Brontekst bekijken van Albaniana

{{Infobox archeologische plaats
| naam          = 
| altnaam       = 
| mapname       = Nederland
| maptype       = relief
| lat_deg       = 52
| lat_min       = 7
| lat_sec       = 45
| lat_dir       = N
| lon_deg       = 4
| lon_min       = 39
| lon_sec       = 41
| lon_dir       = E
| land          = 
| locatie       = 
| dichtbij      = 
| omschrijving  = 
| afbeelding    = Toegangspoort Romeins fort Albaniana Alphen aan den Rijn.jpg
| onderschrift  = Inscriptie toegangspoort van Albaniana uit het jaar 200
| afbeelding2    = TabulaPeutingeriana2.jpg
| onderschrift2  = Detail van de Peutinger kaart
| datering      =
| periode       = 
| cultuur       = 
| vindjaar      = 
| vinder        = 
| collectie     = 
| identificatie = 
}}
'''Albaniana''' of '''Albanianae''', het hedendaagse [[Alphen aan den Rijn (plaats)|Alphen aan den Rijn]], was een nederzetting bekend uit de [[Oude Rome|Romeinse]] tijd in de provincie Neder-Germanië (''[[Germania Inferior]]''). Albaniana bestond uit een Romeins grensfort (''[[castra]]'' of ''[[castellum]]'' in het Latijn) aan de zuidoever van rivier de [[Rijn]] die de noordgrens van het [[Romeinse Rijk]] vormde, de zogenaamde ''[[Limes (Romeinse Rijk)|limes]]'' ([[Latijn]] voor "grens") en verder landinwaarts een burgernederzetting (''[[canabae]]'' of ''[[vicus]]'').

Albaniana staat vermeld op de Peutinger kaart ''([[Tabula Peutingeriana]])'' uit de 3e of 4e eeuw, tussen ''[[Nigrum Pullum]]'' ([[Zwammerdam]]) en ''[[Matilo]]'' ([[Leiden]]-[[Roomburg (wijk)|Roomburg]])<ref>[[Tabula Peutingeriana]], 2e segment (Pars II)</ref> en wordt vermeld in de reisgids van Antoninus ''([[Itinerarium Antonini]])'' uit de 3e eeuw.

== Castellum Albaniana ==
Het fort Albaniana moet zijn gesticht onder keizer [[Caligula]], na zijn staatsvisite in het jaar 40/41<ref>{{en}}[https://www.livius.org/articles/place/albaniana-alphen-aan-den-rijn/ Jona Lendering, ''Albaniana (Alphen aan den Rijn)''], op livius.org. [https://web.archive.org/web/20210516051744/https://www.livius.org/articles/place/albaniana-alphen-aan-den-rijn/ Gearchiveerd] op 16 mei 2021.</ref> en was in gebruik tot 270. Castrum Albaniana was onderdeel van een reeks strategische gebouwde militaire posten, waaronder ''[[Praetorium Agrippinae]]'' ([[Valkenburg (Zuid-Holland)|Valkenburg]]) en ''[[Flevum]]'' ([[Velsen]]) stroomafwaarts in het westen en ''[[Nigrum Pullum]]'' ([[Zwammerdam]]) en ''[[Fectio]]'' ([[Vechten (plaats)|Vechten]]) in het oosten. Het fort mat 80 bij 120 meter en werd beschermd door een omgrachte aarden wal met [[palissade]]wanden, houten poorten en hoektorens.

