Brontekst bekijken van Nationaal Park De Biesbosch

{{Infobox natuurgebied
| naam = Nationaal&nbsp;Park De&nbsp;Biesbosch
| land = [[Nederland]]
| mapname=Nederland
| lat_deg = 51
| lat_min = 45
| lat_dir =N
| lon_deg = 4
| lon_min = 47
| lon_dir =E
| km2 = 90
| IUCN-categorie = II
| locatie = [[Zuid-Holland]], [[Noord-Brabant]]
| dichtbij = 
| opgericht =1994
| bezoekers = 
| jaar = 
| beheer = 
| website=[https://np-debiesbosch.nl/ www.np-debiesbosch.nl]
| afbeelding = BiesboschKaart.png
| onderschrift = Kaart van Nationaal Park De Biesbosch voor 2015
| afbeelding2 = Nationaal Park De Biesbosch.jpg
| onderschrift2 = Sliedrechtse Biesbosch
}}
[[Bestand:Biesbosch-natuur-OpenTopo.jpg|thumb|Topografische kaart van de Brabantse Biesbosch, de Hollandse Biesbosch en de Sliedrechtse Biesbosch, per december 2015]]

Het Nederlandse '''Nationaal Park De Biesbosch''' is een zeer waterrijk [[Natuurgebied|natuur]]- en [[recreatiegebied]]. Kenmerkend zijn de [[Zoet water|zoetwater]][[Getijde (waterbeweging)|getijden]], kreken en wilgenvloedbossen. Het bestaat uit een aantal riviereilanden en [[Zandbank|zand]]- en [[slik (landvorm)|slikplaten]] in de [[Provincies van Nederland|provincies]] [[Noord-Brabant]] en [[Zuid-Holland]]. Ze liggen tussen de rivieren [[Beneden-Merwede]] en [[Amer (rivier)|Amer]], en worden doorsneden door de kunstmatige rivier de [[Nieuwe Merwede]]. Aan de oostzijde wordt het gebied begrensd door het [[Land van Heusden en Altena]]. Het kan worden onderverdeeld in de [[Brabantse Biesbosch]] en de [[Hollandse Biesbosch]], waarbij de laatste weer bestaat uit de [[Sliedrechtse Biesbosch]] en de [[Dordtse Biesbosch]].

In 1994 kreeg de streek de status van [[nationaal park]], het heet sindsdien officieel ''Nationaal Park De Biesbosch'' en staat op de [[Lijst van Natura 2000-gebieden in Nederland|lijst van beschermde natuurgebieden]]. De Biesbosch wordt deels agrarisch gebruikt, is ingericht voor verschillende vormen van recreatie en biedt ook ruimte aan opslag van schoon oppervlaktewater in speciaal aangelegde [[spaarbekken]]s ten behoeve van de continuïteit van de [[drinkwater]]voorziening.

== Gebiedsdelen ==
Het Nationaal Park De Biesbosch bestaat uit de volgende gebiedsdelen.

==== Sliedrechtse Biesbosch ====
De [[Sliedrechtse Biesbosch]] is het meest noordelijk gelegen deel van de Biesbosch en wordt begrensd door de [[Beneden-Merwede]] in het noorden, de [[Nieuwe Merwede]] in het zuiden, het [[Wantij (waterweg)|Wantij]] in het westen en de [[Boven-Merwede|Boven Merwede]] in het oosten.

Door de afsluiting van het [[Haringvliet (zeearm)|Haringvliet]] kwam er een einde aan de voorheen significante getijdenverschillen in de Biesbosch. Sindsdien is de Sliedrechtse Biesbosch het enige deel van de Biesbosch dat nog steeds een relatief groot getijdenverschil kent.<ref>{{Citeer web |title=Natuur en landschappen |publisher=Nationaal Park de Biesbosch |url=http://np-debiesbosch.nl/de-biesbosch/natuur-en-landschappen/|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210509034052/https://np-debiesbosch.nl/de-biesbosch/natuur-en-landschappen/|archiefdatum=2021-05-09|dodeurl=nee}}</ref> Aan de oostkant van dit gebiedsdeel bevindt zich een van de laatste intacte systemen van [[Rivierduin en -strand|rivierduinen]] in Nederland. Dit alles maakt de Sliedrechtse Biesbosch een uniek en belangrijk onderdeel van het Nationaal Park.

De Sliedrechtse Biesbosch is vernoemd naar het dorp Sliedrecht dat vroeger gelegen was binnen de latere Sliedrechtse Biesbosch. Toen bij de [[Sint-Elisabethsvloed (1421)|Sint-Elisabethsvloed]] de Biesbosch ontstond, verdronk en verdween dat dorp. Overigens hebben de overlevenden van deze ramp het dorp herbouwd aan de overkant van de Beneden Merwede: het huidige dorp [[Sliedrecht]].<ref>{{Citeer web |title=Geschiedenis van Sliedrecht |publisher=[[Erfgoedhuis Zuid-Holland]] |url=http://www.geschiedenisvanzuidholland.nl/locatie/geschiedenis-van-sliedrecht|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210506041601/https://www.geschiedenisvanzuidholland.nl/locatie/geschiedenis-van-sliedrecht|archiefdatum=2021-05-06|dodeurl=nee}}</ref>

==== Hollandse Biesbosch ====
De [[Hollandse Biesbosch]] is het meest westelijk gelegen deel van de Biesbosch en wordt gescheiden van de rest van het Nationaal Park door de Nieuwe Merwede in het oosten en de ingepolderde [[Dordtse Biesbosch]] in het noorden. De overige grenzen worden gevormd door de [[Dordtsche Kil|Dordtse Kil]] in het westen en het [[Hollandsch Diep]]<ref>[https://www.rijkswaterstaat.nl/water/vaarwegenoverzicht/hollandsch-diep Hollandsch Diep] rijkswaterstaat.nl</ref> in het zuiden. De Hollandse Biesbosch vormt het grootste restant van de (ooit veel grotere) Zuid-Hollandse Biesbosch. De huidige Hollandse Biesbosch kent de grootste rijkdom aan vogels van alle delen van het Nationaal Park.

