Brontekst bekijken van Anna Paulowna van Rusland

{{Infobox dynastie
| afbeelding = Anna holland királyné.jpg
| naam= Anna Paulowna
| onderschrift = Koningin Anna Paulowna door [[Nicaise De Keyser]], 1849
| leven= 1795 - 1865
| functie1= [[Lijst van echtgenoten van koningen der Nederlanden|Echtgenote van de koning der Nederlanden]] <br /> [[Lijst van partners van heersers van Luxemburg|Echtgenote van de groothertog van Luxemburg]]
| voorganger1 = [[Wilhelmina van Pruisen (1774-1837)|Wilhelmina van Pruisen]]
| opvolger1 = [[Sophie van Württemberg]]
| partner = [[Willem II der Nederlanden|Willem II]]
| periode1= [[1840]] - [[1849]]
| vader= [[Paul I van Rusland]]
| moeder= [[Sophia Dorothea Augusta Louisa van Württemberg|Sophia Dorothea van Württemberg]]
}}
{{Link stamboom|stamboom=[[Stamboom Anna Romanov (1795-1865)|Stamboom]]}}
'''Anna Paulowna''' ({{Audio|380_Anna Paulowna.ogg|<small>uitspraak</small>}}; [[Russisch]]: Áнна Пáвловна, ''Anna Pavlovna'' {{IPA|ˈanːə ˈpavləvnə}}) ([[Sint-Petersburg]], [[18 januari]] [[1795]] — [[Den Haag]], [[1 maart]] [[1865]]), grootvorstin van Rusland, behorend tot het [[huis Romanov]], was als echtgenote van koning [[Willem II der Nederlanden|Willem II]] van [[1840]] tot [[1849]] koningin der Nederlanden en groothertogin van Luxemburg.

== Jeugd (1795-1816) ==
Anna was een dochter van tsaar [[Paul I van Rusland]] en [[Sophia Dorothea Augusta Louisa van Württemberg]], in Rusland beter bekend als tsarina Maria Fjodorovna. Toen zij zes jaar was, werd haar vader vermoord en opgevolgd door zijn zoon [[Alexander I van Rusland|Alexander I]], de oudste broer van Anna.

In 1809 (ze was toen veertien jaar oud) wilde keizer [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] met haar trouwen. Hij was op zoek naar een adellijke echtgenote, maar kreeg Anna's hand niet, na verzet van Anna zelf en haar moeder. In 1814 was er een plan om Anna uit te huwelijken aan de Franse prins [[Karel Ferdinand van Berry|Karel]], zoon van de latere koning [[Karel X van Frankrijk|Karel X]], maar omdat Anna zich dan tot het katholicisme zou moeten bekeren, ging dit uiteindelijk niet door.

== Echtgenote van de Prins van Oranje (1816-1840) ==
[[Bestand:Family of Paul I of Russia.jpg|thumb|Het gezin van [[tsaar]] Paul I in 1800. Anna, in groene jurk, leunt tegen haar vader.]]

