Brontekst bekijken van Benamingen van de Lage Landen

Er zijn vele '''benamingen van de [[Lage Landen]]''', zowel historische als hedendaagse. Deze veelheid van namen kon ontstaan door het ontbreken van duidelijke aardrijkskundige en etnografische grenzen en kenmerken.

*'''Belgica'''/'''Belgium'''/'''Belgique''': historische benaming voor de Nederlanden, sinds eind 18<sup>e</sup> eeuw (samen met '''Belgenland''' en '''België''') steeds meer van toepassing op de [[Zuidelijke Nederlanden]] en vanaf 1830 exclusief voor het [[België|koninkrijk België]]. '''België''' verdrong ten slotte de andere namen.
*'''Benelux''': strikt staatkundige optelsom van [[België]], [[Nederland]] en [[Luxemburg (land)|Luxemburg]], ook gangbaar buiten het economische samenwerkingsverband [[Benelux]] (1944–heden) waar de naam eigenlijk vandaan komt.
*'''Dietsland''': midden 19e eeuw ontstane cultuurhistorische benaming van het [[Nederlands taalgebied]] binnen de Nederlanden (soms inclusief Noord-Duitsland tot en met [[Oost-Pruisen]], veel zeldzamer inclusief (delen van) Wallonië, Luxemburg en Noord-Frankrijk op grond van vroegere taalsituaties), vanaf de jaren 1920 en vooral 1930 steeds meer een politiek begrip aangewend door grootneerlandistische en heelneerlandistische groepen in het kader van hun staatkundig streven. 
*'''Germania Inferior''': historische benaming voor de Lage Landen (vooral de noordelijke), gangbaar in de middeleeuwse Kerk, sinds de 16e eeuw in onbruik geraakt.
*'''[[Lage Landen]]''': geografische benaming van bovengenoemde Benelux, afhankelijk van context soms breder opgevat met ook delen van Noord-Frankrijk ([[Frans-Vlaanderen]], [[Frans-Henegouwen]], [[Artesië (streek)|Artesië]], [[Picardië]] tot aan de [[Somme (rivier)|Somme]] en de vroeger Luxemburgse streek rond [[Thionville|Diedenhoven]]) en West-Duitsland ([[Oost-Friesland]], [[Hertogdom Gulik|Gulik]], [[Hertogdom Kleef|Kleef]], [[Graafschap Bentheim|Bentheim]], [[Graafschap Lingen|Lingen]], de streek rond [[Geldern]], rond [[Bitburg]], enkele gemeenten ten oosten van de [[Oostkantons]] die in 1815 door Pruisen werden geannexeerd enz.). De precieze begrenzing van deze term wordt voortdurend betwist, vooral door allerlei [[grootneerlandisme|Groot-Nederlandse]], [[Heel-Nederland (staatkunde)|Heel-Nederlandse]], [[Groot-België|Groot-Belgische]], [[Vlaams-nationalisme|Vlaamse]], [[Waalse Beweging|Waalse]] en [[Friese beweging|Friese]] en Luxemburgse nationalistische groeperingen die op historische, taalkundige, culturele of andere gronden territoriale claims leggen op gebieden die in huidig België, Nederland, Luxemburg, Frankrijk en/of Duitsland liggen. 
*'''Lotharingia''': van de 10e tot 12e eeuw elitaire benaming van [[Neder-Lotharingen]] dat een groot deel van de latere Nederlanden omvatte; vrij onbekend laat staan gangbaar bij het gewone volk.
*'''[[Nederlanden]]''': ongeveer dezelfde betekenis als de Lage Landen, maar meer historiografisch en politiek van aard. 
*'''Vlaanderen''': vooral in laat-middeleeuws en vroegmodern Spaans en Italiaans taalgebruik gangbare ''[[pars pro toto]]'' voor alle [[Habsburgse Nederlanden]].

== Naamgevingsgeschiedenis ==
=== Romeinse tijd (1e eeuw v.Chr.–5e eeuw n.Chr.) ===
==== ''Germania Inferior'' en ''Gallia Belgica'' ====
[[Bestand:Germania 70.svg|thumb|280px|left|[[Germania Inferior]] met de [[Limes (Romeinse Rijk)|limes]] langs de Rijn ca. 70 n.Chr.]]
''[[Germania Inferior]]'' was de benaming van een Romeinse bestuurlijke eenheid, die ruwweg een groot deel van Zuid-Nederland omvatte, bijna heel het oosten van het huidige België en een stuk van Duitsland ten westen van de [[Rijn]]. Het adjectief ‘inferior’ in de naam verwees naar de positie ten opzichte van de stroomopwaarts aan de Rijn gelegen provincie [[Germania Superior]]. Deze tweedeling ontstond toen keizer Domitianus de twee militaire gewesten langs de Rijn-grens tot volwaardige provincies verhief: Germania Inferior (met als hoofdstad Colonia Agrippina, het huidige [[Keulen (stad)|Keulen]], later [[Germania secunda|Germania Secunda]]) en Germania Superior (met als hoofdstad Moguntiacum, het huidige [[Mainz]]).

In het Latijn werd het gebied ten zuiden van Germania Inferior aangeduid als ''[[Belgica Prima]]'' en ''[[Belgica Secunda]]'', of ook ''Gallia Belgica''. Dit was een echo van het oorspronkelijke ''[[Gallia Belgica]]'' van [[Julius Caesar|Caesar]], dat een groot deel van Noord-Frankrijk en een deel van West-Duitsland (tot aan de Rijn) had beslagen. Rechtsgeleerde [[Jean d'Auffay]] definieerde het als het deel van Gallië dat buiten het latere koninkrijk van Frankrijk lag, waarbij het ook Lotharingen en het Nederrijngebied omvatte.