Soms wordt de term Hollandse Biesbosch ook wel gebruikt om het gehele Zuid-Hollandse deel van de Biesbosch te omschrijven, dus inclusief de Dordtse Biesbosch en Sliedrechtse Biesbosch. Meestal wordt echter slechts het zuidwestelijke deel van de Zuid-Hollandse Biesbosch aangeduid als de Hollandse Biesbosch, en dan met name het deel tussen de Dordtse Kil en de polders van de Dordtse Biesbosch.

==== Brabantse Biesbosch (Zuidwaard) ====
[[Bestand:Spaarbekkens Biesbosch 40 jaar.jpg|thumb|De drie spaarbekkens in de Biesbosch: ''Petrusplaat'', ''Honderd en Dertig'' en ''De Gijster'']]
De [[Brabantse Biesbosch]] is de naam voor het deel van de Biesbosch ten oosten van de Nieuwe Merwede. Net als bij de Zuid-Hollandse Biesbosch zijn ook grote delen van de Brabantse Biesbosch ingepolderd en in agrarisch gebruik. Slechts het zuidelijke deel, de zogenaamde Zuidwaard, is als waardevol [[Drasland|wetland]] behouden gebleven.

De Zuidwaard van de Brabantse Biesbosch vormt het grootste gebiedsdeel binnen het Nationaal Park en wordt gekenmerkt door uitgestrekte wilgenbossen, omgeven door brede kreken. Veel van deze wilgenbossen hebben sinds het verdwijnen van het getij de Zuidwaard veroverd en zijn oorspronkelijk verwilderde [[Griend (beplanting)|griend]]en (wilgenakkers).

Ook in de Zuidwaard zijn een aantal polders aanwezig geweest. Drie daarvan zijn eind jaren 1960 veranderd in [[spaarbekken]]s: ''Petrusplaat'', ''Honderd en Dertig'' en ''De Gijster''. Ze bevatten buffervoorraden [[oppervlaktewater]] dat ten behoeve van de [[drinkwater]]voorziening uit de [[Maas]] wordt gewonnen. De overige landbouwpolders zijn inmiddels teruggegeven aan de natuur: ''Turfzakken'', ''Kwestieus'', ''Lepelaar'', ''Plomp'' en de ''Moordplaat''. Het doel hiervan is, naast natuurontwikkeling, het uitbreiden van de waterbergingscapaciteit van de Biesbosch.<ref>{{Citeer web |title=Ontpoldering Zuiderklip |publisher=[[Rijkswaterstaat]] |url=https://www.ruimtevoorderivier.nl/project/ontpoldering-zuiderklip/|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190426214256/https://www.ruimtevoorderivier.nl/project/ontpoldering-zuiderklip/|archiefdatum=2019-04-26|dodeurl=nee}}</ref>

==== Brabantse Biesbosch (Noordwaard) ====
[[Bestand:Nieuwe_Noordwaard.jpg|thumb|Het water is weer terug in de Nieuwe Noordwaard van de Brabantse Biesbosch. Links is op de achtergrond de [[Nieuwe Merwede]] te zien]]
De Noordwaard is een gedeelte van de Brabantse Biesbosch dat lange tijd in [[Agrariër|agrarisch]] gebruik is geweest. In het begin van de 20ste eeuw bestond de Noordwaard uit een lappendeken van eilandpolders met getijdengeulen ertussen. In het kader van de [[ruilverkaveling]] is in de 1960 van de Noordwaard een grote polder gemaakt. In de 21ste eeuw is dit weer ongedaan gemaakt. Vanwege de [[Evacuatie van het Rivierenland|dreigende rivierdijkdoorbraken in 1993 en 1995]] is in het kader van [[Ruimte voor de rivier]] besloten het gebied de oude functie van [[Boezem (water)|boezem]] en [[overloopgebied]] terug te geven. De eilandpolders kwamen terug, afgewisseld met kreken en aangevuld met nieuw doorstroomgebied. Bij hoge waterstanden in de [[Merwede]] kan het water gemakkelijk de Noordwaard binnenstromen, wat een flinke waterstanddaling in de Merwede zal opleveren. Bij hoge nood kunnen alle polders in de Noordwaard toegevoegd worden aan het doorstroomgebied. Vandaar dat alle huizen en [[boerderij]]en er op [[terp]]en staan. Bij het ontpolderen van de Noordwaard heeft men getracht het krekenpatroon van rond 1905 te reconstrueren.<ref>{{Citeer web |title=Toelichting Rijksinpassingsplan Ontpoldering Noordwaard |publisher=[[Ministerie van Verkeer en Waterstaat]] |format=pdf |url=https://www.werkendam.nl/Actueel/Dossiers/Recreatiepoort/Toelichting_RijksInpassingsPlan.pdf|archiefurl=https://web.archive.org/web/20170918063807/https://www.werkendam.nl/Actueel/Dossiers/Recreatiepoort/Toelichting_RijksInpassingsPlan.pdf|archiefdatum=2017-09-18|dodeurl=nee}}</ref> Nadat de ontpoldering in 2015 werd afgerond, is de zogenaamde Nieuwe Noordwaard toegevoegd aan het Nationaal Park.<ref>{{Citeer web |title=Ontpoldering Noordwaard |publisher=[[Rijkswaterstaat]] |url=https://www.ruimtevoorderivier.nl/project/ontpoldering-noordwaard/|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190427000802/https://www.ruimtevoorderivier.nl/project/ontpoldering-noordwaard/|archiefdatum=2019-04-27|dodeurl=nee}}</ref>

