Brontekst bekijken van Adoptie

[[Bestand:Thérèse Schwartze - Drie meisjes uit het Amsterdamse Burgerweeshuis.jpg|thumb|250px|Drie meisjes in het [[Burgerweeshuis (Amsterdam)|Amsterdamse Burgerweeshuis]] (1885). Wettelijke adoptie bestaat in Nederland pas sinds 1956.]]
'''Adoptie''' is de aanname van een persoon als [[kind (verwantschap)|kind]]. In juridische zin is adoptie de breuk van de [[familie (verwanten)|familieband]] tussen biologische [[ouders]] en hun kind en tegelijk de vaststelling van een nieuwe, [[wet]]telijk geldende familieband tussen adoptieouders en dit kind, met alle rechten en plichten die daarbij horen.<ref name="SAV">Stichting Adoptievoorzieningen (2008).</ref> Geadopteerden krijgen bijvoorbeeld de [[achternaam]] van hun adoptieouders en ook [[erfrecht]], net als biologische kinderen. Adoptie als [[Raad voor de Kinderbescherming|kinderbeschermingsmaatregel]] is een recent verschijnsel.<ref name="nijs"/> In de loop van de twintigste eeuw werd adoptie van minderjarigen in de meeste landen wettelijk geregeld; in [[Adoptie in Vlaanderen|België]] in 1940 en in [[Adoptie in Nederland|Nederland]] als een van de laatste in [[Europa (werelddeel)|Europa]] in 1956.

Er is een fundamenteel onderscheid tussen binnenlandse adoptie en interlandelijke adoptie, waarbij buitenlandse kinderen volledig geassimileerd worden naar de Nederlandse cultuur. Binnenlandse adoptie is volledig in lijn met [https://www.unicef.nl/files/Unicef-kinderrechtenverdrag-2019.pdf Het Internationaal Verdrag inzake de Rechten van het Kind kind (IVRK)]. Namelijk, dat aangesloten landen er alles aan doen om het kind in de eigen cultuur op te laten groeien. Internationale adoptie daarentegen is het uiterste 'redmiddel' als landen zelf niet in staat zijn om voor hun kinderen te zorgen. IVRK artikel 21b (ook wel Subsidiariteitsbeginsel): "...interlandelijke adoptie kan worden overwogen als andere oplossing voor de zorg voor het kind, indien het kind niet in een pleeg- of adoptiegezin kan worden geplaatst en op ''geen enkele passende wijze'' kan worden verzorgd in het land van zijn of haar herkomst."

De uitzichtloze situatie in land van herkomst is dan ook een populair argument om interlandelijk te blijven adopteren. Vaak met verlies van cultuur en identiteit van het kind als gevolg. De rechten van adoptieouders worden gewaarborgd, de rechten van het kind niet. Naast het IVRK ([[Verenigde Naties|VN]]) is er sinds 1995 het [[Haags Adoptieverdrag]] (een uitwerking van IVRK artikel 21) dat kinderen en hun familie tegen de risico's van illegale, onrechtmatige, voorbarige en slecht voorbereide adopties naar het buitenland moet beschermen. Het Haags Adoptieverdrag is door sommige landen ondertekend, maar niet gerattificeerd. Zo heeft Zuid-Korea, als zendend land het verdrag pas in 2013 ondertekend, maar tot op heden niet gerattificeerd. <ref>Lee Kyung-eun (2021) [https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2024/01/715_362902.html The Global Orphan Adoption System: South Korea's Impact on its Origin and Development]</ref> Rattificatie is echter geen garantie op bescherming van de rechten van het kind omdat ieder land voor zichzelf mag bepalen hoe zij invulling geven aan overeengekomen principes. Toezicht op uitvoering blijkt een wassen neus. De Raad voor Strafrechttoepassing en Jeugbescherming (RSJ) meent dat in de praktijk niet goed is vast te stellen of het subsidiariteitsbeginsel (IVRK artikel 21b) voldoende is nageleefd. "Dit maakt het subsidiariteitsbeginsel- argument voor de RSJ een steekhoudend argument tegen interlandelijke adoptie." <ref>RSJ (2016) [https://www.rsj.nl/documenten/rapporten/2016/10/14/advies-bezinning-op-interlandelijke-adoptie Advies Bezinning op interlandelijke adoptie]</ref>

Het gehele proces van binnenlandse [[Adoptie in Nederland|adoptie]] valt volledig onder toezicht van de Nederlandse staat. De eisen om wettelijk te mogen adopteren zijn zeer hoog, bovendien gaat er een periode van pleegzorg aan vooraf. Er bestaat langere tijd onzekerheid voor potentiële adoptieouders over de mogelijkheid om juridisch ouderschap te verkrijgen. De biologische moeder mag hierbij wensen voor het gezin aangeven (zoals gezinssamenstelling, geloof). Tot de juridische adoptie een feit is, kan de biologische moeder terugkomen op haar besluit om afstand te doen van haar kind. Doordat er jaarlijks slechts enkele kinderen 'vrij komen', bestaat er een lange wachtlijst. Mede daarom geven mensen met een kinderwens voorkeur aan internationale adoptie. Alhoewel de wachtlijsten ook hier lang zijn, zijn de banden met de biologische familie reeds verbroken en is op termijn uitspraak van juridisch ouderschap een stuk eenvoudiger.

Uit onderzoek blijkt dat binnenlandse adoptie voor kinderen beter is dan opgroeien in een kindertehuis of bij een moeder die serieus [[abortus]] overwoog.<ref name="ADOC"/><ref name="justverk"/> Ze halen achterstanden snel in als ze worden opgenomen in een gezin en adoptie is voor deze kinderen daarom een succesvolle [[pedagogiek|pedagogische]] interventie. Binnenlandse geadopteerden hebben geen lager [[Eigenwaarde (psychologie)|zelfbeeld]] ten opzichte van niet-geadopteerde leeftijdgenoten.<ref name="memorial"/><ref name="selfesteem"/> Problemen met affectieve relaties en psychische problemen op latere leeftijd komen wel relatief vaak voor.<ref name="tieman"/> Die hebben te maken met de afstand door de moeder, de moeilijke start van het leven van veel geadopteerden (waardoor [[Hechting (psychologie)|hechtingsproblemen]] zijn ontstaan of problemen door [[ondervoeding]], of [[alcoholische drank|alcohol]]- of [[drug]]sgebruik tijdens de [[zwangerschap]]), [[racisme]], en de kloof tussen de culturele achtergrond van de geadopteerde en de cultuur van zijn of haar adoptieouders.<ref name="tieman"/>

Moeders die hun kind (moesten) afstaan voor adoptie beschrijven heftige gevoelens van verlies, onmacht, [[Depressie (klinisch)|depressies]], onzekerheid en een lage zelfwaardering.<ref name="de bode"/>

In 2004 werden ruim 45.000 kinderen interlandelijk geadopteerd; de meeste van [[ontwikkelingsland]]en naar Europa en de Verenigde Staten.<ref name="Kalsbeek"/> In 2007 was dit aantal gedaald naar ruim 37.000<ref name="Raming">[[Wereldkinderen]] (2008). Wereldkinderen past organisatie aan; Anticiperen op wereldwijde daling adopties, ''Wereldkinderen'', december: 14-15.</ref> en de schatting voor 2011 is 25.000.<ref name="Selman">{{en}}Associated Press (2012). [https://web.archive.org/web/20121108095053/http://www.todayonline.com/World/EDC120510-0000173/International-adoptions-plummet-globally International adoptions plummet globally], ''Today Online'', bezocht op 11 mei 2012.</ref> Mogelijk honderden daarvan waren [[kinderhandel|illegaal verhandeld]].<ref name="uai"/><ref name="unicef"/> Interlandelijke adoptie stuit mede daarom op maatschappelijke weerstand.<ref name="justverk">Scheepmaker (2008).</ref>

== Geschiedenis ==
[[Bestand:Trajan-Xanten.jpg|thumb|150px|[[Trajanus]], de tweede van de vijf [[adoptiefkeizers]].]]