Tijdens de [[Bataafse Opstand]] werd het fort verwoest door de [[Cananefaten]] onder leiding van [[Brinno]], met hulp van de ''[[Frisii]]'' en de ''[[Chauken]]''. Nadat de opstand was neergeslagen werd het fort herbouwd. Tijdens de [[Flavische dynastie]] was hier het ''[[Cohort|cohors]] VI Breucorum'' gestationeerd.<ref>{{de}}[http://imperiumromanum.com/geografie/provinzen/germaniainferior_05.htm Imperium-Romanum - Provincia Germania - ''Exercitus Germanicus Inferior'']. [https://web.archive.org/web/20210823140813/http://www.imperiumromanum.com/geografie/provinzen/germaniainferior_05.htm Gearchiveerd] op 23 augustus 2021.</ref> Rond het jaar 94<ref>[[Luit van der Tuuk]] (2017), ''De Romeinse limes'', Uitgeverij Omniboek, 2019, p.183</ref> werden kadewerken aangelegd aan de [[Oude Rijn (Harmelen-Noordzee)|Oude Rijn]], destijds de hoofdtak van de Rijn, die bij ''[[Lugdunum Batavorum]]'' ([[Katwijk (Zuid-Holland)|Katwijk]]) in de [[Noordzee]] uitmondde. In Alphen aan den Rijn zijn bij opgravingen in 2001–2002 stempels van de ''[[Classis Germanica]]'', de Romeinse militaire vloot aan de Rijngrens, teruggevonden. Rond 160 werd de palissadewal vervangen door een stenen muur. Na beschadiging van de muur rond 200 werd deze herbouwd. Op de nieuwe poort stond een inscriptie ter ere van keizer [[Septimius Severus]], waaruit bleek dat hij opdracht heeft gegeven tot de herbouw. Vermoedelijk maakte hij op dat moment een inspectiereis langs de limes. Er werden toen ook andere forten herbouwd of hersteld. Onder druk van de Germaanse invallen verlieten de Romeinen het fort rond 270.

== Opgravingen ==
Al eeuwen bestaat het vermoeden dat in Alphen een Romeinse legerplaats heeft bestaan. Oudaan meldt in zijn werk "Roomsche mogendheid" dat bij het omspitten van de burg Romeinse gedenkpenningen zijn gevonden. In het [[Rijksmuseum van Oudheden]] in Leiden zijn werpballen uit aardewerk aanwezig, gevonden in Alphen, Aarlanderveen, Zwammerdam en Hazerswoude. In 1920 stuit men bij graafwerkzaamheden voor de bouw van de nieuwe Nederlands Hervormde Kerk in het centrum van Alphen in de kleilaag op een rij ruwe houten palen die niet aan de vorige kerken konden worden toegeschreven. Na een bezichtiging van de bouwput stelt de directeur van het Rijksmuseum van Oudheden en archeoloog Dr. [[Antonie Ewoud Jan Holwerda|Holwerda]] vast: "Dan is het toch een feit dat de Romeinen hier hebben vertoefd". Hij ontdekte Romeinse voorwerpen en sleuven rode aarde, die op leemhutten duiden.<ref>[https://leiden.courant.nu/issue/NLC/1920-09-20/edition/0/page/3 De kerk te Alphen], Nieuwe Leidsche Courant, 20 september 1920, pag.3 (geraadpleegd 1 augustus 2021). [https://web.archive.org/web/20210804131157/https://leiden.courant.nu/issue/NLC/1920-09-20/edition/0/page/3 Gearchiveerd] op 4 augustus 2021.</ref>

In verschillende periodes, als zich een gelegenheid voordeed, vonden kleinere [[archeologie|archeologische]] opgravingen plaats: in 1950-1953 onder leiding van [[Albert van Giffen|A. van Giffen]]; in 1959-1978 onder leiding van [[Jules Bogaers]] en meer systematisch van 1978 tot 1998 onder leiding van hoogleraar [[Jan Kees Haalebos]], die de ligging van het castellum kon bepalen.