==== Overige ====
Naast bovenstaande gebieden bestaat de Biesbosch ook uit twee gebiedsdelen die niet tot het Nationaal Park behoren. Dit zijn de polders van de [[Dordtse Biesbosch]] en de polders van de Oostwaard van de Brabantse Biesbosch. Beide delen zijn vooral in agrarisch gebruik. Een deel van Polder{{Bron?||2020|05|05}} de Biesbosch is in 2016 omgevormd tot natuur- en recreatiegebied: de ''Nieuwe Dordtse Biesbosch''. Doordat het groene plangebied naast Dordrecht ligt, moet deze plek meer ruimte voor recreatie en natuur bieden aan de stadsbewoners. Het noordelijk deel van het bosgebied [[De Elzen]] maakt onderdeel uit van de Nieuwe Dordtse Biesbosch en zal worden vernat. Door de vernatting en vegetatieontwikkeling zullen er in de hele Nieuwe Dordtse Biesbosch diverse plas-drassituaties ontstaan, waarvan [[Roeipotigen|reigerachtigen]] en [[rietvogels]] zullen profiteren.<ref>{{Citeer web |title=Werk aan de winkel in De Elzen |publisher=Nationaal Park de Biesbosch |url=http://np-debiesbosch.nl/werk-aan-de-winkel-in-de-elzen/|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210227093551/https://np-debiesbosch.nl/werk-aan-de-winkel-in-de-elzen/|archiefdatum=2021-02-27|dodeurl=nee}}</ref>

== Geschiedenis ==
===Oorsprong===
{{Zie hoofdartikel|Maas#Beddingverleggingen|Grote Waard}}
[[Bestand:Benedenrivieren 1300.jpg|thumb|400px|Kaart van het beneden-rivierengebied in 1300, dus na de grote omdijkingen van de 13de eeuw, maar voor de Sint-Elisabethsvloed]]In het oorspronkelijke [[zoetwatergetijdengebied]] ontstonden rond het jaar 1000 kleine woongemeenschappen op de hoge ruggen ([[oeverwal]]len en [[donk (landvorm)|donken]]) tussen de plaatselijke grote rivieren, de [[Merwede]] en de [[Maas]], die destijds ongeveer langs Dordrecht naar zee stroomden.<ref>{{Citeer boek |author=J. Buisman |title=Duizend jaar weer, wind en water in de Lage Landen. Deel 1, tot 1300 |publisher=Uitgeverij Van Wijnen, Franeker |isbn=90 5194 075 0}}</ref> In het begin van de dertiende eeuw werden al delen van het gebied ontgonnen door bedijking, onder leiding van de toenmalige [[graaf van Holland]].

Door aanleg van de [[ringdijk]] werden allerlei geulen en kreken afgesloten. Ook bestaande riviertjes werden afgedamd, zoals de Dubbel ([[Dubbeldam]], in 1273), de Werken ([[Werkendam (plaats)|Werkendam]], in 1230), de [[Alm (Noord-Brabant)|Alm]] (in 1275) en de [[Romeins-Middeleeuwse Maas|toenmalige Maas]] (het [[Damblok]], in 1273).<ref>{{Citeer web |title=De dijken van Heusden |publisher=Gemeente Heusden |url=http://docplayer.nl/20714189-De-dijken-van-heusden.html |format=pdf |page=19|archiefurl=https://web.archive.org/web/20180923052342/https://docplayer.nl/20714189-De-dijken-van-heusden.html|archiefdatum=2018-09-23|dodeurl=nee}}</ref><ref>{{Citeer web |title=Geschiedenis van Werkendam |publisher=Historische Vereniging van Werkendam |url=http://www.historiewerkendam.nl/historie|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210225075150/http://www.historiewerkendam.nl/historie/|archiefdatum=2021-02-25|dodeurl=nee}}</ref><ref>{{Citeer web |year=2004 |title=Ontwikkelingen op het Eiland van Dordrecht |url=https://www.archeologiedordrecht.nl/wijkensites.dordrecht/up/ZcahubiJM_2004.pdf |website= Westerheem |format=pdf |publisher=[[AWN]]|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190523212731/https://www.archeologiedordrecht.nl/wijkensites.dordrecht/up/ZcahubiJM_2004.pdf|archiefdatum=2019-05-23|dodeurl=nee}}</ref> Het Maaswater werd voortaan via [[Andel (Nederland)|Andel]] en [[Woudrichem (plaats)|Woudrichem]] naar de [[Merwede]] geleid.<ref>{{Citeer web|title=Onder de Biesbosch ''Reconstructie van het middeleeuwse cultuurlandschap van de Groote Waard'' |author=Chris de Bont |publisher=Tijdschrift voor Waterstaatsgeschiedenis |url=http://www.jvdn.nl/Downloads/WG/2006/TWG2006_047-065.pdf |year=2008|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210204055422/http://www.jvdn.nl/Downloads/WG/2006/TWG2006_047-065.pdf|archiefdatum=2021-02-04|dodeurl=nee}}</ref> Hierdoor ontstond de [[Groote of Hollandsche Waard]], een gebied van 30.000 hectare bouw- en [[weiland]]. Hoe het landschap er destijds uitzag is niet precies bekend, maar [[Verbond van elzenbroekbossen|elzenbroekbossen]], [[blauwgrasland]]en en [[Griend (beplanting)|grienden]] zullen een belangrijk aandeel gehad hebben.<ref name="Lebret">{{aut|T. Lebret}} ''Biesbosch-vogels''. Kosmos, Amsterdam, 1979. p. 13-36</ref>

Aan het eind van de veertiende eeuw waren er regelmatig [[Dijkdoorbraak|dijkdoorbraken]]. Dit werd veroorzaakt door slecht [[dijkonderhoud]] in tijden van politieke onrust ([[Hoekse en Kabeljauwse twisten]]), maar ook door onoordeelkundig graafwerk, [[turfsteken]] en [[moernering]] (zoutwinning uit turf).<ref name="Maas-Schelde">{{aut|J. van der Neut}} ''De Biesbosch in'': Aan de monding van Maas en Schelde - Natuurgebieden in Zuidwest-Nederland. Staatsbosbeheer, Middelburg, 1999. p. 144-165</ref><ref name="Zonneveld">{{aut|Ies Zonneveld}} ''Hoe het allemaal zo gekomen is'' in: De Biesbosch - Het karakter na de 'grote verandering'. Kosmos, Amsterdam, 1980. p. 6-15</ref> Naast menselijke activiteiten was ook de voortgaande [[zeespiegelstijging]] een oorzaak van dergelijke calamiteiten.<ref name="Lebret" /> 