=== Middeleeuwen (6e eeuw–13e eeuw) ===
Tijdens de Middeleeuwen hanteerde de Kerk de naam ''Germania inferior'' voor dit gebied, met Keulen als hoofdstad van de provincie.{{Bron?||2013|11|01}} De antwoorden op de vraag of de Nederlanden bij Germanië of Gallië behoorden, verschilden dan ook. Vervolgens werd het de ''Provincia Belgica''.{{Bron?||2013|11|01}}

==== ''Lotharingia'' ====
Vóór de Bourgondische eenwording die in de 14e eeuw werd ingezet, bestond er totaal geen idee van eenheid in de Lage Landen,<ref name="Huizinga">{{aut|Johan Huizinga}}, ''[https://www.dbnl.org/tekst/_gid001191201_01/_gid001191201_01_0026.php Uit de voorgeschiedenis van ons nationaal besef]'' (Amsterdam 1912) 434.</ref> waar [[particularisme]] in allerlei kleine gewesten hoogtij vierde.<ref>{{aut|Liek Mulder e.a.}}, ''Geschiedenis van Nederland. Van prehistorie tot heden.'' (Baarn 2008) 53.</ref> Het hertogdom [[Neder-Lotharingen]] (Latijn: ''Lotharingia'') omvatte in eind 10e tot eind 12e eeuw bijna alle latere Nederlanden (op het sterk opkomende [[graafschap Vlaanderen|Vlaanderen]] en [[Graafschap Luxemburg|Luxemburg]] na, maar inclusief een groot deel van het Duitse Rijnland en Oost-Friesland), maar behalve voor dynastieke twisten tussen de adel was dit van geen enkel belang voor de inwoners. In 1106 verwierf de [[graafschap Leuven|graaf van Leuven]] de titel hertog van Neder-Lotharingen, maar op de Landdag van [[Schwäbisch Hall (stad)|Schwäbisch Hall]] in 1190 werd deze gezagloos verklaard (de hertogstitel ging over op [[hertogdom Brabant|Brabant]] en [[Hertogdom Limburg|Limburg]]). In laat-middeleeuwse [[Middelnederlands]]e bronnen wordt wel gewag gemaakt van ''Lothrijck'', ''Lothryk'' of ''Lothrike''<ref>''Privilegium Trinitatis'' ('s-Hertogenbosch 1330).</ref>, maar ''[[Lothier]]'', zoals de Franse naam luidde (de Franse taal leende zich destijds eerder voor staatkundige zaken dan het [[Diets]]<ref name="Huizinga"/>), lijkt niet naar Neder-Lotharingen te verwijzen, maar naar een kleiner gebied binnen het hertogdom Brabant.

=== Bourgondische tijd (14e eeuw–15e eeuw) ===
==== ''Landen van herwaarts over'' ====
[[Bestand:Karte Haus Burgund 3.png|250px|thumb|De ''landen van herwaarts'' (noord) en ''derwaarts over'' (zuid) onder Filips de Goede.]]
In de [[Bourgondische tijd]] werden de Lage Landen niet zozeer geografisch als wel [[deixis|deiktisch]] aangeduid, vanuit het oogpunt van de hertog zelf, die meestal in Vlaanderen of Brabant verbleef: ''les pays de par deça'', 'de landen van herwaarts over'. Dat wilde niet veel meer zeggen dan 'deze landen hier, direct om ons heen'. Dit in tegenstelling tot ''les pays de par delà'', 'de landen van derwaarts over, de landen daar', namelijk het eigenlijke Bourgondië. Door het grote belang van deze noordelijke gewesten werden de benamingen 'de Lage landen' of 'Nederlanden' meer en meer specifiek voor dit gebied gehanteerd. Vanaf ongeveer 1490 werden hiermee ook specifiek de [[Bourgondische Nederlanden|Bourgondisch]]-[[Habsburgse Nederlanden|Habsburgse]] gewesten aangeduid. [[Maria van Hongarije (1505-1558)|Maria van Hongarije]] (1530-1555) gebruikte als [[landvoogd]]es zowel ''pays de par deçà'' als ''pays d'embas'' (letterlijk: 'van beneden').

"Bourgondië" werd ook buiten deze kring wel gebruikt als aanduiding voor het geheel van landen van de hertog, vooral door militairen. Dit gebruik nam af na het verlies van het [[Hertogdom Bourgondië|hertogdom]] in 1477, maar vooral nadat [[keizer Karel V]] in 1544 [[Vrede van Crépy|afstand deed van zijn aanspraken op het hertogdom]].

==== Bourgondische identiteitsvorming ====
{{Zie ook|Zie ook [[Koninkrijk Bourgondië#Valois-Bourgondië: laatste koninkrijkspoging]] voor meer informatie.}}
Bij onderhandelingen over het verkrijgen van de koningstitel refereerde [[Filips de Goede]] (1419-1467) in 1447 aan het oude [[Midden-Francië|Midden-Rijk]]. De naam hiervan, "Lotharingen", was echter al te zeer verbonden aan een bepaald gebied om gebruikt te kunnen worden voor de landen van de hertog. Deze schijnt daarna de voorkeur te hebben gegeven aan de titel van koning van Friesland, een van de [[zeventien christelijke koninkrijken]]. Kanselier [[Kaspar Schlick]] stelde daarop de naam Brabant voor, zodat de aanspraken van koning [[Keizer Frederik III (1415-1493)|Frederik III]] op Friesland niet in gevaar kwamen. De onderhandelingen leverden uiteindelijk niets op.

