Brontekst bekijken van Borneo

{{Zie dp}}
{{Infobox eiland
| naam        = Borneo
| kaart       = [[Bestand:ID - Borneo.png|250px]]
| locatie     = [[Zuidoost-Azië]]
| groep       = [[Grote Soenda-eilanden]]
| land        = [[Indonesië]], [[Maleisië]] en [[Brunei]]
| hoofdplaats = 
| km2         = 743.330
| lengte      = 1366 km
| breedte     = 1026 km
| omtrek      =
| hoogste punt= [[Gunung Kinabalu]] (4095 m)
| inwoners    = 23.720.000 (2020)
| gebruik     = 
| detailkaart = Borneo2 map english names.png
| image       = Borneo sat.jpg
| caption     = Satellietfoto van Borneo op 17 mei 2002
}}
'''Borneo''' is een [[eiland]] in [[Zuidoost-Azië]]. Met een oppervlakte van ongeveer 744.108&nbsp;km² is Borneo het op twee na grootste eiland van de wereld; alleen [[Groenland]] en [[Nieuw-Guinea]] zijn groter.

== Geschiedenis ==
[[Bestand:Dayaks in their war dress.jpg|thumb|260px|[[Dajaks]], de oorspronkelijke bevolking van Borneo, in hun traditionele oorlogsklederdracht. [[koppensnellen (ritueel)|Koppensnellen]] was een belangrijk onderdeel van de Dajakcultuur.]]

Volgens oude [[China|Chinese]] en [[India]]se [[Handschrift (boek)|manuscripten]] waren enkele westelijk gelegen kuststeden van Borneo frequent gebruikte ruilposten. Tijdens het eerste millennium werd er onder meer gehandeld in [[goud]], schilden van [[schildpadden]], [[ivoor]], hoorns van [[neushoorn]], [[rotan]] en [[bijenwas]]. De Indiërs noemden Borneo '''Suvarnabhumi''' ("het land van goud"). Een andere gangbare naam was '''Karpuradvipa''' (kamfereiland). Inwoners van Java noemden Borneo '''Puradvipa''' ("Diamanteiland"). Archeologische vondsten in de rivierdelta de [[Sarawak (rivier)|Sarawak]] onthulden dat dit gebied in de periode 1300 v.Chr. tot 500 v.Chr. een bruisend handelcentrum was tussen India en China.

In de 14e eeuw waren bijna alle kustgebieden van Borneo onder controle van de [[Majapahit]], zoals beschreven staat in het Javaanse [[Nagarakretagama]]document.

In de 15e eeuw oefenden de [[Majapahit]] hun invloed uit in Borneo. Prinses Junjung Buih, koningin van het [[Hindoe]]koninkrijk van [[Negara Dipa]], trouwde met een Javaanse prins, Prins Suryanata. Dit koppel regeerde over het koninkrijk dat een bruidssgeschenk was aan het [[Majapahit]]koninkrijk (1365). Zo werd het een onderdeel van [[Maleis|Nusantara]]. Na verloop van tijd nam de macht van Negara Dipa af en werd dit hof vervangen door het hof van Negara Daha. Toen de leiding van dit hof zich bekeerde tot de [[Islam]] en ze het Islamitische [[koninkrijk Banjar]] vormden, erfden zij enkele gebieden die daarvoor door het Hindoekoninkrijk van Negara Daha werden bestuurd.

Het [[Brunei|Sultanaat Brunei]] heerste gedurende zijn gouden periode (van de 15e tot de 17<sup>e</sup> eeuw) over een groot deel van Noord-Borneo.

== Geografie ==
Het eiland Borneo is opgedeeld onder [[Indonesië]] en [[Maleisië]]. Tevens ligt de kleine onafhankelijke staat [[Brunei]] in zijn geheel op Borneo.

Het zuidelijke, grootste deel van het eiland behoort tot Indonesië en heet officieel [[Kalimantan]]. Het noorden van het eiland behoort tot Maleisië. Dit [[Oost-Maleisië]] bestaat uit [[Sabah]], het noordelijke deel van het eiland, en [[Sarawak (staat)|Sarawak]], dat in het noordwesten ligt. Sabah en Sarawak worden gezamenlijk ook wel Maleisisch Borneo genoemd. Brunei is een onafhankelijke, relatief kleine staat in het noorden van het eiland. De naam "Borneo" is overigens afkomstig van "Brunei".