===Zoutwinning===
In toenemende mate was echter het moerneren de belangrijkste oorzaak voor dijkverzwakkingen. In de Middeleeuwen was veenexploitatie namelijk van groot economisch belang. Als voedsel wordt ingezouten blijft het langer houdbaar. Het zoute veen bevond zich echter onder een laagje zeeklei dat eerst moest worden afgegraven. Het afgraven van dat sediment en het afsteken van de onderliggende veenlaag (de ‘darink’) werd ook wel darinkdelven genoemd. Het afgestoken materiaal werd vervolgens gedroogd en tot as verbrand en daarna vervoerden de darinkdelvers de ‘sel’, zoals de tot as verbrande turf werd genoemd, naar zoutketen waar het in grote kuipen met zeewater werd vermengd en tot zuiver pekel verwerkt. Het moerneren vond plaats in het buitendijkse gebied. Door deze activiteiten klonk het veen in en de zee kreeg gemakkelijker vat op de gebieden waar het veen was afgegraven. Naarmate de ontginning vorderde namen de problemen met het water toe.<ref>{{Citeer boek |author=W. van Wijk, Jacques van der Neut |date=2021 |title=Biesbosch en Haringvliet |publisher=Uitgeverij WBOOKS |isbn=9789 46258 4525}}</ref>

===Sint-Elisabethsvloed===
{{Zie hoofdartikel|Sint-Elisabethsvloed (1421)}}
[[Bestand:Sint Elisabethsvloed 1421.jpg|thumb|Sint-Elisabethsvloed, geschilderd 70 jaren na de ramp]]
In de nacht van 18 op 19 november 1421 vond bij het plaatsje [[Broek (Grote Waard)|Broec]] (ter hoogte van [[Strijen]]) een doorbraak plaats in de westelijke zeedijk van de toenmalige Grote Waard en overstroomde het gebied met zout water, een gebeurtenis die de Sint Elisabethsvloed wordt genoemd. Een jaar later brak de dijk bij [[Sleeuwijk]] onder druk van de hoge rivierstanden en stroomde veel rivierwater het gebied in. In de loop der jaren ontstond een ondiepe binnenzee met open water dat in stromen en geulen heen en weer trok met het getij. Zo ontstond het zoete en zilte getijdengebied van de Biesbosch. Een hardnekkig misverstand wil dat de Biesbosch door deze stormvloed in één nacht is ontstaan. Bij deze vloed in de nacht van 19 op 20 november braken weliswaar de dijken van de toenmalige Groote of Hollandsche Waard, maar het duurde nog enige tientallen jaren voor het gehele gebied onder water stond en de Biesbosch met zijn kreken en riet gevormd werd. Hierbij had, zoals gezegd, ook het rivierwater een belangrijke invloed.<ref>{{Citeer web |title=Sint Elisabethsvloed |publisher=Koninklijke Bibliotheek |url=https://www.bibliotheek.nl/thema/water/overstromingen-in-nederland/sint-elisabethsvloed.html|archiefurl=https://web.archive.org/web/20160804121106/https://www.bibliotheek.nl/thema/water/overstromingen-in-nederland/sint-elisabethsvloed.html|archiefdatum=2016-08-04|dodeurl=nee}}</ref>

Het aantal slachtoffers is in de loop van de tijd door mythevorming opgelopen tot wel 100.000.<ref name="cdg" /><ref>{{Citeer web |title=Methode voor de bepaling van het aantal slachtoffers ten gevolge van een grootschalige overstroming |publisher=[[Ministerie van Verkeer en Waterstaat]] |format=pdf |url=http://www.verkeerenwaterstaat.nl/kennisplein/uploaded/DWW/2005-08/274390/DWW-2004-042%20slachtoffers_klein.pdf |deadurl=yes |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070928014630/http://www.verkeerenwaterstaat.nl/kennisplein/uploaded/DWW/2005-08/274390/DWW-2004-042%20slachtoffers_klein.pdf |archivedate=2007-09-28}}</ref> Schattingen geven aan dat in werkelijkheid ongeveer tweeduizend mensen de dood vonden.<ref name="cdg">{{Citeer boek |author=C. de Gast |title=De macht van het water: leven met water tussen Maas en Merwede |publisher=Verse Hoeven |year=2004 |pages=27/32 |isbn=9075703082}}</ref> Volgens de overlevering overstroomden bij de Sint-Elisabethsvloed 72 parochies, hoewel in werkelijkheid naar schatting zo'n dertig dorpen door de vloed zijn verwoest.<ref name="Maas-Schelde" /><ref name="Zonneveld" /> Een paar van die verdronken dorpen zijn gedeeltelijk teruggevonden, zoals [[Houweningen]] (1983), [[Erkentrude]] (1990) en [[Wolbrands]] (2006).<ref>{{Citeer journal |title=Archeologisch onderzoek, Versterking primaire waterkering, Eiland van Dordrecht West |journal=Grontmij Archeologische Rapporten |publisher=[[Grontmij]] |volume=761 |pages=7 |url=http://docplayer.nl/4770298-Archeologisch-onderzoek-versterking-primaire-waterkering-eiland-van-dordrecht-west.html |issn=1573-5710}}</ref> In het ondiepe gedeelte van de overstroomde Groote Waard werden nieuwe dijken opgeworpen en zijn veel dorpen weer hersteld. Vooral na 1465 werd flink werk gemaakt van herbedijkingen, naar aanleiding van het ''Principale Handvest'' van [[Filips de Goede]].<ref>{{Citeer web |title=Kornse Dijk - Herbedijkingen naar aanleiding van het '' Principale Handvest'' |publisher=Brabants Historisch Informatie Centrum |url=https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/de-kornse-dijk|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201030110403/https://www.bhic.nl/ontdekken/verhalen/de-kornse-dijk|archiefdatum=2020-10-30|dodeurl=nee}}</ref> Ook is recent duidelijk geworden dat enkele "verdwenen" dorpen helemaal niet verwoest zijn, maar simpelweg zijn verlaten omdat het niet rendabel werd geacht om de boel weer te herstellen.