Onder [[Karel de Stoute]] (1467-1477) herleefde het plan om het rijk van [[Lotharius I]] te herstellen. In 1467 was hem door Frederik III, ondertussen keizer, en [[paus Paulus II]] de titel van [[Koning van Duitsland|Rooms-koning]] in het vooruitzicht gesteld. De keizer was daar later op teruggekomen en bij de onderhandelingen in 1473 schijnt Karel ingestemd te hebben met een lagere koningstitel. Dit zou dan wel een dubbele titel moeten zijn; koning van Bourgondië en koning van Friesland. Uiteindelijk bleef ook dit zonder resultaat.

==== ''Belgis'' ====
De 7e-eeuwse kerkvader [[Isidorus van Sevilla]] stelde in zijn ''Etymologiae'' dat ''Belgica'' vernoemd zou zijn naar de stad ''Belgis'';<ref>"Belgis autem civitas est Galliae, a quo Belgica provincia dicta [est]" (Boek XIV 5:26).</ref> hoe hij dat wist bleef duister. De 14e-eeuwse monnik [[Jacques de Guise]] ging hiermee aan de haal toen hij voor zijn ''[[Chroniques de Hainaut]]'' (Geschiedenis van Henegouwen) een mythisch begin schreef, waarin de [[Troas|Trojaanse]] ([[Frygië|Frygische]]) koning "Bavo" rondom een tempel aan de [[Assyrische Rijk|Assyrische]] god [[Baäl|Bel]] de stad ''Belgis'' zou hebben gesticht op de plek van het huidige [[Bavay]] alvorens Caesar Gallië veroverde.<ref name="Keesman">{{aut|Wilma Keesman}}, [https://www.dbnl.org/tekst/plei001opbe01_01/plei001opbe01_01_0015.php "Oorsprongsmythen als zelfuitlegging: over achtergrond en betekenis van middeleeuwse verhalen rond Trojaanse stedenstichtingen"] in: {{aut|[[Herman Pleij]] e.a.}}, ''Op belofte van profijt'' (Amsterdam 1991) 262-279. [[Prometheus (uitgeverij)|Prometheus]].</ref> Dit mythische verhaal, onderdeel van de kroniek ''Annales Hannoniae'' (ca. 1395), werd daarna zeer populair, tot aan hertog [[Filips de Goede]] aan toe, en kreeg zijn laatste uitdrukking in ''Die Historie van Belgis'' (1574)<ref>{{aut|[[Marcus van Vaernewijck]]}}, ''[http://books.google.nl/books?id=5rdNAAAAcAAJ&pg=PT1 Die Historie van Belgis, die men anders namen mach: die spieghel den Nederlantscher audtheyt]'' (Gent 1574). Gerard van Salenson.</ref> voordat kritischer historici haar ontkrachtten; het pre-Romeinse ''Belgica'' bleef echter fascineren en was het toneel van talloze andere ontstaansmythen.<ref name="Keesman"/>

==== ''Niderlant'', ''Niderlande'' ====
In de 15e eeuw kwam de naam ''Nederlanden'' voor de Lage Landen in gebruik.{{Bron?||2013|11|04}} In tegenstelling tot onder meer '[[Frankrijk]]' en '[[Engeland]]' had deze geen etnische oorsprong, maar was het aanvankelijk een aardrijkskundige term, die slechts het onderscheid aanduidde met een hoger gelegen gebied. De Romeinen hadden deze methode van naamgeving dus al toegepast op hun meest noordelijke provincies op het vasteland. De Lage Landen hadden in de middeleeuwen nog geen gemeenschappelijke naam, maar werden eveneens op een relationele manier aangeduid. Samengestelde namen met ''Nieder-'' werden op allerlei plaatsen in het Duits-Nederlandse taalgebied gebruikt. ''Niderlant'' was in de late middeleeuwen het gebied tussen [[Maas]] en [[Rijn]], het nu Duitse [[Nederrijn (Duitse regio)|Nederrijngebied]] daarbij inbegrepen. Het gebied dat als ''Oberland'' gedacht was begon dan stroomopwaarts bij het hogere [[Rijnland (Duitsland)|Rijnland]] ten zuiden van de [[Moezel (rivier)|Moezel]] met daaraan de steden [[Trier]] en [[Koblenz (Duitsland)|Koblenz]], de oude grens van het Romeinse [[Germania Superior]]. De oudst bekende vermelding van ''Niderlant'' en ''Niderlande'' komt uit ca. 1275 en wordt toegeschreven aan Berthold van Regensburg:
{{cquote|Ir wizzet wol, daz die niderlender und die oberlender gar ungelîch sint and der sprâche und and den siten. Die von Oberlant, dort her von Zürich, die redent vil anders danne die von Niderlande, von Sahsen, die sint ungelîch and der sprâche.<ref>{{aut|Andrew R. Linn & Nicola McLelland}}, ''[http://books.google.nl/books?id=FdU5AAAAQBAJ&pg=PA100 Standardization: Studies from the Germanic languages]'' (Amsterdam 2002) 100. John Benjamins Publishing.</ref><br />(Vert.) Jullie weten wel dat de ''niderlender'' en de ''oberlender'' gans ongelijk zijn in taal en in zeden. Mensen van ''Oberland'', van Zürich, die praten heel anders dan die van ''Niderlande'', van Saksen, die zijn ongelijk in taal.}}
Dit wijst erop dat "de Lage Landen" voor het begin van de staatkundige eenwording van de Bourgondische Nederlanden nog vooral een aardrijkskundig denkbeeld waren. ''[[Saksen (volk)|Saksen]]'' bedoelt het land tussen de IJssel en de Elbe (het [[Nedersaksisch]] taalgebied). Bepalend is het taalverschil tussen [[Nederduits]] (=Nedersaksisch)/Nederlands en [[Opperduits]] dat meer of min de noordelijke rand van het middelgebergte volgt.