[[Bestand:Alphen aan den Rijn castellum signaalhoorn.jpg|thumb|Vrijwel complete Romeinse signaalhoorn (''cornu''), vertind gehamerd brons]]

In 2001 werd begonnen met een uitgebreid [[archeologie|archeologisch]] onderzoek in het centrum van Alphen, voordat met de bouw van een nieuw winkelcentrum werd begonnen.<ref>{{nl}}[https://web.archive.org/web/20061002172515/http://www.cultuurwijzer.nl/cultuurwijzer.nl/cultuurwijzer.nl/i000657.html Cultuurwijzer - ''Alphen aan den Rijn (Centrum) - Albaniana'']</ref> Bij opgravingen door de [[Radboud Universiteit Nijmegen|Radboud Universiteit]], aangestuurd door M. Polak, in 2001 bijgestaan door T. Hazenberg, gefinancierd door gemeente, provincie, het rijk en de projectontwikkelaar, zijn duizenden grondsporen en tienduizenden, vaak kleine, objecten gevonden. Er werden resten van het fort, de erbij gelegen burgernederzetting en grafvelden ontdekt. Men vond de resten van twee langgerekte gebouwen die waarschijnlijk als opslagloods hebben gediend. Binnen het fort werden soldatenbarakken gevonden, met de originele houten vloeren. Aan het uiteinde van de barakken waren vertrekken die mogelijk als werkplaats (''fabrica'') of magazijn hebben gediend. Men vond haardplaatsen, straten, waterputten, grachten, wachttorens, een graanschuur en een badhuis. Aan de Rijn bestonden oeverwerken als rivierbeschoeiing en kades voor het aanleggen van boten.<ref>[[Rien Polak|Polak, M]], [[Rene Kloosterman|Kloosterman, R.P.J.]] en [[Ryan Niemeijer|Niemeijer, R.A.J.]], [https://repository.ubn.ru.nl/handle/2066/60846 "Alphen aan den Rijn-Albaniana 2001-2002"], [[Radboud Universiteit Nijmegen]], 2004. [https://web.archive.org/web/20210804135452/https://repository.ubn.ru.nl/handle/2066/60846 Gearchiveerd] op 4 augustus 2021.</ref>

Belangrijkste objecten zijn brokken van een kalkstenen plaat met inscriptie die tot een stenen hoofdpoort heeft behoord.<ref>{{Citeer web |url=https://vici.org/vici/61/ |titel=Albaniana |uitgever=VICI org |datum= |bezochtdatum=9 juni 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20180612145008/https://vici.org/vici/61/|archiefdatum=12 juni 2018|dodeurl=nee}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://repository.ubn.ru.nl/handle/2066/60846 |titel=Alphen aan den Rijn-Albaniana 2001-2002. Opgravingen tussen de Castellumstraat, het Omloopkanaal en de Oude Rijn |auteur=Polak, M.; Kloosterman, R.P.J.; Niemeijer, R.A.J. |uitgever=Nijmegen: Radboud Universiteit, Provinciaal-Romeinse Archeologie |datum=2004 |bezochtdatum=11 juni 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20180612141545/http://repository.ubn.ru.nl/handle/2066/60846|archiefdatum=12 juni 2018|dodeurl=nee}}</ref> Verder werden vele persoonlijke voorwerpen van de [[Romeins legionair|legionairs]] gevonden, onder andere een spiegel en schrijfgerei, en meer dan 700 Romeinse munten. Interessante vondsten waren ook de houten bouwdelen, waaronder een complete deur, naast ander organisch materiaal als etensresten en zaden. Deze vondsten maakten nauwkeurig onderzoek naar de Romeinse bouwtechnieken en eetgewoonten mogelijk.<ref>{{nl}}[https://web.archive.org/web/20050310053222/http://www.alphenaandenrijn.info/INTERNET/Communicatie/Documenten/Samenvatting%20onderzoeksverslag%20Albaniana.doc Gemeente Alphen aan de Rijn - ''Samenvatting onderzoeksverslag Albaniana'' (DOC-bestand)]</ref> Langs de Rijn werd de houten [[beschoeiing]] gevonden, die rond 94 werd aangelegd. Aan de weg richting ''Nigrum Pullum'', bij het huidige Goudse Rijpad, lag een wachtpost ''([[statio]])''. Een groot aantal vondsten uit ''Albaniana'' en ''Nigrum Pullum'' zijn in het bezit van het [[Rijksmuseum van Oudheden]] te [[Leiden]].