[[Bestand:Bergsche veld.jpg|thumb|Het Bergsche Veld door Pieter Stuiter in 1560 getekend. In het wit wordt bij benadering de loop van de Romeins-Middeleeuwse Maas aangegeven. In het noordoosten is het begin van de latere Biesbosch zichtbaar: een zich uitbreidende rivierdelta]]
Na de overstromingen werd het onbedijkte gebied de ''Verdronken (Zuid-Hollandsche) Waard'' genoemd en ook wel de ''Veenvloed''. Het was een uitgestrekte maar ondiepe binnenzee. Het water van de Merwede (die gevoed werd door de [[Waal (rivier)|Waal]] én de [[Afgedamde Maas|Maas]], die na het afdammen van de vroegere Maas tot 1904 bij [[Woudrichem (plaats)|Woudrichem]] in de [[Merwede]] uitmondde) vond in die Verdronken Waard een kortere route naar zee. Aangezien het water van de Merwede hier in aanraking kwam met de (significante) getijdeninvloed van zee, werd de stroomsnelheid dusdanig afgeremd dat wijdverbreide sedimentatie op gang kwam. Hierdoor werd al snel een stelsel van platen en geulen gevormd, waarna de naam van het gebied veranderde in ''het Bergsche Veld''. De naam ''de Biesbosch'' kwam pas in zwang nadat in de Verdronken Waard een zich steeds verder uitbreidende [[rivierdelta]] had gevormd.

Lange tijd kon men beide namen tegelijk aantreffen op oude kaarten. De naam Bergsche Veld had vooral betrekking op het [[Waddenzee]]-achtige gedeelte van de Biesbosch: een ondiepe binnenzee, met bij eb droogvallende [[zandplaat|platen]]. De naam Biesbosch had betrekking op het delta-achtige gedeelte, met een netwerk van rivieren en killen tussen eilanden die meestal boven water bleven. Nadat de delta zich bleef uitbreiden, werd de naam Bergsche Veld steeds verder teruggedrongen, totdat het gehele gebied (sinds de late 19de eeuw) Biesbosch werd genoemd.<ref>{{Citeer boek |author=W. Wijk |date=2012 |title=Historische atlas van de Biesbosch |publisher=Uitgeverij WBOOKS |page=188 |isbn=9040007640}}</ref> Overigens werd de naam Biesbosch al vóór de Sint-Elisabethsvloed gebruikt voor een (veel kleiner) moerassig gebied in de buurt van Dordrecht.<ref>{{Citeer boek |author=W. Wijk |date=2012 |title=Historische atlas van de Biesbosch |publisher=Uitgeverij WBOOKS |page=13 |isbn=9040007640}}</ref>

Het landschap van de Biesbosch werd in de eeuwen na de Sint-Elisabethsvloed sterk bepaald door de dagelijkse dynamiek van het water. Daarnaast zorgden de processen van landvorming en vegetatieopbouw voor verandering op langere termijn. Ook de menselijke ingrepen zoals rietoogst, biezensnijden en griendkap vormden het landschap. Hierdoor ontstond een ruimtelijk patroon waarin zes hoofdtypen onderscheiden worden: open water - zand- en slikplaten - biezenvelden en ruigten - rietgorzen - grienden - polders.<ref name="Lebret" />

===Ontwikkeling en gebruik===
[[Bestand:Biesbosch 20050928 40011.JPG|thumb|De Biesbosch vanuit de lucht]]Door [[Kwelder|opslibbing]], plantengroei en gebruik door de mens was het getijdengebied constant in ontwikkeling. Het open water en de zandplaten waren een zeer dynamisch milieu door het grote [[Getijde (waterbeweging)|getijdeverschil]] van 2 meter. Hierdoor kon snelle aanzanding optreden met hoge ruggen. In de rustiger gedeelten ontstonden ook slikkige opwassen die meer kans boden voor plantengroei. De eerste hogere planten waren de [[Bies (gewas)|biezen]], die zich in de loop der jaren tot flinke oppervlakken konden uitbreiden. De biezengorzen met [[ruwe bies]] en vooral de manshoge [[mattenbies]] werden in de zomer door biezensnijders geëxploiteerd.<ref>{{Citeer boek |author=J. Hoek |title=De Biesbosch ten tijde van het getij |pages=44 |publisher=Verse Hoeven |year=2002 |isbn=9075703171}}</ref>

Door verdere opslibbing van de biezengorzen werd het land meer geschikt voor de vestiging van [[riet]]. Bij gunstige omstandigheden kon het in korte tijd door uitstoeling grote arealen bedekken. Riet werd ook door de mens aangeplant, begreppeld en commercieel benut, onder andere voor [[rietmat]]ten voor de [[bollenteelt]], dakbedekking en [[zinkstuk]]ken die bij de aanleg van dijken werden gebruikt.<ref name="blaat">{{Citeer web |title=Biesbosch verliest getijdenwerking |publisher=Erfgoedhuis Zuid-Holland |url=http://www.geschiedenisvanzuidholland.nl/verhalen/biesbosch-verliest-getijdenwerking|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210128125024/https://www.geschiedenisvanzuidholland.nl/verhalen/biesbosch-verliest-getijdenwerking|archiefdatum=2021-01-28|dodeurl=nee}}</ref> Het riet in de Biesbosch was van goede kwaliteit (sterk en lang) en de rietcultuur werd een belangrijke bedrijfstak.<ref>{{Citeer web |title=Ontgonnen Verleden: de Biesbosch (regiobeschrijvingen Noord-Brabant) |author=Adriaan Haartsen |year=2009 |publisher=[[Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed]] |format=pdf |pages=64 |url=http://edepot.wur.nl/144258|archiefurl=https://web.archive.org/web/20130710143002/http://edepot.wur.nl:80/144258|archiefdatum=2013-07-10|dodeurl=nee}}</ref>