Bepalend voor de geografische samenhang en de aanduiding van het gebied was ook de loop van de grote rivieren. De begrippen 'de Lage landen bij de zee' - al rond 1400 voor Holland aangewend in ''Kronijk van den clerc uten laghen landen bi der zee'' - en 'de Nederlanden' raakten bij uitstek van toepassing op de [[Rivierdelta|delta]] van [[Schelde (rivier)|Schelde]], Maas en Rijn, waarbij de naam in de meervoudsvorm werd gebruikt. Het gebied vormde dan ook geen staatkundige eenheid, maar was de verzameling van gewesten tussen de riviermondingen van de [[Somme (rivier)|Somme]] in het zuidwesten en de [[Eems]], de [[Wezer]] en de [[Elbe (rivier)|Elbe]] in het noordoosten.

=== Vroegmoderne tijd (16e eeuw–1780) ===
==== ''Vlaanderen'' en ''de Nederlanden'' ====
[[Bestand:Spanish Netherlands.svg|250px|thumb|''De Nederlanden'' in 1548, vaak samen ''Vlaanderen'' (''Flandes'') genoemd.]]
Veelal door Spanjaarden, Italianen en soms ook door Engelsen werden de Nederlanden aangeduid met de [[pars pro toto]] "Vlaanderen" (''Flandes'', ''Fiandre'' en ''Flanders''). Met het toenemende belang van [[Hertogdom Brabant|Brabant]] heeft dit hertogdom deze rol ook wel gespeeld, onder meer bij [[Desiderius Erasmus|Erasmus]],<ref>{{aut|J.J. Poelhekke}}, [https://bmgn-lchr.nl/article/view/URN%3ANBN%3ANL%3AUI%3A10-1-101815/80 Het naamloze vaderland van Erasmus] in: ''Bijdragen en Mededelingen betreffende de Geschiedenis der Nederlanden'', 1971, nr. 1, p. 118-123</ref> maar toch nooit in diezelfde mate. Tot in de 18<sup>e</sup> eeuw was [[Vlaanderen]] een veel gebruikte benaming voor de Nederlanden als geheel.

De naam "[[Nederlanden]]" kwam in de 15e eeuw in gebruik. In tegenstelling tot Frankrijk en Engeland had dit geen etnische oorsprong, maar was het aanvankelijk slechts een aardrijkskundige term die het onderscheid aangaf met een hoger gelegen gebied. Als zodanig was deze term door het gehele Duitssprekende gebied in gebruik. Dit was ook het geval voor het stroomgebied van de [[Schelde (rivier)|Schelde]], [[Maas]] en [[Rijn]], inclusief het beneden-Rijngebied. Door het grote belang van deze regio werd de benaming steeds meer specifiek voor dit gebied gebruikt.
In het Frans was dit ''Pays-Bas'', in het Italiaans ''Paesi Bassi'', in het Zweeds ''Nederländerna'' en in het Duits ''Niderlanden'', volgens de toen gebruikelijke spelling. In het Nederlands en het Duits werd zowel het enkel- als het meervoud gebruikt, terwijl er in het Frans en Engels (''Low Countries'', later ook ''the Netherlands'') een voorkeur voor het meervoud was en heden uitsluitend de meervoudsvorm bestaat. Met "Vlaanderen" was "de Nederlanden" vanaf halverwege de 16e eeuw waarschijnlijk de meest gebruikte naam.

Dit gebruik vond zijn oorsprong in het gebrek aan staatkundige eenheid. Alleen in de korte periode van [[1543]] (toen [[keizer Karel V]] het [[hertogdom Gelre]] veroverde) en met de [[Transactie van Augsburg]] in 1548 tot in [[1581]] ([[Acte van Verlatinghe]]) vormden de Nederlanden een zekere boven-gewestelijke eenheid, die ook dan nog werd aangeduid als de [[Zeventien Provinciën]].<br />
Rond 1565 kwam in Antwerpen de naam "Zeventien Nederlanden" in gebruik. Onduidelijk is het verband met het gebruik van 'zeventien landen' onder de Bourgondische hertogen tot rond 1490. Het getal zeventien was hierbij symbolisch, hoewel er pogingen zijn geweest om de [[Zeventien Provinciën]] te benoemen. De naam bleef zelfs na de [[Nederlandse Opstand]] in gebruik.

==== ''Belgica''/''Belgium'' en ''Nederlandt'' ====
[[Bestand:Ortelius Belgii Veteris (1594).jpg|280px|thumb|Kaart van het "oude ''Belgica''" door Ortelius (1594)]]
[[Bestand:Josephinische Landaufnahme Niederlande.jpg|thumb|Deze Oostenrijkse regeringskaart van circa 1770 noemt het zuiden ''Niederland'' en het noorden ''Holland''.]]
In 1570 gebruikte de cartograaf [[Abraham Ortelius]] de benaming ''Neder-Germanië'' ('Neder-Duitsland'). De [[Renaissance-humanisme|humanisten]] grepen terug op de naam ''Belgica'', ontleend aan [[Julius Caesar]]. Na de [[Nederlandse Opstand|Opstand]] bleven de benamingen ''Belgium'' en ''Nederlandt'' in gebruik voor zowel de Nederlanden als geheel als voor de beide afzonderlijke staten. De kolonie [[Nieuw-Nederland]] (Engels: ''New Netherland'') heette in het Latijn: ''Nova Belgica'' of ''Novum Belgium''.