=== Slavenarbeid en erfopvolging ===
Aanname van niet-biologische kinderen in gezinnen is waarschijnlijk van alle tijden. Veelal werden deze kinderen opgenomen in hun [[grootfamilie]], of in gezinnen opgenomen om ([[slavernij|slaven]]-)arbeid te verrichten. Sommige verlaten kinderen werden door niet-verwante families opgevoed alsof het hun eigen kinderen waren. Dit gebeurde in Europa vooral in de Romeinse tijd en de vroege middeleeuwen.<ref name="Kindness"/> De [[Codex Hammurabi]], een [[wet]]boek uit [[Mesopotamië]] (ca. 1780 v Chr.) vermeldt al de juridische mogelijkheid voor adoptie door echtparen die geen kinderen konden krijgen. De Romeinen kenden vormen van adoptie ([[adoptio]] en [[adrogatio]]) waardoor geadopteerden (doorgaans volwassenen) een nieuwe ''pater familias'' kregen of konden worden opgenomen in de familie, maar deze adopties waren niet bedoeld om kinderen een nieuw thuis te bieden, maar om de erfopvolging te regelen, bijvoorbeeld bij de [[adoptiefkeizers]]. Niettemin werden kinderen door Romeinen op grote schaal afgestaan: in sommige perioden zou het in steden om ongeveer een kwart van alle kinderen zijn gegaan. Sommigen groeiden op als ''alumnus'', een soort pleegkind. Formeel bleven deze alumni echter wettelijke kinderen van hun biologische ouders.<ref>Deze konden hun kind ook weer terug krijgen als ze de onkosten van de opvoeding vergoedden.</ref> In de middeleeuwen raakte wettelijke adoptie in de meeste gebieden in Europa in onbruik, waarschijnlijk omdat het de macht van de [[Feodalisme|feodale heersers]] zou kunnen aantasten.<ref name="nijs"/> Verlaten kinderen groeiden in de elfde en de twaalfde eeuw vaak op in kloosters. In de [[renaissance]] werden voor het eerst [[weeshuis|kindertehuizen]] opgericht. De meeste door armen afgestane kinderen in steden kwamen hier terecht, maar zeker vier op de vijf haalden hun vijfde levensjaar niet door infectieziektes en andere ontberingen. Pas in de negentiende eeuw ging de overlevingskans in die tehuizen lijken op die van gewone kinderen.<ref name="Kindness"/> In de achttiende eeuw kwam wettelijke adoptie weer op de agenda, vooral om politieke redenen, maar in sommige gevallen ook om weeskinderen een thuis te bezorgen bij echtparen die kinderloos waren.<ref name="nijs">{{Aut|Nijs, Katrien}} (2002). [http://www.ethesis.net/adoptie/adoptie_inhoud.htm ''De aanneming van een kind en de dienstwillige voogdij. Adoptie in België van 1803 tot 1951''], diss. universiteit Gent, 2001-2002. [https://web.archive.org/web/20210510074129/http://www.ethesis.net/adoptie/adoptie_inhoud.htm Gearchiveerd] op 10 mei 2021.</ref> Een formele regeling kwam er niet voor kinderen in de Lage Landen. De [[België|Belgische]] adoptiewet uit 1804<ref>Code Civil in 1804, Titel VIII, artikels 343 tot 352</ref> stond alleen adoptie van volwassenen toe.

=== Wetgeving en interlandelijke adoptie ===
[[Bestand:AdoptiesNederland56-06.jpg|thumb|300px|Binnenlandse en interlandelijke adopties in Nederland tussen 1956 en 2007.<ref>Gebaseerd op een tabel van Anneke Vinke en Tom Egyedi, die gepubliceerd is geweest op [http://www.adoptionresearch.nl de site van het ADOC]. [https://web.archive.org/web/20081020050810/http://www.adoptionresearch.nl:80/ Gearchiveerd] op 20 oktober 2008.</ref>]]

Pas in de loop van de negentiende eeuw werd adoptie gezien als een kinderbeschermingsmaatregel, waarschijnlijk voor het eerst in de [[Verenigde Staten]]. In 1851 nam de staat [[Massachusetts]] een wet aan, die de adoptie van niet-verwante (maar blanke) kinderen formeel regelde.<ref name="britt">{{en}} Adoption (2008). [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/6298/adoption In Encyclopædia Britannica]. Retrieved November 14, 2008, from Encyclopædia Britannica. [https://web.archive.org/web/20150611171803/http://www.britannica.com/EBchecked/topic/6298/adoption Gearchiveerd] op 11 juni 2015.</ref> In het [[Nazi-Duitsland|Derde Rijk]] kwamen kinderen die via [[Lebensborn]] ter wereld kwamen - als ze aan de 'rassenvereisten' voldeden - in aanmerking voor adoptie. Met de Wet op de Aanneming van een Kind van 22 maart 1940 konden in België voor het eerst ook minderjarigen worden geadopteerd. [[Adoptie in Nederland]] is pas sinds 1956 wettelijk geregeld. De aanleiding hiervoor was de noodzaak om de opvang te formaliseren van Joodse pleegkinderen die ondergedoken waren geweest in de [[Tweede Wereldoorlog]].

In de jaren zeventig nam het aantal binnenlandse adopties in Nederland en België sterk af, doordat het [[taboe]] op ongehuwd [[moederschap]] werd doorbroken en door de opkomst van de [[anticonceptiepil]]. In 1981 (Nederland) en 1990 (België) werd [[abortus]] gelegaliseerd, waardoor er nog minder kinderen werden afgestaan. Tegelijkertijd nam het aantal interlandelijke adopties sterk toe in die periode, zoals te zien is in de grafiek over de aantallen adopties in Nederland. Een belangrijke aanleiding voor die toename was het optreden van Marjory en [[Jan de Hartog]] in [[Mies en scène]] in 1967. Zij maakten zich sterk voor het adopteren van kinderen uit [[Zuid-Korea]] en [[Vietnam]]. Momenteel komen de meeste<ref>Uitzondering is Rusland, maar er gaan vrijwel geen Russische kinderen naar Nederland en België.</ref> geadopteerde kinderen uit [[ontwikkelingsland]]en (zie onderstaande tabel voor cijfers). In 2004 kwam een kwart uit China en ging de helft van de kinderen naar de Verenigde Staten. Sindsdien is het aantal adopties uit China sterk gedaald en uit Guatemala, Vietnam en Roemenië vrijwel gestopt.

Landen met een relatief hoog aantal interlandelijke adopties ten opzichte van het aantal geboortes zijn Noorwegen, Spanje en Zweden, met respectievelijk 12,8, 12,4 en 11,7 per 1000 geboortes in 2004. België en Nederland adopteerden respectievelijk 7,0 en 6,9 kinderen uit het buitenland per 1000 geboortes, de Verenigde Staten 5,5. Het land dat de meeste kinderen naar het buitenland liet gaan per aantal geboortes in 2004 was Bulgarije, gevolgd door Wit-Rusland en Guatemala.<ref name="justverk"/>

De [[Raad van State (Nederland)|Raad van State in Nederland]] ziet adoptie als kinderbeschermingsmaatregel, waarbij het kind tevens niets meer van de ouder te verwachten heeft. Adoptie kan echter niet uitsluitend als kinderbeschermingsmaatregel worden beschouwd, omdat kinderbescherming is gericht op herstel van de relatie tussen ouder en kind en adoptie juist het verbreken van die band beoogt.<ref>Kamerstukken II, 2005/06, 30 551, nr. 4.</ref> De Raad voor Strafrechtstoepassing en Jeugdbescherming en de geadopteerden van [[United Adoptees International]] vinden dat interlandelijke adoptie vooral de belangen van aspirant-adoptieouders dient en niet primair die van kinderen.<ref name="Kalsbeek"/>

''Interlandelijke adoptie in 2004, links de landen waar de kinderen naar toegingen, rechts waar ze vandaan kwamen.''<ref name="justverk"/>
{| class="wikitable"
!
!Ontvangende landen
!Aantal
!Percentage
!Zendende landen
!Aantal
!Percentage
|-
|1
|{{US}}
|22.884
|50%
|{{CN}}
|11.230
|25%
|-
|2
|{{ES}}
|5.541
|12%
|{{RU}}
|7.664
|17%
|-
|3
|{{FR}}
|4.079
|9%
|{{GT}}
|2.673
|6%
|-
|4
|{{IT}}
|3.398
|7%
|{{KR}}
|2.306
|5%
|-
|5
|{{CA}}
|1.955
|4%
|{{UA}}
|1.958
|4%
|-
|6
|{{NL}}
|1.307
|3%
|{{CO}}
|1.750
|4%
|-
|7
|{{SE}}
|1.109
|2%
|{{IN}}
|1.172
|3%
|-
|8
|{{NO}}
|706
|2%
|{{HT}}
|1.055
|2%
|-
|9
|{{CH}}
|557
|1%
|{{BG}}
|962
|2%
|-
|10
|{{DK}}
|528
|1%
|{{VN}}
|935
|2%
|-
|11
|{{DE}}
|506
|1%
|{{KZ}}
|857
|2%
|-
|12
|{{BE}}
|470
|1%
|{{ET}}
|847
|2%
|-
|13
|{{IE}}
|398
|1%
|{{BY}}
|636
|1%
|-
|14
|{{AU}}
|370
|1%
|{{TH}}
|476
|1%
|-
|15
|{{NZ}}
|351
|1%
|{{RO}}
|456
|1%
|-
|16
|{{GB}}
|332
|1%
|{{PH}}
|399
|1%
|-
|
|Totaal
|44.491
|98%
|
|35.376
|78%
|}

=== Culturele verschillen ===
De kijk op adoptie wijkt sterk af in verschillende culturen. De islam bijvoorbeeld: volgens de [[Koran]] moeten kinderen de naam van hun biologische familie blijven dragen als ze worden opgenomen in een ander gezin en hebben ze geen automatisch erfrecht. De islamitische 'adoptie', ''kafala'', heeft vooral kenmerken van [[pleegzorg]].<ref>Tweede Kamer der Staten-Generaal 2, Vergaderjaar 2004–2005, [https://web.archive.org/web/20090528104513/http://ikregeer.nl/document/KVR21775 Aanhangsel van de Handelingen, Vragen gesteld door de leden der Kamer, met de daarop door de regering gegeven antwoorden, 527, ikregeer.nl]</ref> In de Verenigde Staten is opname van zwarte (Amerikaanse) en indiaanse kinderen in blanke gezinnen omstreden, omdat veel [[Afro-Amerikanen]] en [[Indianen]] vinden dat deze kinderen in blanke gezinnen hun etnische identiteit onvoldoende kunnen ontwikkelen en onvoldoende zullen zijn opgewassen tegen [[racisme]].<ref>{{Aut|[[Irene Ypenburg]]}} (2009). ''De multiculturele persoonlijkheid als gevolg van adoptie en migratie - een gouden kans'', Van Gorcum, p.133.</ref><ref>{{en}} Bespreking van "Transracial adoptions" op [http://life.familyeducation.com/adoption/transracial-adoptions/45768.html familyeducation.com], geraadpleegd op 2 januari 2009. Sommigen noemen interraciale adoptie zelfs "raciale genocide". [https://web.archive.org/web/20160510192226/http://life.familyeducation.com:80/adoption/transracial-adoptions/45768.html Gearchiveerd] op 10 mei 2016.</ref> In [[West-Europa]] is interraciale adoptie daarentegen heel gebruikelijk. De laatste jaren groeit de aandacht voor misstanden rondom internationale adoptie. De stem van geadopteerde kinderen wordt vaker gehoord doordat zij zich als volwassenen kunnen en durven uitspreken. Racisme en de impact op het zelfbeeld van een kind, speelt bij internationale adoptie steevast een rol. <ref>Kelly-Qian van Binsbergen (2023) [https://npo.nl/start/serie/de-afhaalchinees De Afhaalchinees]</ref>