Toen de verloving tussen de Nederlandse prins [[Willem II der Nederlanden|Willem II]] en de Engelse prinses [[Charlotte Augusta van Wales|Charlotte]] werd verbroken, werd Anna door haar broer, tsaar [[Alexander I van Rusland|Alexander]] – hij was een goede vriend van Willems vader – als geschikte huwelijkskandidate naar voren geschoven. Na een reis van bijna een maand arriveerde kroonprins Willem met zijn vader koning [[Willem I der Nederlanden|Willem I]] op 20 december 1815 in het Russische [[Sint-Petersburg]], waar hij een huwelijksaanzoek deed. Na onderhandelingen op het gebied van geloofsovertuiging werd overeengekomen dat zij [[Russisch-Orthodoxe Kerk|Russisch-orthodox]] mocht blijven, eventuele kinderen voortkomend uit het huwelijk zouden [[Nederlandse Hervormde Kerk|Nederlands Hervormd]] worden opgevoed. Later bezocht zij ook veel hervormde kerkdiensten. Op 21 februari 1816 trouwde ze met veel pracht en praal met een Russisch-orthodoxe dienst in de hofkapel van het [[Winterpaleis]] met de latere koning Willem II, waarbij haar twee broers, de grootvorsten [[Nicolaas I van Rusland|Nicolaas]] en [[Michaël Pavlovitsj van Rusland|Michaël]] de huwelijkskronen boven de hoofden van het echtpaar hielden. Aansluitend hierop werd in de Witte Zaal van het Winterpaleis, door de Waalse predikant De la Saussaye een bescheiden protestantse huwelijksdienst gehouden. De feestelijkheden vonden plaats in het Rozenpaviljoen, dat zich in de [[Pavlovskpark|paleistuin van het Pavlovsk-paleis]] nabij Sint-Petersburg bevindt en duurden elf dagen. Het paar bleef een half jaar in Rusland en nam deel aan vele luxueuze diners en festiviteiten. In de zomer vertrok het paar naar [[Berlijn]] waar de eerste ontmoeting met haar schoonmoeder [[Wilhelmina van Pruisen (1774-1837)|Wilhelmina]] plaatsvond.

Na een reis via [[Hertogdom Nassau|Nassau]] mocht Anna op 22 augustus voor het eerst voet op Nederlandse bodem zetten. Anna onderging een cultuurschok toen ze in Nederland aankwam; de afstand tot het volk was in Nederland veel kleiner dan in haar geboorteland Rusland.<ref>[http://www.scheveningentoenennu.nl/ballingschaporanjes/7frederik/10-19/14lodewijkenanna/index.html Willem Frederik George Lodewijk (1792-1849)] op website Scheveningen toen en nu, [https://web.archive.org/web/20211231221118/http://www.scheveningentoenennu.nl/ballingschaporanjes/7frederik/10-19/14lodewijkenanna/index.html gearchiveerd] op 31 december 2021.</ref> De toeren door het [[Verenigd Koninkrijk der Nederlanden]] moesten eerder dan gepland worden stilgelegd omdat Anna zwanger was. Schoonvader Willem I had ondertussen [[Paleis Kneuterdijk]] gekocht voor het paar, waar ze kort daarna hun intrek namen. In de winter werd besloten om naar het voor hen gebouwde paleis, het huidige [[Academiënpaleis]] in [[Brussel (stad)|Brussel]] te gaan. Anna verbleef hier het liefst, want Brussel had meer pracht en praal dan het noorden; maar op wens van Willem I wisselden ze hun verblijf af met paleizen in het noorden. Zo verbleven ze 's zomers ook afwisselend op [[Afrikapaleis|paleis Tervuren]] en op [[Paleis Soestdijk]], dat Willem ontvangen had als nationaal cadeau voor zijn optreden bij [[Slag bij Quatre-Bras|Quatre-Bras]] en [[Slag bij Waterloo|Waterloo]] in de strijd tegen Napoleon<ref>{{Citeer web |url=https://historiek.net/koninklijk-tervuren/8098/ |titel=Koninklijk Tervuren |achternaam=Schrever |voornaam=Rudi |datum=2010-05-25 |bezochtdatum=2023-05-30 |werk=historiek.net |uitgever=[[Historiek (tijdschrift)|Historiek]]}}</ref>. Tot de [[Belgische Revolutie|afscheiding van de Zuidelijke Nederlanden]] in 1830 woonde het kroonprinselijk paar voornamelijk afwisselend in 's-Gravenhage en Brussel.