Wanneer de [[rietland|rietgorzen]] te hoog opgeslibd raakten nam de productiviteit af en werden ze meer geschikt voor [[wilg]]enbos. Door aanleg van een omkading en het aanplanten van wilgenstekken ontstonden de [[griend (beplanting)|grienden]], die in een hakcyclus van drie jaar werden onderhouden.<ref>{{Citeer web |title=Leven Van - Griendcultuur |publisher=Watericonen |url=http://www.watericonen.nl/leven-van/griendcultuur/|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201204091913/https://watericonen.nl/leven-van/griendcultuur/|archiefdatum=2020-12-04|dodeurl=nee}}</ref> De griendcultuur leverde producten als hoephout, [[bonenstaak|bonenstaken]], schopstelen en [[rijshout]] voor de waterwerken.<ref>{{Citeer journal |author=Tutein Nolthenius, C. |journal=Nederlands bosbouwtijdschrift |volume=53 |issue=7/8 |pages=241 - 246 |title=Griendcultuur in de Biesbosch}}</ref>

De laatste fase van ontwikkeling bestond uit het rooien van de grienden als ze minder productief werden en het verhogen van de kaden, waardoor hooi- en weidepolders ontstonden.<ref name="blaat" /> Dit proces begon ruim een eeuw na de Sint-Elisabethsvloed. Rond 1850 was twee derde van de voormalige binnenzee weer ontgonnen.<ref name="Capitool">{{aut|Bunk & Keff}} ''Parels van Staatsbosbeheer''. Van Reemst Uitgeverij, Houten, 2008. Capitool Natuurgidsen p. 238-241</ref> Daarnaast waren in het gebied eeuwenlang ook vissers, jagers en kooikers actief.<ref>{{Citeer boek |author=
J.M. van der Esch |title=Tussen bies en wilg - over kooikers, otterjagers en biezensnijders in de oude Biesbosch |isbn=9076496188}}</ref> De ontwikkeling van de Biesbosch als cultuurgebied verliep ruim vier eeuwen lang parallel met de opslibbing en in constante wisselwerking met het water.<ref name="Lebret" /><ref name="Maas-Schelde" /><ref name="Zonneveld" />

===Grote veranderingen===
[[Bestand:Maasmondwet bergse maas.jpg|thumb|Uitgevoerde werken in verband met nieuwe Maasmond]]De eerste periode van grote verandering was in de tweede helft van de negentiende eeuw. Tussen 1850 en 1880 werd na jaren voorbereiding de [[Nieuwe Merwede]] aangelegd door grote stroomgeulen uit te graven, met elkaar te verbinden en alle zijgeulen af te dammen. Via deze 21&nbsp;km lange kunstmatige riviertak stroomde het water van de [[Rijn]] (via de Waal) én, tijdelijk, van de Maas rechtstreeks naar het Hollandsch Diep. Het Maaswater werd vanaf 1904, toen de verbinding met de Merwede gesloten werd, via de nieuw gegraven [[Bergsche Maas]] en de bestaande [[Amer (rivier)|Amer]] via het zuiden aangevoerd. Door beide ingrepen werden het [[erosie|erosie-]] en [[sedimentatie]]patroon van de Biesbosch ingrijpend veranderd.<ref name="BergseMaas">{{Citeer boek |title=Honderd Jaar Bergse Maas |author=Van der Aalst & De Jongh |publisher=Pictures Publishing |year=2004 |isbn= 90 73187 50 8}}</ref><ref>{{Citeer web |url=https://www.bhic.nl/de-uitvoering-van-de-maasmondingswerken |title=De Uitvoering van de Maasmondingswerken |author=Rien Wols |publisher=Brabants Historisch Informatie Centrum |year=2011|archiefurl=https://web.archive.org/web/20141103101754/https://www.bhic.nl/de-uitvoering-van-de-maasmondingswerken|archiefdatum=2014-11-03|dodeurl=nee}}</ref>

In de twintigste eeuw werd de akkerbouw belangrijker en gingen de boeren meer graan verbouwen. Hiertoe werd veel land hoger bedijkt, waardoor de Biesbosch minder als waterbuffer kon dienen bij stormvloeden. Dit bleek ook bij de [[Watersnood van 1953|watersnoodramp in 1953]], toen grote delen van Zeeland en Noord-Brabant inclusief de Biesbosch onder water gingen. Dit was de aanleiding voor de uitvoering van de [[Deltawerken]], waardoor onder andere de grote zeegaten met dammen werden afgesloten om de veiligheid van Zuidwest-Nederland te vergroten. Ook dit had grote gevolgen voor de Biesbosch.<ref name="Wijnhoven">{{Citeer web |authors=S. Wijnhoven, H. Hummel |year=2008 |title=Historische ontwikkeling macrofauna levensgemeenschappen Rijn-Maas-monding |url=http://www.helpdeskwater.nl/publish/pages/16772/eindrapportrijn-maasmondinghistorisch.pdf |publisher=Nederlands Instituut voor Ecologie, [[KNAW]] |format=pdf|archiefurl=https://web.archive.org/web/20160414141319/http://www.helpdeskwater.nl/publish/pages/16772/eindrapportrijn-maasmondinghistorisch.pdf|archiefdatum=2016-04-14|dodeurl=nee}}</ref>