In het [[Archeon]], een themapark in het zuiden van Alphen aan den Rijn, is een compleet Romeins stadje nagebouwd met een [[Thermen|badhuis]], een [[Romeinse tempel|tempel]], een [[Forum (Rome)|forum]] en een replica van een van de opgegraven [[Schepen van Zwammerdam|Romeinse schepen]] uit ''[[Nigrum Pullum]]'' ([[Zwammerdam]]).

== Enige vondsten ==
<gallery>
Bestand:Alphen aan den Rijn Albaniana fibula.jpg|Fibula (sluitspelden), opgegraven op de plek van het castellum
Bestand:11688 Alphen ad Rijn Castellum gesp peltavorm provZH.jpg|Bronzen gesp in de vorm van een halve maan
Bestand:11649 Alphen ad Rijn Castellum helmboshouder cmbalk provZH.jpg|Bronzen helmboshouder, deel van een Romeinse helm
Bestand:30360 Alphen ad Rijn Castellum pantsergesp provZH.jpg|Pantsergesp
Bestand:30354 Alphen ad Rijn Castellum naamplaatje provZH.jpg|Naamplaatje van brons, mogelijk met naam centurio: L. Patrici Sabini
Bestand:5429 Alphen ad Rijn Castellum meloenkraal provZH.jpg|Meloenkraal
Bestand:2369 a Alphem ad Rijn Castellum ketel provZH.jpg|Bronzen kookketel, diverse malen gelapt
Bestand:IJzeren fruitmesje AlphenadRijn 109625 RMO Leiden.jpg|IJzeren fruitmesje
Bestand:9230 Alphen ad Rijn Castellum knijpschaar cmbalk provZH.jpg|Knijpschaar
Bestand:2378 b Alphen ad Rijn Castellum Handboei open provZH.jpg|Handboei met slot
Bestand:19971 Alphen ad Rijn Castellum Lans provZH.jpg|IJzeren lanspunt met fragment van houten schacht
Bestand:20024 Alphen ad Rijn Castellum drietand provZH.jpg|IJzeren drietand of Neptunusvork
Bestand:9555 Alphen ad Rijn Castellum spade provZH.jpg|Spade
Bestand:IJzeren steekbeitel AlphenadRijn 109624 RMO Leiden.jpg|IJzeren steekbeitel
Bestand:2373 Alphen ad Rijn Castellum bootshaak provZH.jpg|Bootshaak
Bestand:31081 Alphen ad Rijn Castellum vislood-cmbalk provZH.jpg|Visloodje
Bestand:Bronzen schijf email AlphenadRijn 100893 RMO Leiden.jpg|Bronzen schijf met email, versiering paardentuig, opgegraven bij De Schans
Bestand:Alphen aan den Rijn pijpaarden jongenskopje.jpg|Romeins jongenskopje van pijpaarde, gevonden bij opgraving op industrieterrein De Schans, waar in de Romeinse tijd een burgernederzetting lag
</gallery>

== Zie ook ==
* [[Lijst van Latijnse plaatsnamen]]

== Externe links ==
* {{nl}}[https://web.archive.org/web/20050310053222/http://www.alphenaandenrijn.info/INTERNET/Communicatie/Documenten/Samenvatting%20onderzoeksverslag%20Albaniana.doc Gemeente Alphen aan de Rijn - Samenvatting onderzoeksverslag Albaniana] ([[DOC (bestandsformaat)|DOC]]-bestand)
* {{nl}}[https://web.archive.org/web/20070817051725/http://www.archeon.nl/plattegrondROM.html Archeon - Romeinse tijd]

{{Appendix}}
{{Navigatie Limes in Nederland}}
{{Coor title dms|52|7|45|N|4|39|41|E|type:city_scale:29000_region:NL}}

[[Categorie:Romeinse vindplaats in Nederland]]
[[Categorie:Geschiedenis van Alphen aan den Rijn]]
[[Categorie:Romeins leger]]
[[Categorie:Romeinen in Nederland]]