Uit het huwelijk werden vijf kinderen geboren:
* [[Willem III der Nederlanden|Willem]], de latere koning Willem III (1817-1890)
* [[Alexander van Oranje-Nassau (1818-1848)|Alexander]] (1818-1848)
* [[Hendrik van Oranje-Nassau|Hendrik]] (1820-1879)
* [[Ernst Casimir van Oranje-Nassau|Ernst Casimir]] (21 mei 1822 – Brussel, 22 oktober 1822)
* [[Sophie van Oranje-Nassau|Sophie]] (1824-1897)

Anna was een zorgzame moeder voor haar kinderen. Echtgenoot Willem had de opvatting dat de kinderen publiek onderwijs moesten volgen, maar Anna zag hier niets in. De relatie tussen Willem en diens vader Willem I is nooit hartelijk geweest. In 1817 liepen de gemoederen zo hoog op dat Anna overspannen was geraakt van alle familieproblemen. 

[[File:Portret van Constant Polari, RP-P-1913-2183.jpg|thumb|left|150px|Portret van Constant Polari, op 4 maart 1834 veroordeeld (Jean Zacherie Mazel, 1835)]]
Alhoewel Willem in Brussel op handen werd gedragen, was hij in het noorden minder populair. Toch werd het vertoeven in het door Anna zeer geliefde Brussel bemoeilijkt. In de eerste plaats door de toenemende spanningen tussen noord en zuid, die later tot de [[Belgische Revolutie]] zouden leiden. Maar ook door andere drama's; zoals een door verhitte verwarmingsbuizen veroorzaakte brand in 1820. Naar verluidt kon de kroonprinselijke familie ternauwernood ontsnappen aan de vlammenzee. In 1829 zijn grote hoeveelheden Russische juwelen van Anna uit het paleis ontvreemd. Anna beschuldigde Willem van nalatigheid, terwijl aan het hof werd gefluisterd dat buitenechtelijke relaties van Willem er met de sieraden vandoor waren gegaan. Hij was Anna niet altijd trouw geweest en heeft verschillende buitenechtelijke kinderen verwekt.

Constant Polari werkte in dienst van de prins van Oranje en werd op 8 maart 1834 door het Hof van Assisen veroordeeld wegens de diefstal.<ref>{{citeer boek|url=https://books.google.com/books/about/Proc%C3%A8s_de_Constant_Polari_condamn%C3%A9_le.html?id=RGCOAFbKrwIC&redir_esc=y|title=Procès de Constant Polari, condamné le 8 mars 1834, par la Cour d'Assises de la Hollande, (partie Méridionale), pour cause de vol des diamans et joyaux de Madame la Princesse d'Orange|auteur= Pieter Nicolaas Arntzenius|jaar=1835|via=Google Books}}</ref>

Na 1830 maakte de Belgische Revolutie het leven in de Brusselse paleizen onmogelijk. Op [[27 oktober]] [[1830]] vertrok Anna noodgedwongen voor het laatst uit Brussel. De rest van haar leven zou ze moeten vertoeven in het noorden en een hekel manifesteren aan het niet loyale zuiden. Na het overlijden van Willem nam haar schoondochter, met wie zij nooit goed had kunnen opschieten, de eerste plaats in aan het Hof. Daardoor zonderde zij zich steeds meer af in haar buitenverblijven, waardoor ze de weelde van het Russische hof van haar jeugd steeds meer ging missen. Toch maakte ze eens in de zoveel jaren de reis naar het verre Rusland.
{{clearleft}}

== Koningin der Nederlanden (1840-1849) ==
[[Bestand:Anna Pavlovna, Grand-Duchess of Russia, by Jean-Baptiste Van der Hulst.jpg|thumb|Anna Paulowna in 1841, door [[Jean-Baptiste Van der Hulst]]]]
In [[1840]] deed Willem I afstand van de troon omdat hij zijn geplande omstreden tweede huwelijk met gravin [[Henriette d'Oultremont de Wégimont]] wilde doorzetten. Hierdoor werd Anna op 7 oktober 1840 koningin. De inhuldigingsplechtigheid vond plaats op 28 november 1840 in de [[Nieuwe Kerk (Amsterdam)|Nieuwe Kerk]] te Amsterdam. De relatie tussen Willem II en Willem I zonk hierna opnieuw naar een dieptepunt. Na de troonsafstand hebben zij elkaar lang niet gezien. Verschillende familieleden ondernamen in de zomer van [[1842]] een geslaagde verzoeningspoging. Willem en Anna ontmoetten op [[Paleis Het Loo]] de ex-koning en zijn tweede vrouw. Willem I en Henriëtte noemden zich voortaan graaf en gravin van Nassau; waardoor koningin Anna het niet kon laten zich op haar allerfraaist uit te dossen, om zo zeer trots boven de gravin – voormalige hofdame van Willem I – uit te steken.