=== Adoptie als machtsinstrument ===
Adoptie van kinderen komt vaak voor tegen de zin of medeweten van hun familieleden. [[Indianen]] in Noord-Amerika<ref name="britt"/><ref>{{en}} [http://msass.case.edu/downloads/vgroza/fall2004/nativeamerican.pdf Adoption and Native American Children], geraadpleegd op 12 november 2008. [https://web.archive.org/web/20100611134054/http://msass.case.edu/downloads/vgroza/fall2004/nativeamerican.pdf Gearchiveerd] op 11 juni 2010.</ref> en [[Aborigines (Australië)|Aboriginals]] nemen het de blanke overheersers nu nog kwalijk, dat veel van hun kinderen zijn ondergebracht bij (of geroofd voor) witte gezinnen om hun een 'degelijke opvoeding' te geven. In Australië ging het om meer dan 100.000 kinderen (ongeveer 10%)<ref>{{en}} {{Aut|Read, Peter}} (1981). [https://web.archive.org/web/20120409231929/http://www.daa.nsw.gov.au/publications/StolenGenerations.pdf ''The Stolen Generations: The Removal of Aboriginal children in New South Wales 1883 to 1969''], Department of Aboriginal Affairs (New South Wales government).</ref> en in Amerika in de jaren vijftig om ongeveer 30% van de kinderen uit de desbetreffende bevolkingsgroepen.<ref>{{en}} Native American. (2008). [http://www.britannica.com/EBchecked/topic/1357826/Native-American In Encyclopædia Britannica]. Retrieved November 24, 2008. [https://web.archive.org/web/20150503175952/http://www.britannica.com:80/EBchecked/topic/1357826/Native-American Gearchiveerd] op 3 mei 2015.</ref> In 2011 maakte de katholieke kerk in Australië excuses voor de adopties die zij afdwong in de periode 1950-1970. Het gaat om minstens 150.000 gevallen.<ref>{{Aut|Portier, Robert}} (2011). [https://nos.nl/artikel/259174-excuses-kerk-australie-voor-gedwongen-adopties.html Excuses kerk Australië voor gedwongen adopties], NOS Nieuws, 26 juli. [https://web.archive.org/web/20170914220208/https://nos.nl/artikel/259174-excuses-kerk-australie-voor-gedwongen-adopties.html Gearchiveerd] op 14 september 2017.</ref> Tijdens de dictaturen in [[Geschiedenis van Spanje|Spanje]] (1939-1975)<ref>{{Aut|Winkels, Edwin}} (2009). ''Zoektocht naar ‘geroofde’ kinderen'' - [[Algemeen Dagblad]], 11 januari 2009</ref> en in [[Argentinië]] (1976-1983)<ref>Redactie buitenland (2008). Argentijnse vrouw klaagt haar adoptieouders aan, ''[[Trouw (krant)|Trouw]]'', 14 maart.</ref> zijn honderden baby's van respectievelijk [[Republikanisme|republiekeinen]] en [[dissident]]en gestolen en ondergebracht bij 'politiek betrouwbare' gezinnen. Na de dood van Franco werd de handel in Spaanse baby's vermoedelijk voortgezet uit winstoogmerk.<ref>{{Aut|Homan, Maaike}} (2011). [https://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/article/detail/1837545/2011/02/09/Gestolen-en-verkocht-voor-omgerekend-duizend-euro.dhtml Gestolen en verkocht voor omgerekend duizend euro], Trouw, 9 februari. [https://web.archive.org/web/20160306031030/http://www.trouw.nl/tr/nl/4324/Nieuws/article/detail/1837545/2011/02/09/Gestolen-en-verkocht-voor-omgerekend-duizend-euro.dhtml Gearchiveerd] op 6 maart 2016.</ref> In de [[Duitse Democratische Republiek]] werden meer dan 150 stellen uit de ouderlijke macht gezet om politieke redenen. Hun kinderen werden geadopteerd door socialistische families.<ref>{{Aut|Clive Freeman}} (2009). [https://web.archive.org/web/20090813015013/http://www.monstersandcritics.com/news/europe/features/article_1494524.php/East-German-traitors-were-forced-to-give-up-their-children-Feature East German "traitors" were forced to give up their children (Feature)], M&C Europe.</ref> In de [[Ierland (land)|Ierse]] ''Magdalene Laundries'' - door de katholieke kerk gerunde instituten voor 'gevallen vrouwen' - werden ongehuwde moeders gedwongen om hun kind af te staan ter adoptie.<ref>{{Aut|Ruth Hopkins}} (2009). [https://www.trouw.nl/achtergrond/deverdieping/article2826284.ece/De_verborgen_vrouwen_van_Ierland_.html De verborgen vrouwen van Ierland], Trouw, 29 juli. [https://web.archive.org/web/20090801065223/http://www.trouw.nl:80/achtergrond/deverdieping/article2826284.ece/De_verborgen_vrouwen_van_Ierland_.html Gearchiveerd] op 1 augustus 2009.</ref> [[Adoptie in Nederland#Joodse pleegkinderen|Joodse pleegkinderen]] werden in de naoorlogse periode in Nederland in sommige gevallen tegen de zin van familieleden geadopteerd. Ongehuwde moeders werden en worden om allerlei redenen onder druk gezet om hun kind af te staan (zie ook [[Adoptie#Oorzaken van afstand van kinderen|Oorzaken van afstand van kinderen]]). 

== Adoptie in de samenleving ==
Mensen staan overwegend positief ten opzichte van (interlandelijke) adoptie: het biedt stellen die zelf geen kinderen kunnen of willen krijgen toch de mogelijkheid om kinderen op te voeden en te hebben. Sommigen<ref>Bijvoorbeeld: de [[ChristenUnie]]; overigens zou in Nederland het aantal adopties dan ''verdertigvoudigen'' (van ongeveer 1000 naar ongeveer 30.000).</ref> zien adoptie als een geschikt alternatief voor [[abortus]]. Pedagoog [[Rien van IJzendoorn]] van de [[Universiteit Leiden]] noemt adoptie een 'heel succesvolle interventie'.<ref>{{Aut|[[Malou van Hintum]]}} (2008). [http://www.fsw.leidenuniv.nl/general/img/Volkskrant%20feb%202008%20opvoeden-is-niet-te-koop_tcm17-50730.pdf Opvoeden is dus niet te koop. Pedagoog Rien van IJzendoorn over de cruciale rol van ouders voor kinderen.] ''[[De Volkskrant]]'', 2 februari 2008.</ref> De tv-programma's [[Grenzeloos verlangen]] (Nederland) en [[Het leven zoals het is|Het leven zoals het is: adoptie]] (België) belichten vooral deze positieve kant van adoptie. Anderen hebben bedenkingen, met name bij ''interlandelijke'' adoptie, vanwege de risico's op [[kinderhandel]]. Er is vaak sprake van een scheve machtsverhouding tussen ontvangende en zendende landen, tussen wensouders en biologische ouders, waarbij financiële of [[racisme|racistische]] motieven een rol spelen. Het is aangetoond dat in de landen van herkomst, waar met name [https://kumfa.or.kr/reality-of-unwed-mothers/ alleenstaande ongehuwde moeders buitengesloten worden], zij minder (opvoedings-)ondersteuning krijgen en daardoor sneller hun kind afstaan ter adoptie dan in landen die geen kinderen door buitenlanders laten adopteren.<ref name="Chou">{{en}} {{Aut|Shihning Chou & Kevin Browne}} (2008). [https://www.crin.org/docs/Relationship%20btw%20Institutional%20Care%20and%20Intl%20Adoption.pdf The relationship between institutional care and the international adoption of children in Europe], ''Adoption & Fostering'', 32(1): 40-48; Het artikel wordt hevig bekritiseerd door {{Aut|Paloma Gay y Blasco, Sheena Macrae, Peter Selman & Huon Wardle}} (2008). [https://www.ingentaconnect.com/content/baaf/afj/2008/00000032/00000002/art00008?token=00481eb6b03edafed88284383a4b3b257b6e2b2f7a31385e576b465d2a72752d7b633368 The relationship between institutional care and the international adoption of children in Europe: A rejoinder to Chou and Browne], ''Adoption & Fostering Journal'', 32(2): 63-67. [https://web.archive.org/web/20170914215511/http://www.ingentaconnect.com/content/baaf/afj/2008/00000032/00000002/art00008?token=00481eb6b03edafed88284383a4b3b257b6e2b2f7a31385e576b465d2a72752d7b633368 Gearchiveerd] op 14 september 2017.</ref> Buitenlandse vraag stuurt in dit opzicht de internationale adoptiemarkt, verder gestimuleerd door politieke overwegingen zoals het positief beïnvloeden van de handelsrelatie. Bovendien ondermijnt interlandelijke adoptie jeugdbescherming in herkomstlanden. <ref>[https://icdi.nl/wp-content/uploads/2023/06/Brief-Interlandelijke-Adoptie.pdf Brief Defense for Children, Comensha, ICDI (2022)]</ref> <ref>Defense for Children [https://www.defenceforchildren.nl/actueel/nieuws/familie/2022/permanente-stopzetting-interlandelijke-adoptie-enige-weg/ Stopzetten internationale adoptie enige weg]</ref> 