Voor de [[Spaanse Nederlanden|Spaanse]] en later de [[Oostenrijkse Nederlanden]] werd ook wel ''Belgium Regium'' of ''Belgium Austriacum'' gebruikt, terwijl met ''Belgium Foederatum'' wel de [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden|Republiek der Verenigde Provinciën]] werd aangeduid. Voor de Republiek werd in het buitenland steeds meer "Holland" als [[pars pro toto]] gebruikt, zoals eerder "Vlaanderen" voor de Nederlanden.

=== Franse en Nederlandse tijd (1780–1830) ===
==== ''Belgenland'' ====
Eind 18<sup>e</sup> eeuw kwam de term ''Belgenland'' op als Nederlandstalig equivalent van ''Belgica'' en ''Belgique'',<ref name="Roches">{{aut|Jean Des Roches}}, ''[http://books.google.nl/books?id=03lDAAAAcAAJ&pg=PA67 Nouveau dictionnaire francois-flamand]'' (1786) 67. Merk op dat het woord ''Belg'' hier gelijkgesteld wordt aan zowel ''Nederlander'' als ''Belge''.</ref> aanvankelijk slechts voor het Romeinse Belgica<ref>{{aut|G. F. Verhoeven}}, ''[http://books.google.nl/books?id=81pbAAAAQAAJ&pg=PA14 Algemeyne inleyding tot de al-oude en midden-tydsche Belgische historie]'' (1780) 14.</ref> en de latere Nederlanden,<ref name="Roches"/> maar na de [[Franse Revolutie]] meer specifiek voor de toenmalige Zuidelijke Nederlanden.<ref>{{aut|Pieter 't Hoen}}, ''[http://books.google.nl/books?id=SyJCAAAAcAAJ&pg=PA13 Victorie-lied voor Frederik Willem, Koning van Pruissen, en Ferdinand, Hertog van Brunswyk]'' (1792) 13-14.</ref><ref>''[http://books.google.nl/books?id=ECxbAAAAQAAJ&pg=PT49 Gazette van Gend, Nummers 1-16]'' (1795).</ref> In de ''Geschiedenis van Belgenland'' (1834) wordt de oorsprong van ''Belgenland'' bij [[Boudewijn met de IJzeren Arm]], de eerste Vlaamse graaf, gelegd; het Romeinse ''Belgica'' wordt ''oud Belgenland'' genoemd, terwijl het begrip ''België'' slechts vier keer voorkomt en dan alleen in de context van de [[Belgische Revolutie]].<ref>{{aut|Joseph Delin}}, ''[http://books.google.nl/books?id=5mZbAAAAQAAJ Geschiedenis van Belgenland]'' (Antwerpen 1834). J.B. Heirstraeten.</ref>

==== ''Bataafsch'' versus ''Belgisch'' ====
De in de 15e en 16e eeuw opgekomen [[Bataafse mythe]] die stelde dat de [[Bataven]] de voorouders waren van de toenmalige Nederlanders (vooral [[Graafschap Holland|Hollanders]]), die tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]] de associatie met de [[Bataafse Opstand]] opriep, vierde hoogtij in de 17<sup>e</sup> eeuw, om eind 18<sup>e</sup> eeuw opnieuw populair te worden onder de [[Patriotten]]. Deze lieden wilden de Republiek omverwerpen en geheel anders inrichten, en gingen zich "Bataven" noemen; ironisch genoeg noemde ook hun aartsvijand stadhouder [[Willem V van Oranje-Nassau|Willem V]] zichzelf "Batavus". Toen de Patriotten tijdens de zogenaamde "[[Bataafse Revolutie]]" met hulp van de Franse legers in 1795 zowel de Zuidelijke als Noordelijke Nederlanden veroverden op het [[Habsburgse monarchie|keizerlijke Oostenrijk]] en de stadhouderlijke Verenigde Provinciën, werd de officiële naam voor het noorden eerst de [[Bataafse Republiek]], daarna het [[Bataafs Gemenebest]].

Een dergelijke identificatie met de Bataven bestond er niet in de Zuidelijke Nederlanden, die vooral na de Franse annexatie in 1795 juist steeds meer teruggrepen op de ''Belgae''. Toen het noorden in 1806 het [[koninkrijk Holland]] werd, ging de naamsverwijdering nog verder; het al sinds 1585 dominante Holland, dat tijdens de Verenigde Provinciën al vaak als ''pars pro toto'' had gegolden, schonk nu officieel zijn naam aan het hele noorden.