In de rol van koningin voelde en gedroeg zij zich erg hoog verheven boven het volk. Ze liep altijd kaarsrecht en bij officiële verplichtingen doste zij zich graag fraai uit. Anna hield erg van etiquette en bleef bij karakterbotsingen altijd rustig. Door tijdgenoten werd de koningin omschreven als ''niet knap, maar zeer majesteitelijk'', haar stem was ''zeer beschaafd en aangenaam'' en ze was ''iets bleek, maar had ogen met veel uitdrukking''. Aan het hof was de aanwezigheid van Anna duidelijk te merken. Zo stond het Nederlandse hof tijdens de regering van koning Willem II bekend om zijn pracht en praal. Anna verklaarde dikwijls dat Holland in vergelijking met moederland Rusland veel kleiner was, maar het trof haar diep dat het koninklijk huis zo dicht bij het volk stond.

Begin [[1849]] begon Willem II krachten te verliezen. Toen hij in maart in [[Tilburg]] was verslechterde zijn situatie zodanig dat de arts zijn vrouw inlichtte. Omdat de arts het niet verantwoord vond, werd zij niet bij haar echtgenoot gelaten. In de nacht van [[17 maart]] 1849 stierf Willem II aan een [[hartstilstand]]. Anna was diep geschokt en wierp zich volgens ooggetuigen gillend op het levenloze lichaam van haar man. Ze was zich zeker bewust van het feit dat ze nu geen koningin meer was; de rol waarop ze zo trots was. In de dagen dat het lichaam van haar man opgebaard lag, heeft Anna Paulowna verscheidene dagen urenlang geknield voor het lijk doorgebracht.

[[Bestand:PhotoqueenAnna.jpg|thumb|left|Voor zover bekend de enige foto van Anna, genomen bij haar laatste reis naar Rusland omstreeks 1855]]

== Koningin-moeder (1849-1865) ==
Anna Paulowna, nu koningin-moeder geworden, trok zich na het overlijden van haar man uit het openbare leven terug. Zij woonde afwisselend op Soestdijk en op [[Buitenrust (Den Haag)|Buitenrust]] in Den Haag, waar zij over een Russisch-orthodoxe kapel beschikte. Op Soestdijk fungeerde het gewezen jachthuisje van haar zoon prins Hendrik als kapel. Herinneringen aan de regering van haar man hield zij in veel van haar paleizen zo veel mogelijk intact.

Na de dood van haar gemaal werd zij erg eenzaam. In de eerste plaats doordat in 1848 haar lievelingszoon [[Alexander van Oranje-Nassau (1818-1848)|Alexander]] was overleden. Ook was de relatie met haar schoondochter en opvolger [[Sophie van Württemberg|Sophie]] slecht. Toen er huwelijksplannen werden gemaakt tussen haar zoon en Sophie was zij zeer tegen het huwelijk tussen haar zoon en nichtje gekant geweest; ze beschouwde het naar de Russisch-orthodoxe norm als [[inteelt]]. Vreemd genoeg was Anna juist voorstander van het huwelijk van haar dochter met [[Karel Alexander van Saksen-Weimar-Eisenach|Karl van Saksen-Weimar]], de zoon van haar zuster Maria, die ook neef en nicht waren. Waarschijnlijk was zij tegen het eerstgenoemde huwelijk, omdat het nooit geboterd heeft tussen Anna en haar zuster Catharina (de moeder van Sophie) en was zij vóór het tweede genoemde huwelijk, omdat zij het uitstekend kon vinden met deze zuster (de moeder van Karl). Anna had er begrijpelijkerwijs ook veel moeite mee de koninginnenkroon, die zij negen jaar had gedragen, aan Sophie over te geven. In Rusland bleef immers de keizerin-weduwe de eerste plaats innemen aan het Hof.