In 1970 werd de [[Haringvlietdam]] met sluizencomplex in gebruik genomen en in de jaren 1967-1977 werden de [[Volkeraksluizen]] gebouwd. Door de afsluiting van het Haringvliet verdween de grote dynamiek van het getij (tot 2 m) bijna helemaal. In de Sliedrechtse Biesbosch bleef via de verbinding met de [[Nieuwe Waterweg]] plaatselijk nog een getijverschil van 60–70&nbsp;cm. In de Brabantse en Dordtse Biesbosch is dit nog maar 20–30&nbsp;cm. Door verminderde erosie en sedimentatie verandert de Biesbosch sindsdien geleidelijk in een ondiep, laguneachtig zoetwatermoeras. Het hoogteverschil tussen platen en geulen wordt minder en de biezenvelden, rietgorzen en wilgengrienden verruigen en ontwikkelen zich tot wilgenbossen. Mogelijk kunnen de plannen om de Haringvlietsluizen gedeeltelijk weer te openen (het zogenoemde [[Kierbesluit]]) de dynamiek in dit gebied deels herstellen.<ref name="Maas-Schelde" /><ref name="Zonneveld" /><ref name="Capitool" /><ref name="Wijnhoven" /><ref>{{Citeer web |title=Kierharingvliet |publisher=[[Rijkswaterstaat]] |url=http://www.kierharingvliet.nl/index.html|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200926081338/https://www.kierharingvliet.nl/index.html|archiefdatum=2020-09-26|dodeurl=nee}}</ref>

[[Bestand:Biesbosch wetlands.jpg|thumb|Wetlands in de Biesbosch]]Naast het grotendeels wegvallen van eb en vloed door afsluiting van de zeegaten, waren de volgende veranderingen van groot belang voor de ontwikkeling van de Biesbosch na 1970:
* de achteruitgang van de griendcultuur leidde tot verwaarlozing van grote griendcomplexen;
* de erkenning van de [[natuurwaarde]] van het gebied leidde tot inrichting van meer [[natuurreservaat|natuurreservaten]];
* inpoldering en [[ruilverkaveling]] leidden tot nivellering van het landschap in de Noordwaard en Oostwaard;
* aanleg van [[spaarbekken]]s voor de drinkwatervoorziening ging ten koste van de polders in het zuidwestelijk gebied;
* de recreatie, met name de [[watersport]] in het gebied ontwikkelde zich onstuimig.<ref name="Zonneveld" />

== Tweede Wereldoorlog ==
Een wirwar van kreken, grienden, rietvelden en bossen maakte de Biesbosch een belangrijke schuilplaats voor onderduikers in de Tweede Wereldoorlog. De Duitsers waren bang het gebied te betreden en de acties die ze uitvoerden hadden dan ook weinig effect. Het verschil tussen eb en vloed was bijna twee meter, dus men moest goed de weg kennen. Het waren dan ook alleen lokale verzetsmensen die zich daarheen begaven.<ref>{{Citeer web |url=http://www.biesbosch.nu/historiepagina.php?code=4 |title=Biesbosch.nu|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210303203921/http://biesbosch.nu/historiepagina.php?code=4|archiefdatum=2021-03-03|dodeurl=nee}}</ref>

[[Bestand:Brugje van St Jan.JPG|thumb|Het Brugje van St Jan]]In 1900 werd door de Biesbosch een dijk aangelegd. Om de drukste vaarroute niet te blokkeren werd een doorgang bij het Brugje van St Jan opengelaten. Er kwamen keerdeuren die in geval van nood gesloten konden worden. Vanaf het Brugje kon je over die dijk naar de noordkant van de Biesbosch lopen (ruim 8&nbsp;km) of naar de zuidkant, waar je met een veerboot de Amer kon oversteken. Het Brugje was de enige plek waar voetgangers konden oversteken.

Eind 1944 werd Nederland ten zuiden van de Amer bevrijd. Veel deserterende Duitsers probeerden de Biesbosch over te steken naar bevrijd Nederland. In 1944 werden 75 Duitse militairen en een vrouw door het verzet opgepakt, meestal bij het [[Brugje van St Jan]], en in twee rietaken gevangengehouden. Een van de problemen was om aan voldoende voedsel te komen. Na enkele weken werden de gevangenen overgedragen aan het Poolse leger in Noord-Brabant.<ref>[http://www.4en5mei.nl/herinneren/oorlogsmonumenten/monumenten_zoeken/oorlogsmonument/3367 Biesbosch, ''Bruggetje van Sint Jan''], Nationaal Comité 4 en 5 mei</ref>

Het verzet maakte ook geregeld nachtelijke oversteken, het zogenoemde [[Line-crosser (Biesbosch)|crossen]], om mensen en berichten vanuit bezet gebied over te brengen en voedsel en medicijnen mee terug te nemen.<ref>[http://www.4en5mei.nl/herdenken-en-vieren/oorlogsmonumenten/monumenten_zoeken/oorlogsmonument/2862/werkendam,-'de-line-crosser' Werkendam, ''De Line-Crosser''], Nationaal Comité 4 en 5 mei</ref> Tijdens de oorlog zijn 16 neergeschoten vliegtuigen in de Biesbosch terechtgekomen. In Werkendam zijn 30 oorlogsgraven.

==Spaarbekkens==
[[Bestand:Spaarbekken 4 in de Biesbosch.JPG|thumb|Vierde spaarbekken]]
Voor de bereiding van drinkwater zijn er drie [[spaarbekken]]s: ''De Gijster'' (320 hectare), ''Honderd en Dertig'' (219 hectare) en ''Petrusplaat'' (105 hectare). Ze hebben een gezamenlijke oppervlakte van 644 ha, en kunnen samen 86,2 miljoen m³ water bevatten. Door een buis met een diameter van twee meter vijftig wordt water aangevoerd naar De Gijster, waar het een eerste kwaliteitsverbetering ondergaat door onder andere bezinking van slibdeeltjes. Daarna gaat het water naar de Honderd en Dertig en ten slotte gaat het water naar de Petrusplaat. Om het water in de bekkens goed te mengen, wordt er in alle drie de bekkens lucht toegevoerd.<ref>{{Citeer web |title=Spaarbekkens in de Brabantse Biesbosch |publisher=Waterwinningbedrijf Biesbosch |url=http://www.spaarbekkens.nl/|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210227190957/https://spaarbekkens.nl/|archiefdatum=2021-02-27|dodeurl=nee}}</ref>