[[Bestand:Interracial adoption.jpg|250px|thumb|Bij interlandelijke adoptie is open adoptie meestal niet mogelijk.]]
Adoptie is een veelvoorkomend thema in [[mythe]]s, boeken en films. In de late [[middeleeuwen]] werden veel verhalen verteld waarin afgestane kinderen niet alleen overleefden, maar ook goed terechtkwamen. Bijvoorbeeld als koning, [[paus]] of heilige. Deze verhalen waren waarschijnlijk vooral bedoeld als geruststelling voor ouders die hun kind afstonden.<ref name="Kindness">{{en}}{{Aut|John Boswell}} (1998). [http://books.google.nl/books?id=1n8AvQtdYzwC&dq=john+boswell+kindness+of+strangers&printsec=frontcover&source=bl&ots=lI3EyciLAk&sig=8s6EsN1rvixdkbdq71HfKE2GJsk&hl=nl&ei=r2BCS4CCNM3LjAeGtPisDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=2&ved=0CBMQ6AEwAQ#v=onepage&q=&f=false The Kindness of Strangers - The Abandonment of Children in Western Europe from Late Antiquity to the Renaissance], The University of Chicago Press.</ref> In latere verhalen worden geadopteerden of pleegkinderen als kind bijvoorbeeld achtergesteld, maar worden machtig in hun latere leven, zoals [[Citizen Kane]] en [[Woeste Hoogten|Heathcliff]]. In sommige gevallen loopt het slecht met hen af omdat hun misdadige genen worden toegeschreven ([[Freddy Krueger]]) of ze vinden na een lange zoektocht hun – meestal bijzondere – ouders. In andere gevallen gaan zij een zonnige toekomst tegemoet in hun adoptiegezin ([[Annie (musical)|Annie]]), waar ze een bijzondere rol vervullen ([[Ayla]]). Verder kunnen geadopteerden onbewust incest en vadermoord plegen, zoals [[Oedipus]] al in de oudheid overkwam en [[Luke Skywalker]] bijna.<ref>{{Aut|Takken, W.}} (2007). Adoptiekind met wonderkracht, ''NRC Handelsblad'' 13 april 2007: 21.</ref>

Bekende afstandsouders zijn [[Rod Stewart]], [[Joni Mitchell]], [[Patti Smith]], [[David Crosby]] en [[Penney de Jager]]. Bekende geadopteerden zijn bijvoorbeeld [[Steve Jobs]] van [[Apple Inc.]], schrijvers [[John Irving]]<ref>De meeste belangrijke personages uit het oeuvre van Irving zijn mensen zonder of op zoek naar hun biologische moeder of vader.</ref> en [[A. M. Homes]],<ref>In haar autobiografische roman ''De dochter van de Minnares'' schrijft A.M. Homes over afgestaan zijn en over haar biologische ouders.</ref> voetballer [[Mario Balotelli]] en muzikanten [[Deborah Harry]] en [[Michael Franti]]. In Nederland zijn [[Liesbeth List]], [[Jody Bernal]] en [[Lavinia Meijer]] wellicht de bekendste geadopteerden en in België [[Wouter Van Bellingen]]. Bekende adoptieouders zijn [[Madonna (zangeres)|Madonna]], [[Angelina Jolie]] en [[Brad Pitt]], [[Nicole Kidman]] en [[Tom Cruise]], [[Michelle Pfeiffer]], [[Woody Allen]], [[Josephine Baker]],<ref>{{en}}{{aut|Merlind Theile}} (2009). [https://www.spiegel.de/international/zeitgeist/0,1518,652613,00.html ''Josephine Baker's Rainbow Tribe''], Spiegel Online International. [https://web.archive.org/web/20120210230425/http://www.spiegel.de/international/zeitgeist/0,1518,652613,00.html Gearchiveerd] op 10 februari 2012.</ref> [[Gerhard Schröder]], [[Walter Sisulu]] en [[Paul de Leeuw]].

== Gesloten adoptie, open adoptie en pleegzorg ==
In het leven van geadopteerden kunnen de biologische ouders verschillende rollen spelen. Bij ''gesloten adoptie'' is er geen contact tussen geadopteerden en ouders. De geadopteerden hebben zonder toestemming geen toegang tot het dossier van hun ouders.<ref name="pb51">Postbus 51 (2008). [http://www.postbus51.nl/nl/home/themas/familie-jeugd-en-gezin/geboorte-en-adoptie/adoptie/welke-vormen-van-adoptie-zijn-er.html Welke vormen van adoptie zijn er?, geraadpleegd op 14 november 2008.]. [https://web.archive.org/web/20091005013734/http://www.postbus51.nl:80/nl/home/themas/familie-jeugd-en-gezin/geboorte-en-adoptie/adoptie/welke-vormen-van-adoptie-zijn-er.html Gearchiveerd] op 5 oktober 2009.</ref> In sommige landen wordt de [[geboorteakte]] vervangen door een exemplaar met de namen van de adoptieouders, in andere landen wordt de geboorteakte aangepast: de namen van de adoptieouders worden dan in de kantlijn vermeld, naast van die van de biologische ouders (of die van de biologische moeder). Bij ''[[pleegzorg]]'' houden de kinderen de naam van hun ouders en blijft de juridische ouder-kindband in stand. Indien de omstandigheden dat toelaten, spelen de ouders een rol bij de opvoeding van de kinderen, maar ligt de verantwoordelijkheid van de dagelijkse verzorging en opvoeding bij de pleegouders. Zij krijgen daarvoor gewoonlijk een vergoeding van de overheid. ''Half-open'' en ''open adoptie'' liggen ergens tussen gesloten adoptie en pleegzorg in. Omdat er geen eenduidige definities voor bestaan, komen deze adoptievormen in formele zin niet veel voor.

Gesloten adoptie is gebruikelijk bij interlandelijke adoptie. Vaak worden alleen maar (medische) dossiers over de ouders overgedragen aan het adoptiegezin. De ouders krijgen geen informatie over het kind dat zij hebben afgestaan. Bij half-open adoptie kunnen de ouders verslagen over hun kinderen inzien, maar deze verslagen geven geen naam en verblijfplaats van de kinderen. Pas als de geadopteerde meerderjarig is kunnen geadopteerde en ouders inzage krijgen in de complete dossiers bij de bemiddelingsorganisatie. Bij open adoptie kunnen de ouders (meestal alleen de moeder) kiezen naar welke adoptieouders haar kind gaat. De geadopteerde heeft toegang tot alle beschikbare informatie. Het adoptiegezin en de ouders sluiten een overeenkomst waarin zij bijvoorbeeld aangeven berichten uit te wisselen of elkaar persoonlijk te bezoeken. Er bestaat bij open adoptie dus een echte relatie tussen het adoptiegezin en de ouder(s).<ref name="pb51"/> Overigens is (half-) open adoptie vaak alleen op papier mogelijk, omdat er in veel gevallen geen of onvolledige gegevens bekend zijn over de ouders.

== De Rechten van het Kind ==
=== Haags Adoptieverdrag ===
{{Zie hoofdartikel|Haags Adoptieverdrag}}
Het Haags Adoptieverdrag is bedoeld om de rechten van kinderen die interlandelijk geadopteerd worden te waarborgen. De aangesloten landen van herkomst moeten zich inspannen om in hun eigen land een gezin te vinden voor kinderen die afgestaan zijn, te [[vondeling]] zijn gelegd, [[Wees (kind)|volle wees]] zijn geworden, of wier ouders uit het [[ouderlijk gezag]] zijn gezet of ontheven. Alleen als dit niet mogelijk is komt ''interlandelijke'' adoptie in aanmerking.<ref>Een van de oorzaken van de scherpe daling van het aantal interlandelijk adoptabele kinderen was de toetreding van [[Volksrepubliek China|China]] tot het Haags Adoptieverdrag in 2006.</ref> Ook moeten volgens het verdrag aspirant adoptieouders aan allerlei voorwaarden voldoen: zij moeten bijvoorbeeld aantoonbaar voldoende [[gezondheid|gezond]] zijn. Interlandelijke adoptie kent vele juridische procedures om te kunnen nagaan of aan alle voorwaarden wordt voldaan. Bij adoptie in Nederland moeten de aspirant adoptieouders verplicht een cursus volgen en schrijft de [[Raad voor de Kinderbescherming]] over hen een gezinsrapport, dat de basis vormt voor een eventuele beginseltoestemming van het [[Ministerie van Justitie (Nederland)|Ministerie van Justitie]]. De landen van herkomst stellen eveneens voorwaarden aan de aspirant-adoptieouders, zoals aan hun [[leeftijd]], hun [[religie]], hun [[burgerlijke staat]], hun [[seksuele geaardheid|seksuele oriëntatie]], hun [[inkomen]] en zelfs over hun [[Queteletindex]] (BMI).<ref>Zie bijvoorbeeld [https://web.archive.org/web/20081022111238/http://www.wereldkinderen.nl/site.php?id=31 de site van Wereldkinderen] voor details.</ref>