In haar latere leven kreeg Anna Paulowna te maken met enorme financiële problemen. Het echtpaar had reeds jaren te veel geld uitgegeven, waardoor Willem II grote schulden achterliet. Gelukkig kon Anna een groot deel van de schulden afkopen door haar riante vermogen en de Russische toelage die zij jaarlijks ontving. Om overige schulden af te betalen wist Anna haar broer, [[Nicolaas I van Rusland|tsaar Nicolaas I]], zover te krijgen dat hij een groot aantal schilderijen uit het familiebezit van Oranje-Nassau aankocht. Dit is een van de oorzaken waardoor er in de [[Hermitage (Sint-Petersburg)|Hermitage]] te Sint-Petersburg een aanzienlijke collectie Hollandse meesters hangt, waaronder een aantal [[Rembrandt van Rijn|Rembrandts]].
[[Bestand:Royal Monogram of Queen Anna Pavlovna of the Netherlands.svg|thumb|100px|Monogram van koningin Anna]]
In 1854 werd de buitenplaats [[Bronbeek]] aangekocht door koning [[Willem III der Nederlanden|Willem III]] voor een prijs van 75.000 gulden. Bronbeek was naar verluidt in eerste instantie bedoeld voor zijn moeder, koningin Anna Paulowna, maar daarvoor is geen bewijs.

Haar laatste reis naar Rusland maakte Anna van november 1855 tot juni 1856. In de zomer van 1864 werd zij bezocht door haar neef, tsaar [[Alexander II van Rusland|Alexander II]].

In een van de paleizen in Den Haag werd zij in februari 1865 ernstig ziek. Ze had last van een borstkwaal, die steeds erger werd. Dochter Sophie kwam over uit [[Groothertogdom Saksen-Weimar-Eisenach|Saksen-Weimar-Eisenach]] en verpleegde haar moeder samen met schoondochter [[Amalia van Saksen-Weimar-Eisenach|Amalia]]. Tot ieders verbazing stond ook schoondochter Sophie haar bij in deze moeilijke tijd. Op 1 maart overleed Anna Paulowna op 70-jarige leeftijd, 's middags om 16.38 uur in Den Haag.

Haar lichaam werd opgebaard in haar Russisch-orthodoxe kapel op Rustenburg. Anna werd niet gebalsemd. De nabestaanden waakten bij toerbeurt naast de kist. Schoondochter Sophie zei hierover:
:''"..., de staat van ontbinding was al spoedig onbeschrijflijk, want tijdens haar ziekte had zij steeds overvloedig gegeten en gedronken (...) Dat ellendige lijk moet gedurende 17 dagen boven de aarde blijven staan."''
De rouwdienst in Den Haag op 17 maart werd strikt uitgevoerd volgens de Russisch-orthodoxe wijze en verliep als volgt: Eerst werd er door drie Russisch-orthodoxe priesters, de aalmoezenier van Anna Paulowna, aartspriester A. Soedakov, de priester Izmajlov van de Griekse kerk in Amsterdam en de priester Ladynski van de kerk in [[Weimar (Thüringen)|Weimar]] een Goddelijke Liturgie gevierd, waarna de priesters bij de open kist de absolutie verleenden. De Koning, de Koningin en de prins van Oranje waren hier niet bij aanwezig. Wel de beide andere kinderen van Anna Paulowna, prins [[Hendrik van Oranje-Nassau|Hendrik der Nederlanden]] en prinses [[Sophie van Oranje-Nassau|Sophie der Nederlanden]]. Daarna vertrok de begrafenisstoet te voet van Rustenburg naar Delft, waar Anna Paulowna werd bijgezet in de koninklijke [[Grafkelder van Oranje-Nassau]] in de [[Nieuwe Kerk (Delft)|Nieuwe Kerk]] te [[Delft]]. De bijzetting in Delft was protestants en werd gedaan door [[Lijst van hofpredikanten van Oranje-Nassau|hofpredikant]] Gerrit Ruitenschild. Na Anna's overlijden is er in aanwezigheid van koningin Sophie, tot haar overlijden in 1877, jaarlijks een ''panichida'' (Russisch-orthodoxe requiemdienst) gehouden in de Haagse kapel, die gevestigd was in paleis [[Rustenburg (Den Haag)|Rustenburg]], dat stond op de plaats waar nu het [[Vredespaleis]] is.