Nederland werd nog in de [[Franse tijd in Nederland|Franse tijd]] en ook onder koning [[Willem I der Nederlanden|Willem I]] vertaald in het Frans als ''Belgique''.<ref name="Journal"/>

==== ''Néerlande'', ''Néerlandais''? ====
In het Frans bestond er tot begin 19e eeuw geen bijvoeglijk naamwoord of exoniem voor ''Nederlanden'', dat standaard vertaald werd met ''Pays-Bas'' of ''Belgique''; men gebruikte ''Belge'' of de ''pars pro toto'' ''Hollandais''. Pas rond 1815 werden de termen ''Néerlande'' en ''Néerlandais'' onder protest voorgesteld in taalkundige kringen, maar aanvankelijk afgewezen ten gunste van ''Belge'', ''Belgique'', ''Hollandais'', ''Batave'', ''Eburon'', ''Tongrois'' enz. omdat die woorden al een (roemrijke) historische betekenis hadden, terwijl ''Néerlandais'' maar een dwaas verzinsel zonder enige geschiedenis werd bevonden.<ref>{{aut|Egide Norbert Cornelissen}}, ''[http://books.google.nl/books?id=aaRBAAAAcAAJ&pg=103 Questions et observations sur divers sujets]'' (1817) 103-105.</ref> ''Néerlande'' is nooit echt ingeburgerd en wordt nog maar zelden gebruikt, ''Néerlandais'' vond maar geleidelijk ingang, vooral na 1830 toen het noodzakelijk werd om het nieuwe 'België' en 'Nederland' van elkaar te kunnen onderscheiden, waarbij voor de laatste echter nog lange tijd ''Hollandais'' werd verkozen. Het duurde ook nog decennia voordat de Nederlandse taal, zoals gesproken in Nederland én in België, ''néerlandais'' werd genoemd, waar eerst ''hollandais'' respectievelijk ''flamand'' gangbaar waren.

==== ''Nederland(en)'' en ''Belgique(s)'' ====
Toen in 1789 in de Oostenrijkse Nederlanden een opstand uitbrak tegen de Habsburgse keizer, werd deze de ''[[Brabantse Omwenteling]]'' genoemd en de zwart-gele kleuren van [[Hertogdom Brabant|Brabant]], waar zij begon, gecombineerd met de rood-gele van [[graafschap Henegouwen|Henegouwen]] dat zich als eerste aansloot, gevolgd door [[Graafschap Vlaanderen|Vlaanderen]], [[West-Vlaanderen (1713)|West-Vlaanderen]], [[graafschap Namen|Namen]], [[Oostenrijks Gelre]], [[Heerlijkheid Mechelen|Mechelen]] en [[Doornik en het Doornikse]]. Al snel dekte ''Brabant'' niet meer de lading van de hele Omwenteling; in het ''[[s:nl:Manifest van de provintie Vlaenderen|Manifest van de provintie Vlaenderen]]'' (4 januari 1790) sprak men van "de dappere Brabanders, onze getrouwe broeders", noemde de Vlamingen "Nederlanders" en het eigen land "ons Nederland" of "onze Nederlanden". Enkele dagen later verenigden de verschillende opstandige gewesten zich plechtig met het ''[[s:nl:Vereenigde Nederlandsche Staeten (tractaet van vereeninge)|Tractaet van Vereeninge]]'' (11/20 januari 1790) tot de [[Verenigde Nederlandse Staten|Vereenigde Nederlandsche Staeten]]; in [[s:fr:Traité d’union des États-Belgiques-Unis|de Franse verdragstekst]] wordt de nieuwe bondsstaat de eerste keer ''États-Unis des Pays-Bas'' genoemd, maar daarna ''États-Belgiques-Unis''.<ref>Merk op dat ''Nederlanders'' wordt vertaald als ''Belges'' en ''de Nederlandsche Kerk'' als ''l'Église belgique''.</ref> De bondsstaat werd destijds vrij consistent ''Vereenigde Nederlandsche Sta(e)ten'' genoemd; het begrip ''Vereenigde Belgische Sta(e)ten'' werd pas gebruikelijker na 1830.
[[Bestand:Carte routière du Royaume des Pays-Bas 1827 title.png|page=2|thumb|De Franse geograaf Eustache Hérisson noemde het in 1827 het ''Royaume des Pays-Bas, comprenant la Hollande et la Belgique''.]]
Na het vertrek van de Fransen in 1813 werden het noorden en zuiden in 1815 verenigd. Belangrijk voor het (gebrek aan) gevoel van nationale eenheid is dat het noorden nog anderhalf jaar het [[Soeverein Vorstendom der Verenigde Nederlanden]] vormde onder Willem I, terwijl het zuiden bezet bleef door troepen van de [[Zesde Coalitieoorlog|Zesde Coalitie]] totdat het [[Congres van Wenen]] bepaalde dat Willem I het zuiden 'erbij' kreeg en hij zichzelf op 16 maart 1815 uitriep tot koning der Nederlanden. De naam van het nieuwe land werd het ''Koningrijk der Nederlanden'', in het Frans ''Royaume des Belgiques'' of ''Royaume des Pays-Bas''; in de latere Nederlandstalige geschiedschrijving ''[[Verenigd Koninkrijk der Nederlanden]]'' genoemd, in de Franstalige ''Royaume uni des Pays-Bas''. Er bestond op dat moment echter al het begrip ''Belgische Provincien'' tegenover de noordelijke provincies, waar de ''Hollanders'' woonden, zoals Willem I op 28 maart 1815 in Brussel liet afkondigden:

{{cquote|Wij, WILLEM, [[gratie Gods|bij de gratiën Gods]], Koning der '''Nederlanden''' (...). Naauwelijks had de eenstemmige wil der Mogendheden, op het Congres van Weenen vergaderd, zich voor de vereeniging van '''al de Neder&shy;landen''' onder hetzelfde gemeenschappelijk gebied verklaard, of de ingezetenen der '''Belgische Provincien''' betuigden Ons om strijd hunne vreugde over die gewigtigen maatregel en hun verlangen dat tot hen wierde uitgestrekt dat souverein gezag het welk de liefde der '''Hollanders''' Ons bevorens opgedragen had.<ref name="Journal">''[http://books.google.nl/books?id=QtZSAAAAcAAJ Journal officiel du gouvernement de la Belgique. Volume 5]'' (Brussel 1815) 1-4. Weissenbruch.</ref>}}