De grootste stad van Borneo is [[Balikpapan]] in [[Oost-Kalimantan]], met ruim 850.000 inwoners. Andere belangrijke steden zijn [[Samarinda]] (335.000), [[Banjarmasin]] (500.000) en Pontianak (570.000) op het Indonesische deel van het eiland en [[Kota Kinabalu]] (450.000) en [[Kuching (stad)|Kuching]] (485.000) op Maleisisch Borneo.

Ten noordwesten van het eiland ligt de [[Zuid-Chinese Zee]], ten noordoosten de [[Suluzee]], ten oosten de [[Celebeszee]], ten zuidoosten de [[Straat Makassar]], ten zuiden de [[Javazee]] en ten slotte ten zuidwesten de [[Straat Karimata]].

{| class="wikitable sortable"
! class="unsortable" |Vlag
! Naam
! Hoofdstad
! Oppervlakte
! Taal
! UTC
|-
| [[Bestand:Flag of Brunei.svg|40px|rand]]
| [[Brunei]]
| [[Bandar Seri Begawan]]
| 5.765 km²
| [[Maleisisch]]
| +8
|-
| [[Bestand:Flag of Indonesia.svg|40px|rand]]
| [[Kalimantan]]
| -
| 544.150 km²
| [[Indonesisch]]
| +7, +8
|-
| [[Bestand:Flag of Malaya.svg|40px|rand]]
| [[Oost-Maleisië]]
| -
| 198.352 km²
| [[Maleisisch]]
| +8
|}

===Rivieren===
* [[Kapuas]] (1,143 km)
* [[Barito]] (1,090 km)
* [[Mahakam]] (980 km)
* Kahayan (658 km)
* Mendawai (616 km)
* [[Kayan (rivier)|Kayan]] (576 km)
* Rajang (565 km)
* [[Kinabatangan]] (560 km)
* [[Baram]] (400 km)
* Sembakung (352 km)
* Sesayap (279 km)
* Pawan (197 km)

== Bevolking ==
Borneo had in 2010 naar schatting 19.800.000 inwoners. De grootste bevolkingsgroepen zijn [[Maleiers]], [[Banjar (volk)|Banjar]], [[Han-Chinezen]] en [[Dajaks]].

Het grootste deel van de bevolking van Borneo is [[islam|moslim]] of [[Animisme (religie)|animistisch]]. Er is een kleine [[Hindoeïsme|hindoe]]-minderheid in [[Midden-Kalimantan]]. De meeste Dajaks zijn [[Christendom|christelijk]].

Op Borneo worden veel verschillende talen gesproken, vooral [[Malayo-Polynesische talen|Malayo-Polynesische]]. [[Sarawak (staat)|Sarawak]] kent 47 talen, [[Sabah]] 54, [[Kalimantan]] 83 en [[Brunei]] 17.

== Klimaat ==
Het eiland heeft een [[Tropen (geografie)|tropisch]] [[klimaat]]. Van november tot maart heerst op Borneo de noordoost[[Moesson (regentijd)|moesson]], van mei tot september de zuidoostmoesson. Het eiland kent daardoor zeer veel regenval, verspreid over het hele jaar.<ref>{{Citeer web|url=https://www.vwkweb.nl/index.php?page=169|titel=Klimaat informatie over Indonesië <!-- Vanwege donorprincipe spelfout (het zou "klimaatinformatie" moeten zijn) behouden -->|bezochtdatum=2016-05-11|datum=2013-02-02|werk=Vereniging voor Weerkunde en Klimatologie|taal=}}</ref>

== Natuur ==
[[Bestand:Marbled cat borneo.jpg|thumb|260px|Een [[Marmerkat]] in de Danumvallei]]
Ooit was heel Borneo bedekt met [[tropisch regenwoud]], dat meer dan 130 miljoen jaar oud is. Borneo herbergt de oudste regenwouden ter wereld. Sinds de jaren 60 echter, is bos in een ongekend tempo gekapt. Vooral het laaglandregenwoud, dat de meeste soorten fauna en flora herbergt werd het meest gekapt, waardoor er nu alleen kleine stukken ongerept laaglandregenwoud overblijven, voornamelijk in de nationale parken van Borneo.