Niet elke buitenlandse adoptie geldt als een interlandelijke adoptie die onder het Haags Adoptieverdrag valt. Heeft iemand zijn gewone verblijfplaats in een ander land, dus woont hij of zij permanent en legaal in dat andere land, dan is in het geval van een adoptie in dat land sprake van een binnenlandse adoptie, waarbij dan alleen de adoptiewetgeving van dat land geldt. De voorwaarden van het Haags Adoptieverdrag zijn hier niet van toepassing. Het herkomstland van de adoptiefouder erkent de adoptie in dat geval vaak van rechtswege oftewel automatisch en het kind heeft dan vaak (ook) automatisch het staatsburgerschap van de adoptiefouder.<ref>Internationale adoptie, zie [https://adoptant.nl/binnenlandse-adoptie-in-het-buitenland Adoptant.nl]. [https://web.archive.org/web/20210418000728/https://adoptant.nl/binnenlandse-adoptie-in-het-buitenland/ Gearchiveerd] op 18 april 2021.</ref>

=== Witwassen van kinderen ===
{{Zie hoofdartikel|Witwassen van kinderen}}
In 2011 werden ongeveer 25.000 kinderen interlandelijk geadopteerd.<ref name="Selman"/> In Nederland bedragen de procedurekosten van adoptie minimaal €11.000; in de Verenigde Staten is €40.000 niet ongewoon. Er gaat dus tussen 300 miljoen en 1 miljard euro om in interlandelijke adoptie.<ref name="IS">{{Aut|Robles, Michel en Wesselink, Karin}} (2008). Adoptie. Gered of verhandeld? ''Internationale Samenwerking'', '''3''', April 2008: 38-43.</ref> Critici noemen adoptie 'een legale vorm van kinderhandel', omdat er volgens hen door financiële prikkels niet primair wordt gezocht naar de beste oplossing voor de betrokken kinderen en hun biologische ouders.<ref name="justverk"/><ref name="Chou"/><ref>{{en}} {{Aut|Post, Roelie}} (2007). ''Romania - for export only''; the untold story of the Romanian 'orphans', 270 pp.</ref> Adoptieouders en bemiddelingsorganisaties hebben namelijk een zeker belang dat de kinderen afgestaan worden ter adoptie (in het buitenland).<ref name="Kalsbeek">Commissie lesbisch ouderschap en interlandelijke adoptie (2008).</ref> Volgens het [[Haags Adoptieverdrag]] mogen alleen bemiddelings- en verzorgingskosten worden doorberekend, in geen geval mag de (vermeende) familie geld ontvangen om handel te voorkomen. Normaal gesproken bedragen deze bemiddelings- en verzorgingskosten niet meer dan €20.000.<ref>Kind en Gezin (2015). [https://web.archive.org/web/20150402122615/http://www.kindengezin.be/contact-en-help/veelgestelde-vragen/adoptie/hoeveel-kost-een-adoptie.jsp ''Hoeveel kost een adoptie ?'']</ref><ref>Wereldkinderen (2015). [https://www.wereldkinderen.nl/pageid=418/Tarieven.html ''Tarieven 2015'']. [https://web.archive.org/web/20180125220411/http://www.wereldkinderen.nl:80/pageid=418/Tarieven.html Gearchiveerd] op 25 januari 2018.</ref>

Ondanks het Haags Adoptieverdrag, [[IVRK]], en andere regelgeving is er sprake van kinderhandel voor adoptiedoeleinden, ook wel witwassen van kinderen genoemd. Verschillende [[niet-gouvernementele organisatie]]s (NGO's), waaronder [[UNICEF]]<ref name="unicef">Zie {{en}} UNICEF International Child Development Centre (1998). [https://web.archive.org/web/20071006072201/http://www.unicef-icdc.org/publications/pdf/digest4e.pdf ''Innocenti Digest Intercountry Adoption''] voor een overzicht.</ref> en het [[Max-Planck-Gesellschaft|Max Planck Instituut]], schatten het aantal gevallen van witwassen van kinderen op duizenden per jaar.<ref name="uai">Uit een steekproef van [[United Adoptees International]] bleek dat 600 van de 1000 adoptiedossiers kleine tot grote fouten bevatten. Honderden witwasgevallen is ook aannemelijk, omdat alleen al in [[Guatemala]] (tot 2007 circa 2000 adopties per jaar) 'legale adopties eerder uitzondering lijken dan regel' volgens Smolin (2005): p.163 en verder. Adopties uit Guatemala zijn weliswaar gestopt, maar witwassen van kinderen voor adoptie is in andere landen op vrij grote schaal doorgegaan. Zie verder [[Witwassen van kinderen]].</ref>

== Achtergronden van adoptie ==
=== Oorzaken van afstand van kinderen ===
Geadopteerde kinderen worden zelden vrijwillig door de biologische moeder afgestaan of te vondeling gelegd in zendende landen. In slechts enkele gevallen zijn de ouders overleden of uit de ouderlijke macht ontzet wegens verwaarlozing of [[Pedofilie|misbruik]] van de kinderen. Ze verkeerden voor hun adoptie bij familieleden, pleeggezinnen of in tehuizen. De redenen voor afstand zijn divers en vaak een combinatie van factoren. [[Armoede]] speelt meestal een rol, maar ook sociaal-culturele factoren. Voorbeelden daarvan zijn de [[Eénkindpolitiek|eenkindpolitiek]] in China, en het [[taboe]] op ongehuwd moederschap, zoals in Zuid-Korea. Sommige vrouwen willen afstand doen van hun kind als het is verwekt door [[verkrachting]] of [[incest]]. In bepaalde gevallen is het kind zelf ziek of [[special needs kind|gehandicapt]] en zien de ouders geen mogelijkheid om voor dit kind te zorgen.<ref name="SAV"/> Ook in Nederland en België was er tot in de jaren zeventig nog grote druk op jonge ongehuwde moeders van met name familieleden en maatschappelijk werksters om hun kind af te staan, omdat zij de familie tot schande zouden zijn of niet in staat om hun kind op te voeden.<ref name="de bode">De Bode-Grolleé (2007).</ref> Dit lijkt nog steeds het geval voor sommige migrantenbevolkingsgroepen in Europa.

Het aantal interlandelijke adopties daalt sinds 2004 en de verwachting is dat die daling doorzet, omdat steeds meer landen de voorkeur geven aan lokale oplossingen, zoals pleegzorg of binnenlandse adoptie, conform het Haags Adoptieverdrag. Andere redenen zijn [[vrouwenemancipatie]] en toenemende economische welvaart waardoor minder kinderen worden afgestaan.<ref>[[Wereldkinderen]] (2008). [https://web.archive.org/web/20081224105751/http://www.wereldkinderen.nl/site.php?id=nl_news&nieuws_id=220 Wereldkinderen voorziet verdere daling adopties en past organisatie aan], 26 november.</ref> Kinderen die op de vlucht zijn voor geweld, oorlog of natuurrampen komen zelden in aanmerking voor (interlandelijke) adoptie, omdat zij niet formeel zijn afgestaan en doorgaans nog familieleden hebben die voor hen kunnen zorgen.<ref>Tsunami-kinderen: momenteel niet adopteren, maar wat dan wel? [http://www.kindengezin.be/KG/Algemeen/Over_Kind_En_Gezin/Pers/20050216tsunami.jsp Kind & Gezin], 16 februari 2005. [https://web.archive.org/web/20170914173042/http://www.kindengezin.be/KG/Algemeen/Over_Kind_En_Gezin/Pers/20050216tsunami.jsp Gearchiveerd] op 14 september 2017.</ref>

Voor moeders is de afstand van een kind een zeer moeilijke beslissing. Uit onderzoek in Zuid-India bleek bijvoorbeeld dat van een vrije keuze – kind afstaan of houden – nauwelijks sprake is. Hier zetten familieleden en hulpverleners de vrouwen onder druk om hun kind af te staan, omdat in India een ongetrouwde moeder in een sociaal onhoudbare situatie zou komen en het kind beter af zou zijn bij een gewoon gezin met twee adoptieouders. De hulpverleners redeneren vanuit een conservatieve middenklassedenkwereld en zijn vaak tegelijkertijd adoptiebemiddelaars. Ze hebben daarom een belang bij afstand door de moeder.<ref name="IS"/><ref>{{Aut|Iris Pronk}} (2008). [https://www.trouw.nl/deverdieping/opvoeding_onderwijs/article884068.ece Adoptie India. met verward hoofd en bezwaard hart], ''[[Trouw (krant)|Trouw]]'', 4 januari. [https://web.archive.org/web/20080512062633/http://www.trouw.nl:80/deverdieping/opvoeding_onderwijs/article884068.ece Gearchiveerd] op 12 mei 2008.</ref><ref>{{Aut|Pien Bos}} (2009). [https://www.trouw.nl/opinie/podium/article2848884.ece Adoptie heeft zijn tijd gehad], ''Trouw'', 29 augustus.</ref> Er is niet veel onderzoek gedaan naar gevolgen van afstand op de moeders. Weinig van hen treden naar buiten, maar degenen die dat wel doen beschrijven hevig verdriet door hun verlies, onmacht, depressies, onzekerheid en een lage zelfwaardering.<ref name="de bode"/><ref>{{Aut|Askren, H. A., & Bloom, K. C.}} (1999). Postadoptive reactions of the relinquishing mother: A review, ''Journal of Obstetric, Gynecologic, & Neonatal Nursing'', 28(4), 395-400, DOI: 10.1111/j.1552-6909.1999.tb02008.x</ref><ref>{{Aut|De Simone, M.}} (1996). Birth mother loss: Contributing factors to unresolved grief, ''Clinical Social Work Journal'', 24 (1), 65 -76, DOI 10.1007/BF02189942.</ref><ref>[[De Standaard]] (2008). [https://www.standaard.be/Artikel/Detail.aspx?artikelId=N424EEQC ''Een baby als kerstcadeau''], 29 december. [https://web.archive.org/web/20121115135247/http://www.standaard.be/Artikel/Detail.aspx?artikelId=N424EEQC Gearchiveerd] op 15 november 2012.</ref><ref>Trouw (2007). [https://www.trouw.nl/krantenarchief/2007/03/05/2272920/_Een_kind_blijft_altijd_bestaan_.html Een kind blijft altijd bestaan], 5 maart. [https://web.archive.org/web/20160306043429/http://www.trouw.nl/krantenarchief/2007/03/05/2272920/_Een_kind_blijft_altijd_bestaan_.html Gearchiveerd] op 6 maart 2016.</ref> Over de gevoelens van afstandvaders is helemaal weinig bekend.