De Franse tekst luidde:
{{cquote|Nous, GUILLAUME, par la grace de Dieu, Roi des '''Pays-Bas''' (...). Les vœux unamines Puissances assemblées au Congrès de Vienne s'étaient à peine prononcés pour la réunion de '''tous les Pays-Bas''', sous une autorité commune, que les habitans des '''Provinces Belgiques''' nous témoignèrent à 'envi leur joie sur cette importante mesure, et leur désir de Nous voir étendre sur eux le pouvoir suprême que l'amour des '''Hollandais''' Nous avait précédemment confié.<ref name="Journal"/>}}

=== Moderne tijd (1830–heden) ===
==== ''Nederland'' en ''België'' ====
Pas na de [[Belgische Revolutie|Belgische omwenteling]] van 1830 werd [[België]] verengd tot het huidige begrip van de moderne staat. Tot 1839 werden ook heel [[Limburg (Verenigd Koninkrijk der Nederlanden)|Limburg]] en heel [[Groothertogdom Luxemburg (1815-1890)|Luxemburg]] door het nieuwe Koninkrijk België opgeëist, maar bij de erkenning van haar onafhankelijkheid moest het de oostelijke helften van die gebieden opofferen aan het noorden. '[[Nederland]]' is sindsdien enkel in gebruik voor de noordelijke staat. De voortdurende dominantie van Holland zorgt er nog steeds voor dat de naam van deze provincies wel wordt gebruikt om geheel Nederland aan te duiden.

==== ''Dietsland'' ====
Midden 19e eeuw ontstond ''[[Dietsland|Dietschland]]'' als cultuurhistorische benaming van het [[Nederlands taalgebied]] binnen de Nederlanden, aanvankelijk inclusief Noord-Duitsland tot en met [[Oost-Pruisen]] met de [[Benrather Linie]] als zuidgrens. [[Constant Hansen]], die de term (vermoedelijk) introduceerde, gaf daarmee de aanzet tot de [[Aldietse beweging]] (die overigens weinig succesvol is gebleken):

{{cquote|Al die nederduitsche Gewesten van Duinkerke tot Koningsberg sullen dan ook '''Dietschland''' heeten, gelijk Hollandsch, Vlaamsch en Nedersaksisch (Platduitsch) maar Tongvallen sijn der algemeen nederduitsche of Dietsche Tale, gelijk Nederlanders en Nederduitschers eewig dietsch en Dietschers blijven sullen. Het Vaderland is nooit te ''groot!''<ref>{{aut|Constant Hansen}}, ''[http://books.google.nl/books?id=pOhNAAAAcAAJ Reisbrieven uit Dietschland en Denemark]'' (Gent 1860) XI. Van Doosselaere.</ref>}}

Hansen meende dat ''Dietschland'' ook echt objectief 'bestond', alleen niet staatkundig verenigd was, maar dat wel moest worden, en hij probeerde zijn lezers daarvan te overtuigen.<ref>Hansen, XIII.</ref>

Voor hun streven Nederland en [[Vlaanderen|Vlaams België]] te verenigen in één staat zouden vanaf de jaren 1920 en vooral 1930 onder meer [[Jan Derk Domela Nieuwenhuis Nyegaard]] en de historicus [[Pieter Geyl]] de term ''Dietschland'' overnemen, maar deze laatste gebruikte liever de term ''[[grootneerlandisme|Groot-Nederland]]'' voor een toekomstig staatkundig project. ''Dietschland'' werd vervolgens in de [[Vlaamse Beweging]] een populair begrip. Veel zeldzamer waren concepten van ''Dietschland'' die in late jaren 30 en in de [[Tweede Wereldoorlog]] opkwamen, die ook (delen van) Wallonië, Luxemburg en Noord-Frankrijk zouden moeten omvatten op grond van vermeende vroegere taalsituaties, die zich in feite al dan niet op de [[nationaalsocialisme|nationaalsocialistische]] [[ariosofie|rassenleer]] beriepen. In deze voorstelling waren Walen en Noord-Fransen slechts geromaniseerde Germanen oftewel verfranste "Dietsers", en diende een toekomstige Dietse staat ook hen weer te omvatten. Dergelijke opvattingen waren niet alleen populair bij de Nederlandse [[Nationaal-Socialistische Beweging|NSB]] en [[Zwart Front]] en de Vlaamse [[Vlaams Nationaal Verbond|VNV]] en [[Verdinaso]], maar ook gangbaar in Waalse [[rexisme|rexistische]] kringen rond [[Léon Degrelle]]. Buiten nationaal-socialistische kringen was ''Dietschland'' echter ongebruikelijk, en na afloop van de oorlog is het als [[politiek incorrect]] gaan gelden. Na 1945 zijn er meerdere nationalistische groeperingen die de benaming ''Dietsland'' met verschillende betekenissen gebruiken.

==== ''Benelux'' ====
De regeringen van België, Nederland en Luxemburg in Londense ballingschap besloten in 1944 een economisch samenwerkingsverband aan te gaan, dat zij noemden naar de beginletters van de drie landen: [[Benelux]]. Dit is sindsdien een vrij gangbare staatkundige benaming geworden voor de Lage Landen, zonder historische, nationalistische of [[Irredentisme|irredentistische]] bagage die verwijst naar Franse en/of Duitse gebieden die in andere contexten ertoe worden gerekend, en bovendien de gelijkwaardigheid en wederzijdse erkenning van de drie staten uitstraalt. ''Benelux'' wordt vooral in het zakenleven gebruikt.