Sinds 1980 is 80% van het primaire woud in Borneo verdwenen. Het grootste gedeelte van Borneo is gedegradeerd door houtkap en/of platgebrand voor palmolieplantages. Bovendien maakt houtkap het bos extra gevoelig voor branden. Zo ging in 1997 en 1998, tijdens de [[El Niño (verschijnsel)|El Niño]] 120.000&nbsp;km² bos in vlammen op. Dit zorgde voor 40 % van de globale uitstoot van CO<sub>2</sub> in dat jaar, en bovendien zorgde de rook en smog voor miljarden euro's aan schade in omringende landen.

=== Flora ===
De bossen van Borneo bevatten zeer veel soorten. Doordat er jaarlijks meer dan 2500&nbsp;mm regen valt, is de diversiteit aan flora zeer groot. Eén hectare primair laaglandregenwoud in Borneo kan wel 300 soorten bomen bevatten, terwijl heel Engeland "slechts" 25 soorten bevat. Borneo kent 15.000 plantensoorten, en waarschijnlijk ook vele onontdekte plantensoorten. De laaglanden worden gedomineerd door de [[Dipterocarpaceae|dipterocarp]]-bomen, een familie bomen bestaande uit honderden soorten. Deze bomen zijn ook gewild voor hun hardhout. De dipterocarp bomen zijn de grootste regenwoudbomen ter wereld. Sommigen van deze bomen kunnen 90 meter hoog worden.

Ook is Borneo het enige eiland waar de [[Nepenthes bicalcarata]] groeit, een lid van het [[Nepenthes]] geslacht. Deze plant werkt samen met een mierensoort, de [[Colobopsis schmitzi]], die in symbiose leven.

=== Fauna ===
Onder andere de [[Borneodwergolifant]], de [[Sumatraanse neushoorn]], de [[Borneose nevelpanter]], de [[Borneose orang-oetan]] en de [[neusaap]] hebben hier hun leefgebied in een van de rijkste natuurgebieden in de wereld.

Op 19 december 2006 maakte het [[Wereld Natuur Fonds]] bekend dat onderzoekers in 2006 meer dan 50 nieuwe [[dier]]en en [[Planten|plant]]en op dit eiland hadden ontdekt: 30 [[vissen (dieren)|vissoorten]], twee [[soort]]en [[boomkikkers]], zestien [[gember]]planten, drie [[boom (plant)|boomsoorten]] en een plantensoort met grote [[blad]]eren.

== Externe links ==
* {{nl}} [https://web.archive.org/web/20051202025315/http://www.maleisie.be/sarawak.html Maleisie.be - Sarawak] - Informatie over Sarawak, deel van Maleisisch Borneo
* {{nl}} [http://www.maleisie.be/sabah.html Maleisie.be - Sabah] - Informatie over Sabah, deel van Maleisisch Borneo
* {{nl}} [http://www.maleisie.be/brunei_algemene_informatie.html Maleisie.be - Brunei] - Algemene informatie over Brunei, gelegen op Borneo
* {{nl}} [https://web.archive.org/web/20080330064752/http://www.wnf.nl/wnf/website/index.cfm/ID=C7066D7D-F9A1-4741-9CDBFAE16FC5CB57 Borneo Wereldnatuurfonds]

{{Appendix}}
{{Commonscat|Borneo}}
{{Coor title dms|0|10|32.811507289507205|S|113|41|11.484375|E|type:isle_region:MY}}

{{Navigatie Soenda-eilanden}}

[[Categorie:Borneo| ]]
[[Categorie:Verdeeld eiland]]
[[Categorie:Eiland in de Grote Oceaan]] <!-- de verdeelde eilanden, zeven in totaal, staan (ook) rechtstreeks in deze categorie -->
[[Categorie:Voormalige kolonie van Nederland]]