=== Motieven aspirant adoptieouders ===
[[Bestand:Same-sex Adoption Map Europe.svg|right|250px|thumb|Mogelijkheden voor homoadoptie in Europa. {{Legenda|#800080|Homoadoptie legaal}}
{{Legenda|#ba75ff|Stiefkindadoptie legaal}}
{{Legenda|#cccccc|Onbekend}}]]

==== Onvruchtbaarheid ====
Een kinderwens die niet kan worden vervuld, bijvoorbeeld vanwege [[onvruchtbaarheid]] of een genetisch overdraagbare ziekte, is meestal de belangrijkste reden waarom mensen adoptie overwegen. Andere (additionele) redenen zijn:<ref name="vanbalen"/><ref name="hoksbergen"/>
* Adoptieouders willen hulp bieden aan een kansarm kind;
* Adoptieouders willen een thuis bieden aan een kind met een medisch probleem (een [[special needs kind]]);
* Adoptieouders willen niet bijdragen aan [[bevolkingsdruk]];
* Zwangerschap of geboorte is riskant voor de gezondheid van de adoptiemoeder;
* Adoptieouders hebben gelijk geslacht of adoptieouder is alleenstaand;
* Adoptieouders hebben voorkeur voor een kind van een bepaald geslacht.
Van het totaal aantal Nederlandse adoptieouders, is 80 à 90% onvruchtbaar. Ongeveer 5% van de onvruchtbare Nederlandse stellen kiest na 3 à 6 jaar voor adoptie en 2% voor pleegzorg.<ref name="vanbalen">{{en}} {{Aut|Van Balen, F., Verdurmen, J., & Ketting, E.}} (1997). Choices and motivations of infertile couples. ''Patient Education & Counseling'', '''31'''(1), 19-27.</ref>

==== Adoptie door stiefouders, homo's en alleenstaanden ====
In de meeste landen kunnen [[stiefouder]]s het kind van hun partner adopteren als zij een bepaalde tijd voor het kind hebben gezorgd. In dit geval spreekt men van [[stiefouderadoptie]]. In Nederland geldt die termijn niet voor [[duomoeder]]s: twee vrouwen die een relatie hebben waarvan één een kind krijgt. In sommige landen is het ook mogelijk voor [[Homoseksualiteit|stellen van gelijk geslacht]] om kinderen te adopteren. In Nederland geldt dat per 2009 voor binnen- én buitenlandse adopties<ref>{{Aut|Liliane Waanders}} (2008). Gelijkberechting of symboolwetgeving? ''Adoptietijdschrift'' '''11'''(4):13-14.</ref> en in België alleen als het land van herkomst ook toestemming heeft gegeven.<ref>Brisk Magazine (2005). [https://web.archive.org/web/20090519080411/http://www.briskmagazine.nl/00/nieuws/9558/Belgische_Kamer_stemt_in_met_homoadoptie.html ''Belgische Kamer stemt in met homoadoptie''], 2 december.</ref> Sommige landen staan adoptie door [[alleenstaande]]n toe. Het gaat dan meestal om kinderen met een medisch probleem of kinderen ouder dan drie jaar (special needs kinderen). Partners van alleenstaanden kunnen het kind een bepaalde tijd na aankomst adopteren volgens de stiefouderadoptieprocedure. Via deze route kunnen homostellen ook (interlandelijk) adopteren. In de praktijk zijn de mogelijkheden voor homo's en alleenstaanden echter zeer beperkt vanwege de voorwaarden die de landen van herkomst stellen aan de adoptieouders.

== Problemen van geadopteerden ==
=== Hechting en afstandstrauma ===
[[Bestand:Orphanage in Colombia.jpg|250px|thumb|Kindertehuis in [[Colombia]].]]
[[Bestand:JosephineBaker1964NL.jpg|thumb|[[Josephine Baker]] adopteerde 10 kinderen in de jaren 60, op de foto zijn ze op een sightseeing in [[Amsterdam]] in 1964.]] 
[[Meta-analyse]]s uitgevoerd door Nederlandse onderzoekers<ref name="ADOC">[http://www.adoptionresearch.nl/ ADOC - Digitaal Adoptieonderzoekcentrum Universiteit Leiden.]. [https://web.archive.org/web/20081020050810/http://www.adoptionresearch.nl:80/ Gearchiveerd] op 20 oktober 2008.</ref><ref name="justverk"/><ref name="memorial">Van IJzendoorn en Juffer (2006).</ref><ref name="behavior">{{en}} {{Aut|Juffer, F., & Van IJzendoorn, M.H.}} (2005). [http://jama.ama-assn.org/cgi/reprint/293/20/2501 Behavior problems and mental health referrals of international adoptees: A meta-analysis]. ''JAMA: The Journal of the American Medical Association'', '''293''', 2501-2515 (May 25). [https://web.archive.org/web/20101017123110/http://jama.ama-assn.org:80/cgi/reprint/293/20/2501 Gearchiveerd] op 17 oktober 2010.</ref> geven aan dat het goed gaat met de meeste geadopteerden. Kinderen halen groei- en ontwikkelingsachterstanden die zij opliepen in hun vroegste jaren doorgaans snel in. Geadopteerden hebben een even goed zelfbeeld als niet-geadopteerde leeftijdgenoten.<ref name="selfesteem">{{en}} {{Aut|Juffer, F., & Van IJzendoorn, M.H.}} (2007). Adoptees do not lack self-esteem: A meta-analysis of studies on self-esteem of transracial, international, and domestic adoptees. ''Psychological Bulletin'', '''133''', 1067-1083.</ref> 'Zelfbeeld' geeft de mate van zelfvertrouwen en [[Eigenwaarde (psychologie)|eigenwaarde]] aan. Deze uitkomst geldt zowel voor binnenlandse als voor internationale en transraciale adoptiekinderen. Het gaat veel beter met geadopteerden dan met lotgenoten die in een kindertehuis opgroeien of met kinderen wier moeder serieus een [[abortus]] heeft overwogen. Jongvolwassen geadopteerden hebben minder vaak intieme relaties en zijn minder vaak getrouwd dan niet-geadopteerden. Ze hebben wel evenveel sociale contacten en hun behaalde onderwijs- en professionele niveau is vrijwel gelijk. Mannelijke geadopteerden hebben hierbij een wat lagere score dan vrouwelijke.<ref name="tieman">{{Aut|Tieman, W.; Ende, J. van der & Verhulst, F.C.}} (2005). Geadopteerden in de volwassenheid: onderzoek naar het psychisch functioneren. ''Adoptietijdschrift'' '''8'''(3), 16-17.</ref> Mogelijk is adoptie zelfs de enige succesvolle ''[[Evidence-based practice|evidence-based]]'' kinderbeschermingsmaatregel.<ref name=vinke>{{aut|Vinke, A.J.G.}} (2007). [http://www.adoptionresearch.nl/content_docs/Vinke%202007%20_FJR_50jaaradoptie.pdf Adoptie in beweging]. ''Tijdschrift voor Familie en Jeugdrecht'', (4) 2007. [https://web.archive.org/web/20081020050810/http://www.adoptionresearch.nl:80/ Gearchiveerd] op 20 oktober 2008.</ref><ref>De Finse Anna Rastas stelt het [[vertoog]] van adoptieouders die tevens adoptiewetenschapper zijn (naar schatting meer dan 70%, in Nederland bijvoorbeeld [[Femmie Juffer]]) ter discussie. Deze onderzoekers zouden daardoor niet objectief zijn. Als dit zo zou zijn, dan zouden de subjectieve onderzoekers meer moeite hebben om in [[Collegiale toetsing|peer-reviewed]] tijdschriften te publiceren. De meta-analyses van de Universiteit Leiden laten geen verschil zien in conclusies tussen peer-reviewed artikelen en overige publicaties.</ref>

De positieve effecten van adoptie gelden weliswaar voor de groep geadopteerden als geheel, maar individuele geadopteerden hebben wel degelijk met relatief veel problemen te maken. In Nederland komen geadopteerden ongeveer viermaal zo vaak in aanraking met hulpverlening als niet-geadopteerden. Ook in andere landen zijn geadopteerden sterk oververtegenwoordigd in de geestelijke gezondheidszorg. Ze hebben ook wat meer gedragsproblemen dan niet-geadopteerden. Het betrekkelijk geringe verschil in gedragsproblemen tussen geadopteerden en de controlegroep komt mogelijk doordat geadopteerde relatief veel geestelijke zorg krijgen en door de pedagogische kwaliteiten van hun ouders, die immers zeer gemotiveerd zijn en goed voorbereid op hun ouderschap.<ref name="behavior"/><ref name="cohen">De verschillen zijn in het artikel van Juffer en Van IJzendoorn aangeduid met Cohens ''d'': het gestandaardiseerde verschil tussen de gemiddelde scores van beide groepen. Voor geestelijk zorg is ''d'' 0,72 en voor gedragsproblemen 0,07-0,11. Het verschil tussen ''internationaal'' geadopteerden en de controlegroep is kleiner: de ''d''-waardes zijn daar respectievelijk een 'groot effect'. Zie ook het artikel {{en}}[https://web.archive.org/web/20090703164229/http://web.uccs.edu/lbecker/Psy590/es.htm Effect Size (ES)] op de site van de University of Colorado at Colorado Springs.</ref>