== Testament ==
Bij testament werd haar vermogen van 1,5 miljoen gulden gelijkelijk verdeeld over haar drie kinderen. Haar oudste zoon Willem kreeg daarnaast alle juwelen, waaronder die van Anna's moeder, evenals het Willemshospitaal in 's-Gravenhage. Haar dochter Sophie erfde ook de buitenplaatsen [[Rustenburg (Den Haag)|Rustenburg]], [[Zorgvliet (Den Haag)|Zorgvliet]] en [[Buitenrust (Den Haag)|Buitenrust]]. Haar jongste zoon Hendrik kreeg naast het geld de in haar bezit zijnde effecten, Paleis Soestdijk en het [[Czaar Peterhuisje]] in Zaandam.<ref>Meulen, Dik van (2013) Koning Willem III 1817-1890, p. 514 (e-boek)</ref>

== Vernoemingen ==
De [[Anna Paulownaboom]] (''Paulownia tomentosa'') is naar haar genoemd. De voormalige gemeente [[Anna Paulowna (plaats)|Anna Paulowna]] in Noord-Holland is eveneens naar haar genoemd, net als de bijbehorende [[Anna Paulownapolder]] en het dorp Anna Paulowna. Het [[Anna Paulownaplein]] is een plein in het [[Zeeheldenkwartier]] in Den Haag, waar een bankje staat met een bronzen beeld van Anna Paulowna. De in 1817 in Zaandam opgerichte vrijmetselaarsloge draagt ook haar naam: Loge Anna Paulowna. De [[Anna Paulownatoren]] aan het [[Anna Paulownahof]] is een wooncomplex in [[Tilburg]], een stad waar Willem II vaker verbleef. Anna Paulowna heeft Tilburg enkele keren bezocht.

== Galerij ==
<gallery mode="packed" heights="180px">
Bestand:Willem II anna paulowna.jpg|Anna Paulowna en Willem II in 1815
Bestand:Anna Pavlovna by Walter.jpg|Anna Paulowna van Rusland omstreeks 1820
Bestand:Anna Paulowna.jpg|Anna Paulowna omstreeks 1830
Bestand:Ánya Pavlovna of Russia.jpg|Grootvorstin Anna Paulowna van Rusland
Bestand:Hulst - Portrait of Queen Paulowna.jpg|Anna Paulowna in 1837, door [[Jan Baptist van der Hulst]]
Bestand:Portret van Anna Paulowna Romanowa, RP-P-OB-105.830.jpg|[[Aquatint]] door Johann Nepomuk Giebele
</gallery>

== Externe link ==
* [http://www.inghist.nl/Onderzoek/Projecten/DVN/lemmata/data/AnnaPaulowna Hélène J. de Muij-Fleurke, Anna Paulowna], in: [[Digitaal Vrouwenlexicon van Nederland]]

{{Appendix|2=
*J.J. Bouman, ''Op en om Oranjes troon'', 1964;
----
{{references}}
}}
{{Commonscat|Anna Pavlovna of Russia}}

[[Categorie:Partner van de koning der Nederlanden]]
[[Categorie:Partner van de groothertog van Luxemburg]]
[[Categorie:Huis Romanov]]
[[Categorie:Nederlandse adel in de 19e eeuw|Rusland, A]]