{| class="wikitable" style="float:right; margin-left: 1em; margin-bottom: 1em; width: 100%; font-size: 85%; text-align:center;"
|+<big>'''Collectieve namen voor de [[Vroegmoderne tijd|vroegmoderne]] Lage Landen'''</big><ref>{{aut|Duke}} (2009): p. 52-55</ref>
|-
!Gebruik
![[Nederlands]]
![[Duits]]
![[Engels]]
![[Latijn]]
![[Frans]]
![[Italiaans (taal)|Italiaans]]
![[Spaans]]
!Inwoner
![[Bijvoeglijk naamwoord|Adjectief]]
|-
| style="background-color:#dcdcdc;" |Dynastiek<br />Officieel
|landen van her/derwaerts-over
|herwartz über
| -
| -
| pays de par deçà/ delà
|
| De por acá
| -
| -
|-
| style="background-color:#dcdcdc;" |Dynastiek<br />Officieel
|(neder)<br />erfnederlanden
|unser erblanden<br />Erbnederlandenn<br />Erbnyderlanden
|lands of the emperor/<br />king Philip
| -
| pays patrimoniaux
|
|
|subject of the emperor/<br />king Philip
| -
|-
| style="background-color:#dcdcdc;" |Dynastiek<br />Generiek
|Borgoengen landen
|Nidderburgundischen Erbländen
|(Lower) Burgundy
| Burgundia
| Basse Bourgogne
| la bassa Borgogna
| Borgoña
|Bourgoenschen<br />true Burgondyane<br />Burgundiones<br />Bourguignons
|bourgoense<br />Burgundian<br />bourguignon
|-
| style="background-color:#dcdcdc;" |Klassiek<br />''literair gebruik''
| -
| -
|Belgia<br />Belge
| Gallia<br />Belgica<br />Belgica<br />Belgium<br />Belgium inferior
| Galle<br />Belgicque<br />La Gaule<br />Belgicque<br />Provinces Belgiques
|
| Gallia Bélgica
| Belgi(ae)<br />Belge<br />Belgeois
|belgic<br />Belgica<br />belgicque
|-
| style="background-color:#dcdcdc;" |Klassiek<br />''literair gebruik''
|nederduytslandt/ landen
|Nider Teutschlandt
|Inferior/ Low(er)/ Nether Germany<br />Base Almayne
| Germania / Alemania inferior
| Basse-Allemagne<br />Germanie Inferieure<br />Basse Germanye
| Bassa Alemania
| Baja Alemaña
|Nederduitscher<br />Nider dütsch<br />Doch/ Doucheman<br />Germani inferiores<br />Teuto/ T(h)eutonicus tudesque
|duuts / diets / nederduytsch<br />Dutch/ Low German<br />Base douche<br />bas allemand tudesque
|-
| style="background-color:#dcdcdc;" |Politiek<br />''literair gebruik''
|gemeyen landen<br />seventien landen
|XVII Niederlandschen Provintzen
|xvii landes
| XVII Provinciae Belgii
| XVII provinces belges/païs belgique
|
| diecisiete provincias flamencas
| -
| -
|-
| style="background-color:#dcdcdc;" |[[Pars pro toto]]<br />Generiek
|Vlaenderen
|Flandern
|Flanders
| Flandria [Brabantia]
| Flandre
| Fiandra/ Le Fiandre<br />Paesi della Fiandra
| Flandes
|Fleming<br />Flamingus/ Flamand / Flameng<br />Fiammingho<br />Flamenco/ Flamingo
|vlaemsch<br />Flemish<br />nazione fiamminga
|-
| style="background-color:#dcdcdc;" |Geografisch<br />Generiek
|Nederlant<br />Nederlanden
|Niderlendische land<br />Niderland / Nederlandt<br />Nyderlanden<br />Unterlandt
|Netherlands<br />Low Countries/ Country
| patriae inferiores<br />partes inferiores Alemanie
| Les/ le Pays Bas<br />Païs d'embas ceste nation basse [ses pays marins]
| Paesi Bassi di Fiandri/ Paeso Basso
| Paises Bajos/ País Bajo aquellos estados
|Nederlander<br />Niderlander<br />Niederländer<br />Netherlander<br />Lowlander
|Nederlantsch<br />Netherlandish
|}
{{Clearboth}}

== Zie ook ==
* [[Benamingen van Nederland]]
* [[Nederlands (naamsgeschiedenis)]]

== Literatuur ==
* {{aut|Duke, A.}} (2009): ''Dissident identities in the early modern Low Countries'', Ashgate Publishing,
* {{aut|[[Johan Huizinga|Huizinga, J.]]}}, (1948): ''Verzamelde Werken, II'', Tjeenk Willink, ''Uit de voorgeschiedenis van ons nationaal besef'',
* {{aut|Schepper, H. de}} (2003): '' [https://dutchrevolt.leiden.edu/dutch/bibliografie/Pages/bibliografie-bibliografie-Schepper%20identiteit.aspx Een verhaal over historische identiteit en identiteitsbesef in de Lage Landen]''
* {{aut|Schepper, H. de}} (2014): '' [https://papierentijger.org/boek/belgium-dat-is-nederlandt/ Belgium dat is Nederlandt, Identiteiten en identiteitsbesef in de Lage Landen, 1200-1800]'' 

== Noten ==
{{References}}

[[Categorie:Geschiedenis van de Lage Landen]]