De oververtegenwoordiging van geadopteerden in de geestelijke gezondheidszorg is deels te verklaren doordat zij of hun ouders sneller hulp zoeken, maar heeft ook te maken met de gecompliceerde start van het leven van veel adoptiekinderen. Hierdoor kunnen onder andere [[Hechting (psychologie)|hechtingsproblemen]] ontstaan, of problemen die het gevolg zijn van ondervoeding, of alcohol- of drugsgebruik tijdens de zwangerschap. Geadopteerden zijn in 53% van de gevallen niet [[Hechtingstypen van kinderen|veilig gehecht]];<ref name="memorial"/> onder 'gewone' kinderen is dat 30 à 40%. Kinderen die voorafgaand aan hun adoptie zijn verwaarloosd of mishandeld zijn overgerepresenteerd in de groep met psychologische en gedragsproblemen.<ref name="behavior"/> Verder kan de scheiding tussen het kind en zijn moeder leiden tot een [[psychotrauma]].<ref name="trauma"/>

Onder andere door onveilige hechting komen bij geadopteerden problemen met affectieve relaties en psychische problemen op latere leeftijd relatief vaak voor.<ref>Zie ook [[Reactieve hechtingsstoornis]]. Deze problemen worden soms beschreven met de term [[Hechtingsstoornistheorie|''geen-bodemsyndroom'']]. Dit 'syndroom' is niet wetenschappelijk onderbouwd.</ref> Onderzoek naar zelfdodingscijfers in Zweden toont aan dat onder interlandelijke geadopteerden die geboren zijn in de jaren zeventig 3,6 [95% betrouwbaarheidsinterval: 2,6-5,2] en onder nationaal geadopteerden 2,5 [1,8-3,3] maal zoveel [[zelfmoord|suïcides]] voorkomen als onder niet-geadopteerde leeftijdsgenoten.<ref>{{en}} {{Aut|Von Borczyskowski A; Hjern, A., Lindblad, F.; Vinnerljung, B.}} (2006). Suicidal behaviour in national and international adult adoptees: a Swedish cohort study. ''Soc Psychiatry Psychiatr Epidemiol.'', '''41'''(2):95-102.</ref> De onderzoekers wijten dit onder andere aan [[racisme]] en [[discriminatie]]. De Nederlandse meta-analyse<ref name="behavior"/><ref name="cohen"/> concludeerde dat internationaal geadopteerde kinderen ''minder'' psychologische en gedragsproblemen hebben dan binnenlands geadopteerde kinderen. Dit is mogelijk deels te verklaren door de grotere openheid over adoptie in gezinnen met buitenlands geadopteerde kinderen.

=== Identiteit en loyaliteit ===
[[Bestand:The boys.jpg|250px|thumb|Adoptiekinderen lijken qua uiterlijk en karakter minder op hun adoptieouders dan biologisch eigen kinderen.]]
De [[identiteit (eigenheid)|identiteit]] van (interlandelijk) geadopteerden wordt gevormd door zowel hun afkomst als door de [[sociale omgeving]] die vooral door hun adoptieouders wordt bepaald. Anders dan bij kinderen die bij hun ouders opgroeien verschilt hun culturele en [[Genealogie (geschiedkunde)|genealogische]] afkomst met die van hun adoptieouders. Ze lijken daardoor qua uiterlijk en karakter minder op hun adoptieouders dan biologisch eigen kinderen. Het is dus voor geadopteerden moeilijker om zich met hen te identificeren.<ref>{{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=EukDE5GUh60 Geadopteerde Richard Lee legt uit wat het betekent om er heel anders uit te zien dan zijn ouders in de film ''Adopted the Movie'']. [https://web.archive.org/web/20210505131452/http://www.youtube.com/watch?v=EukDE5GUh60 Gearchiveerd] op 5 mei 2021.</ref> Er is weinig onderzoek gedaan naar de consequenties hiervan voor de geadopteerden.

Veel ''interlandelijk'' geadopteerden voelen zich noch echt thuis in de Nederlandse of Vlaamse cultuur noch in die van hun land van herkomst. In de meeste adoptiegezinnen wordt kleur niet gezien als anders, maar tegelijkertijd worden interlandelijk geadopteerden door hun omgeving geregeld geconfronteerd met aannames en vooroordelen over hun uiterlijk. Zij moeten hun [[Etniciteit|etnische]] identiteit tijdens hun [[adolescentie]] en vroege [[Volwassene|volwassenheid]] zelf construeren, terwijl niet-geadopteerden die van huis uit meekrijgen. De tegenstrijdige boodschap over hun etnische identiteit en de - vaak moeizame - constructie ervan heeft een diepgaand effect op het zelfbeeld van veel geadopteerden.<ref>Wekker e.a. (2007).</ref><ref>{{en}} [https://www.youtube.com/watch?v=Cafc8MnixwY Joseph Crumbley over adoptie en de rol van kleur in de film ''Adopted the Movie'']. [https://web.archive.org/web/20161002110828/https://www.youtube.com/watch?v=Cafc8MnixwY Gearchiveerd] op 2 oktober 2016.</ref> Tegenwoordig, in de 21e eeuw, zijn de cultuur van het land van origine<ref>Maar het is de vraag of dat ook geldt voor kleur/etniciteit.</ref> en de afstandsgeschiedenis van de kinderen wel belangrijke thema's bij de opvoeding in de meeste adoptiegezinnen, maar dat was in de jaren en zeventig en tachtig minder gebruikelijk. Niettemin krijgt nog steeds een flink deel van de interlandelijk geadopteerde kinderen bijvoorbeeld een nieuwe, Nederlandse of vernederlandste, voornaam.

In verschillende fasen van het leven van geadopteerden, zoals in de adolescentie en het moment dat ze zelf moeder of vader worden, krijgen de begrippen afstand en adoptie nieuwe betekenissen.<ref name="Brod">Brodzinsky e.a. (1997).</ref> De rol van adoptieouders is essentieel bij de identiteitsvorming. Eerlijkheid, [[Sensitieve houding|sensitiviteit]], flexibiliteit en openheid zijn voorbeelden van belangrijke eigenschappen van adoptieouders hierbij.<ref name="vinke"/> De basisvoorwaarde is echter dat zij van kinderen houden, hen willen opvoeden en zich daarvoor ten volle willen inzetten. Ook geduld, kennis van problematische levenservaringen en inlevingsvermogen vergroten de kans op een geslaagde adoptie.<ref name="hoksbergen">{{Aut|[[René Hoksbergen|René A.C. Hoksbergen]]}} (1994). ''Een kind adopteren - Gids voor adoptieouders en hun raadgevers'', Ambo, Baarn.</ref> Geadopteerden zijn gewoonlijk [[Trouw (ethiek)|loyaal]] aan zowel hun adoptieouders als hun ouders. Dat brengt hen soms in de problemen, omdat ze bijvoorbeeld geen contact met hun familie durven te zoeken om te voorkomen dat ze hun adoptieouders kwetsen.

=== Theorieën en therapieën===
De meeste adoptieonderzoekers<ref>Bijvoorbeeld Van IJzendoorn & Juffer (2006), Brodzinsky e.a. (1997) en Tieman e.a. (2008).</ref> bespreken de problemen van geadopteerden en hun reacties daarop in termen van [[stress]] en [[Coping (psychologie)|coping]]. Geadopteerden zijn afgestaan en ze groeien op in een 'vreemde' omgeving, hetgeen leidt tot stress. Ze moeten op de een of andere manier omgaan met hun verlieservaringen en de afwezigheid van informatie over hun achtergrond. Bepaalde copingstrategieën verminderen het stressniveau en kunnen daardoor psychologische of gedragsproblemen voorkomen of reduceren. Voorbeelden van copingstrategieën zijn [[rouw]]en om het verlies van familieleden, zoeken naar familieleden (zie [[Adoptie#Rootsreizen|Rootsreizen]]), bezinning op de etnische identiteit, maar ook de ontkenning dat adoptie invloed heeft op het welzijn. Veel therapieën richten zich op copingstrategieën, zoals [[cognitieve therapie]] en [[rationeel-emotieve therapie]]. Ook zijn [[Eye Movement Desensitization and Reprocessing|EMDR]], een interventietechniek voor mensen met een [[posttraumatische stressstoornis]], en [[neurofeedback]] succesvol toegepast bij geadopteerden.

De Hongaarse psychiater [[Iván Böszörményi-Nagy]] ziet in de door hem ontwikkelde [[contextuele therapie]] de afstand van een kind door zijn ouders als een oorzaak van ''onbalans'' tussen geven en ontvangen. Het kind kan door de afstand zijn [[bestaan|existentiële]] schuld jegens zijn biologische ouders niet inlossen, wat tot psychologische problemen kan leiden.

