn publicaties (m.n. Reizen naar het Rotsgebergte, 1841) en zijn voordrachten was De Smet halverwege de negentiende eeuw een beroemdheid, zowel in katholiek Europa als in VS. 

De seminaristen die De Smet volgden naar de nieuwe wereld zouden later met hun brieven en thuisbezoeken deze propaganda versterken. Ook diverse, speciaal voor de missie opgerichte [[Broederschap|broederschappen]] zorgden voor bekendheid en geld in het laatje, zoals de Broederschap van de Heilige [[Franciscus Xaverius]] (1830) en het [[Genootschap van de Heilige Kindsheid]] (1844).
 
===Van Gils, Cuyten e.a.===
Ook een belangrijke rol in de Brabantse coalitie speelde [[Antonius van Gils]] (1758-1834), president van het nieuwe seminarie van Den Bosch. Van Gils had in Leuven gestudeerd. De priesteropleidingen van Den Bosch en Breda volgden de insteek van het Leuvense seminarie, dat uitging van een uniforme en onfeilbare katholieke kerk geleid door een even onfeilbare paus. Deze ideologie van radicaal rooms-katholicisme ([[ultramontanisme]]) bestond aan weerszijden van de Atlantische oceaan. 

Van Gils' opvolgers in de Bossche seminaries ([[Nieuw-Herlaar]] en Haarendael), Van de Ven en [[Jacobus Cuyten]], continueerden zijn missie-ijver, net zoals de presidenten van het Bredase seminarie ([[Bovendonk]] in [[Hoeven (Halderberge)|Hoeven]]), [[Joannes van Hooydonk|Van Hooydonk]] en Van Dijck, dat zouden doen. De door hen afgeleverde missionarissen waren niet alleen [[orthodox]], maar ook zeer gemotiveerd. De Noord-Brabantse katholieke elite voelde een politieke verwantschap en grote solidariteit met de katholieke leiders in de VS die, net als zij, moesten opboksen tegen een hegemonie van [[protestanten]].<ref>Beckers, Theo; ‘De gemakkelijkste weg naar de hemel’</ref> 

==Nieuwe doelgroepen en einde offensief==
Tot 1850 was de aandacht van het Brabantse missie-offensief voornamelijk gericht op het [[Kerstening|kerstenen]] van de '[[Edele wilde|wilden]]' cq 'indianen'. [[Saint Louis (Missouri)|Saint Louis]] in de staat [[Missouri (staat)|Missouri]] was hiervoor -onder aanvoering van De Smet- de uitvalsbasis geweest en zou een belangrijk centrum blijven voor de uitbouw van de katholieke kerk in de VS. Brabantse paters, waaronder [[w:en:Charles Felix Van Quickenborne|Van Quickenborne]] en [[Christiaan Hoecken]], waren in Saint Louis aanvankelijk in de meerderheid. Vanaf 1840 sloten zich hier ook (gevluchte) confraters uit Italië en Frankrijk bij aan.  

Na 1850 verschoof de nadruk van de missie in de VS naar nieuwe doelgroepen: de nieuwe groepen kolonisten (veelal uit Zuid- en Midden Europa), het [[bekeren]] van 'geloofsafvalligen' (protestanten) en de [[Afro-Amerikanen]]. De [[goudkoorts]] had een grote stroom Europese migranten op gang gebracht. De landverhuizers/[[Kolonie (staatkundig)|kolonisten]] hadden het gemunt op de vruchtbare gronden van de [[Native Americans|inheemse volken]], wat veel onrust bracht en weinig fiducie bij de laatsten in de Europese [[God (algemeen)|god]]. De katholieke missie ging zich meer en meer richten op de hierboven genoemde andere groepen, de organisatie in de steden en op het onderwijs. 

In 1857 werd in Leuven ter voorbereiding op de Amerikaans missie het [[Amerikaans College|American College]] opgericht. Hier werd onder andere [[Franciscus Janssens]], later bisschop van [[New Orleans (stad)|New Orleans]], tot priester gewijd. Dit college kreeg uiteraard geregeld bezoek van tijdelijk teruggekeerde 'Brabantse zonen'.

Tussen 1850 en 1870 waren onder de stroom migranten vijftig Noord-Brabantse missionarissen. Dezen waren bijna allemaal opgeleid in het seminarie te Haaren onder leiding van Jacobus Cuyten (1799-1884). De Belgische -of beter: Brabantse- missionarissen stonden bij de Amerikaanse bisschoppen bekend als zeer betrouwbaar en goed inzetbaar. Zij spraken niet alleen [[Frans]] -de voertaal binnen de seminaries- maar konden ook al snel in het [[Engels]] en [[Duits]] preken en de [[biecht]] horen. Dit in tegenstelling tot hun Midden- en Zuid-Europese collega's. 

Na 1870 staken ook vrouwelijke religieuzen de Atlantische oceaan over, zoals bijvoorbeeld de Tilburgse [[Zusters van Liefde]]. Maar de personele en financiële hulp vanuit Europa werd ondertussen steeds minder noodzakelijk. Er volgde een periode van consolidering van de missie. Rond de eeuwwisseling was de katholieke kerk het grootste [[kerkgenootschap]] in de VS geworden, dat zélf missionarissen uitzond naar andere werelddelen. 

== Fotogalerij ==
<gallery>
JohnCarrollPeale.jpg|John Carroll
Joannes Philippus Roothaan) - P Blommers, Afb 010094007755.jpg|Joannes Roothaan
Pierre-Jean Denef.jpg|Pieter-Jan de Nef
Pere De Smet (page 1 crop).jpg|Pieter-Jan de Smet
Damen, Arnold J.jpg|Arnold Damen
Mgr. Jacobus Cuyten (1799-1884), gravure J. Walter (coll. Catharijne Convent).jpg|Jacobus Cuyten
</gallery>

{{Appendix|2=
* T.A.M. Beckers; ‘De gemakkelijkste weg naar de hemel’. Het Brabants katholiek offensief in de Verenigde Staten. De missie onder de Native Americans’, in: [https://uitgeverij-zhc.nl/files/Nbr-Hist-Jaarboeken/Boek_NHJ36_binnenwerk_proef04_compleet.pdf Noordbrabants Historisch Jaarboek, deel 36 (Tilburg, 2019)], blz. 111-133
{{References}}
}}

[[Categorie:Geschiedenis van de Verenigde Staten]]
[[Categorie:Geschiedenis van Brabant]] 
[[Categorie:Rooms-Katholieke Kerk]]
[[Categorie:Missie en zending]]
[[Categorie:Jezuïeten]]