Sommige auteurs<ref name="trauma">Bijvoorbeeld: {{Aut|Verrier, Nancy}} (2003) ''Afgestaan - Begrip voor het geadopteerde kind'' (zie ook [https://www.youtube.com/watch?v=cI0M0w_cLT4 {{en}} Interview met Verrier op YouTube]), Ambo; {{Aut|Trier - Klijnstra, Femke van}} en {{Aut|Trier, Esther Noëlle van}} (2006). ''Ik ben haar kind. De pijn van een geslaagde adoptie'', Aspekt. [https://web.archive.org/web/20210202230724/http://www.youtube.com/watch?v=cI0M0w_cLT4 Gearchiveerd] op 2 februari 2021.</ref> zien de afstand van de moeder als een allesbepalende traumatische ervaring voor geadopteerden en de [[moeder]]s, omdat afstand doen van kinderen een levenslange invloed op alle betrokkenen heeft. Zij hebben vaak het gevoel dat een deel 'aan hen ontbreekt' en moeten op de een of andere manier mee leren omgaan met deze ''oerverwonding''. Volgens die auteurs is een hereniging tussen geadopteerde en de moeder daarbij essentieel.<ref name="Kritiek">[https://web.archive.org/web/20070928094631/http://www.pactadopt.org/press/articles/wound.html Pactadopt.org], Critici, vinden deze theorie [[seksisme|seksistisch]] en biedt zij voor veel geadopteerden geen handelingsperspectief, omdat zij niet weten wie hun moeder is of waar zij verblijft, of omdat zij hen niet wil ontmoeten.</ref>

Verder worden soms ook in [[familieopstelling]]en relaties tussen geadopteerden en familieleden (biologisch en adoptief) beschouwd.<ref>UAI Contextueel Systemisch Werk 2010 [https://web.archive.org/web/20130528115245/http://adoptie-opstellingen.blogspot.com/ adoptie-opstellingen.blogspot.com], geraadpleegd op 24 mei 2010.</ref>

== Rootsreizen ==
[[Bestand:Market Hyderabad.jpg|250px|thumb|Tijdens een rootsreis maken geadopteerden kennis met de cultuur van hun geboorteland en soms kunnen zij familie ontmoeten. Op de foto: [[Haiderabad (Andhra Pradesh)|Haiderabad]] in India.]]
Veel (sommige auteurs beweren ''alle''<ref name="Brod"/>) geadopteerden willen vroeg of laat in hun leven meer weten over hun familie, meestal vooral over hun moeder. Een onderzoek onder Nederlandse geadopteerden tussen 24 en 30 jaar oud gaf aan dat 14% is herenigd met biologische familieleden, 18% zoekende is en 32% niet zoekt, maar wel interesse heeft in hun familie.<ref>Tieman e.a. (2008).</ref> Tussen de 15 en 50% van alle geadopteerden onderneemt een ''roots''reis: een reis naar hun wortels. Zo'n reis stelt hen dan in staat meer te weten te komen over het land van herkomst en over hun familie, en leidt soms tot een ontmoeting met één of meer familieleden. Zowel de [[Adoptie in Nederland|vergunninghouders]] als specialistische organisaties kunnen geadopteerden bijstaan bij (het organiseren van) hun rootsreis. Dat is van groot belang omdat rootsreizen heftige ervaringen met zich kunnen brengen voor geadopteerden, hun familie en adoptieouders. Geadopteerde Asha Miró verwoordde dat zo: "Je biologische familie zoeken is niet zo maar een reis: het is een zoektocht naar je zelf, het is een ervaring die niet gemakkelijk te verwerken is."<ref>{{Aut|Miró, Asha}} (2004). ''De twee gezichten van de maan. Een geadopteerde vrouw keert terug naar India'', Sirene, Amsterdam: p. 276; Miró, die op zesjarige leeftijd is geadopteerd door Catalaanse ouders, voelde zich na haar rootsreis veel meer verbonden met India, maar voelde zich tegelijkertijd ook veel Catalaanser.</ref> Het televisieprogramma [[Spoorloos (televisieprogramma)|Spoorloos]] belicht deze zoektocht naar de adoptieroots.

== Adoptie en woordgebruik ==
Dit artikel gebruikt '[[politieke correctheid|politiek correcte]]' adoptietaal. Er staat bijvoorbeeld ''geadopteerde'' in plaats van ''adoptiekind'', omdat de meeste geadopteerden in Nederland en België volwassen zijn. Verder staat er ''ouders'' in plaats van ''biologische ouders'', tenzij er verwarring met adoptieouders kan optreden. ''Biologische ouder'' of ''geboorte-ouder'' zou hun waardering tot baar-moeder of verwekker kunnen reduceren, terwijl zij dat zelf heel anders zien<ref name="de bode"/> en zij in het leven van de meeste geadopteerden een belangrijker rol spelen.<ref name="Brod"/> Ook is er in de correcte toepassing van de taal de voorkeur voor ''afstand'' van het kind ter adoptie in plaats van wegdoen of opgegeven. In het dagelijks leven worden biologische ouders vaak aangeduid met ''echte'' ouders, wat de suggestie zou wekken dat de adoptieouders geen echte ouders zouden zijn, terwijl ze dat in sociale en juridische zin wel zijn. Adoptieouders<ref>De [[Nederlandse Taalunie|Taalunie]] geeft overigens 'adoptie'''f'''ouder' in plaats van adoptieouder. De term adoptieouder is gebruikelijk in de 'adoptiewereld'. Bijvoorbeeld in ''Adoptietijdschrift'' en ''Wereldkinderen'' wordt alleen 'adoptieouder' geschreven. De reden is waarschijnlijk dat 'adoptiefouder' stijf, ouderwets en afstandelijk klinkt.</ref> worden daarom doorgaans eveneens aangeduid met ''ouder''. De behoefte aan 'politiek correcte' adoptietaal geeft aan, dat er moeilijk bespreekbare opvattingen over adoptie zijn in de samenleving.

== Zie ook ==
* [[Adoptie in Nederland]]
* [[Adoptie in Vlaanderen]]
* [[Financiële adoptie]]
* [[Kind en Gezin]]
* [[Pleegzorg]]
* [[Stichting Interlandelijk Geadopteerden]]
* [[Stichting Ambulante Fiom]]
* [[United Adoptees International]]
* [[Wereldkinderen]]

== Externe links ==
'''Nederland'''
* [https://www.rijksoverheid.nl/onderwerpen/adoptie Ministerie van Justitie over adoptie]

'''België'''
* [https://www.belgium.be/nl/familie/kinderen/adoptie/ Adoptie], belgium.be
* [https://justitie.belgium.be/nl/themas_en_dossiers/personen_en_gezinnen/adoptie/ Adoptie], Federale Overheidsdienst Justitie
* [http://www.kindengezin.be/adoptie/ Vlaams Centrum voor Adoptie van Kind & Gezin]

{{Appendix||2===Literatuur==
* {{Aut|De Bode-Grolleé, Renée}} (2007). ''Een gemiste kans. Een verhaal van een afstandsmoeder'', Aspekt, Soesterberg.
* {{Aut|Brodzinsky, David M.; Schechter, M.D.; Henig, R.M.}} (1997). ''Geadopteerd - Een leven lang op zoek naar je zelf'', Ambo.
* Commissie lesbisch ouderschap en interlandelijke adoptie (2008). [https://www.rijksoverheid.nl/documenten-en-publicaties/rapporten/2008/05/29/rapport-interlandelijke-adoptie-alles-van-waarde-is-weerloos.html ''Rapport interlandelijke adoptie “Alles van waarde is weerloos”''], 29 mei 2008.
* Commissie Onderzoek Interlandelijke adoptie (2021).  [https://open.overheid.nl/documenten/ronl-8cc003fa-eadc-4d7a-8b49-9ea6e661bb94/pdf  Rapport Commissie onderzoek interlandelijke adoptie] ('Rapport Commissie Joustra').
* {{Aut|Scheepmaker, M.P.C.}} (2008). [https://web.archive.org/web/20170914220406/https://www.wodc.nl/images/JV0807_volledige_tekst_tcm44-141389.pdf ''Adoptie onder vuur''], Justitiële verkenningen, jaargang 34, november.
* {{en}} {{Aut| Smolin, David M.}} (2005). [https://law.bepress.com/expresso/eps/749/ ''Child Laundering: How the Intercountry Adoption System Legitimizes and Incentivizes the Practices of Buying, Trafficking, Kidnapping, and Stealing Children''], Berkeley Electronic Press.
* Stichting Adoptievoorzieningen (2008). [https://www.adoptie.nl/WSMdocument/documents/Brochure_Een_kind_adopteren_2010.pdf ''Een kind adopteren: informatie over (interlandelijke) adoptie en de adoptieprocedure''], www.adoptie.nl.
* {{Aut|Tieman, Wendy, Jan van der Ende en Frank Verhulst}} (2008). Zoeken naar biologische ouders, Nederlands onderzoek onder volwassen geadopteerden, ''Adoptietijdschrift'', '''11'''(2), 20-21.
* {{en}} {{Aut|Van IJzendoorn, M.H., & Juffer, F.}} (2006). [https://dx.doi.org/10.1111/j.1469-7610.2006.01675.x The Emanuel Miller Memorial Lecture 2006. Adoption as intervention. Meta-analytic evidence for massive catch-up and plasticity in physical, socio-emotional, and cognitive development]. ''Journal of Child Psychology and Psychiatry'', '''47''', 1228-1245.
* {{Aut|Wekker, Gloria; Åsberg, Cecilia; Tuin, Iris van der, en Frederiks, Nathalie}} (2007). [https://web.archive.org/web/20160306055419/http://www.ditisdrukwerk.nl/je-hebt-een-kleur-maar-je-bent-nederlands.php ''Je hebt een kleur, maar je bent Nederlands - Identiteitsformaties van Geadopteerden van Kleur''], [[Universiteit Utrecht]].
==Referenties en noten==
{{References||2}}}}
{{Etalage|15346395|2019|01|22}}

[[Categorie:Verwantschap]][[Categorie:Adoptie| Adoptie]]