Om te controleren of het aangevoerde water van goede kwaliteit is, worden watervlooien en mosselen gebruikt. Als die gezond zijn vertonen ze normaal gedrag. Als ze minder gezond zijn, bijvoorbeeld door veranderingen in de kwaliteit van het Maaswater, zal hun gedrag veranderen en zullen de innamepompen automatisch stoppen. Drinkwater wordt vanuit de Biesbosch geleverd aan Rotterdam, delen van Noord-Brabant en delen van Zeeland. In het verleden had Rijkswaterstaat plannen nog een vierde spaarbekken in gebruik te nemen, maar dit is doorverkocht aan Staatbosbeheer. Het gebied is aan de natuur teruggegeven. Aan deze plas ligt polder De Lepelaar met de Zwarte Schuur, waar de film [[Zwartboek (film)|Zwartboek]] gedeeltelijk werd opgenomen.<ref>{{Citeer web |title=Zwarte Schuur |publisher=Staatsbosbeheer, Bezienswaardigheden Biesbosch |url=http://www.staatsbosbeheer.nl/Natuurgebieden/biesbosch/Bezienswaardigheden/zwarte-schuur}}</ref>

[[Bestand:Brabantse-Biesbosch.jpg|thumb|Gegraven kreek in de Nieuwe Noordwaard]]

==Waterwegen==
De Biesbosch wordt doorsneden door een groot aantal kreken en killen. Voorbeelden zijn: [[Steurgat]], [[Bakkerskil]], [[Bruine Kil]], [[Bleeke Kil]], [[Spijkerboor (Noord-Brabant)|Spijkerboor]], [[Gat van de Noorderklip]], [[Gat van de Visschen]], [[Gat van de Kerksloot]], [[Gat van de Binnennieuwensteek]], [[Kooigat]], [[Aakvlaai]], [[Gat van den Kleinen Hil]], [[Gat van den Hardenhoek]], [[Gat van Lijnoorden]], [[Boomgat]], [[Gat van den Zalm]], [[Zuid-Maartensgat]], [[Gat van Kielen]], [[Wantij (waterweg)|Wantij]], [[Kikvorschkil]], [[Gat van den Hengst]], [[Zoetemelkskil]], [[Moldiep]], [[Helsloot]], [[Houweningswater]] en [[Sneepkil]].<ref>{{Citeer boek |author=Ed Heemskerk |title=Toeristisch varen door Nederland deel 3 |isbn=9082183528}}</ref> Verder zijn ook de rivieren de [[Amer (rivier)|Amer]], de [[Nieuwe Merwede]] en de [[Dordtse Kil]] alsmede het [[Gat van den Ham]] van oorsprong getijdenkreken in of aan de Biesbosch geweest.<ref>[https://www.yumpu.com/nl/document/view/20128347/integraal-deelgebiedsplan-gat-van-den-ham-wijde-biesbosch Deelgebiedsplan Gat van den Ham, Wijde Biesbosch]</ref>

In de Biesbosch bevinden zich vier schutsluizen, namelijk: de [[Biesboschsluis]], de [[Spieringsluis]], de [[Ottersluis]] en de [[Helsluis]].<ref>[http://www.vaarweginformatie.nl/fdd/main/download?fileId=1942534 Database ‘Vaarwegen in Nederland’ (ViN) van Rijkswaterstaat Adviesdienst Verkeer en Vervoer (AVV)]</ref>

== Natuur ==
[[Bestand:Doorgeschoten griend in de biesbosch.jpg|thumb|Een doorgeschoten (verwilderde) [[griend (beplanting)|griend]] in de Biesbosch]]

===Flora===
De karakteristieke planten die voorkomen in de Biesbosch zijn meestal gebonden aan vochtige omstandigheden. In de [[Griend (beplanting)|griend]]en groeien veel [[brandnetel]]s, maar ook [[groot heksenkruid]], [[Lythrum|kattenstaart]], groot- en oranje [[springzaad]] en [[harig wilgenroosje]]. De enorme [[reuzenbalsemien]] zorgt voor een echte jungle en de roze bloemen hebben een heel kenmerkende zoete geur. Bijzonder in het gebied zijn de zeldzame [[driekantige bies]] en de [[spindotterbloem]].<ref>{{Citeer web |title=Flora & fauna |publisher=Natuurlijke Biesbosch |url=http://www.natuurlijkbiesbosch.nl/flora-fauna|archiefurl=https://web.archive.org/web/20160426232227/http://www.natuurlijkbiesbosch.nl/flora-fauna|archiefdatum=2016-04-26|dodeurl=nee}}</ref>

===Vissen===
De Biesbosch was vroeger een belangrijk gebied voor [[anadroom|anadrome]] trekvissen zoals [[Atlantische zalm|zalm]], [[zeeforel]], [[Atlantische steur|steur]], [[elft]] [[fint]], [[zeeprik]], [[Noordzeehouting|houting]] en [[spiering]]. Door [[overbevissing]], [[watervervuiling|vervuiling]] en het afsluiten van de zeegaten in het kader van de [[Deltawerken]] zijn deze vissen vrijwel verdwenen of uiterst zeldzaam geworden.<ref>{{Citeer web |title=Visserij in de Biesbosch |publisher=Biesbosch.nu |url=http://www.biesbosch.nu/historiepagina.php?code=14|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210303215652/http://biesbosch.nu/historiepagina.php?code=14|archiefdatum=2021-03-03|dodeurl=nee}}</ref> Soorten die nog in de Biesbosch gevangen kunnen worden zijn onder andere [[paling]], [[baars]], [[bittervoorn]], [[blankvoorn]], [[brasem]], [[karper]], [[snoek]], [[snoekbaars]], [[driedoornige stekelbaars]] en [[roofblei]].<ref>{{Citeer web |title=Vissen in de Biesbosch |publisher=Sportvisserij Nederland |format=pdf |url=http://www.sportvisserijnederland.nl/files/biesbosch_6735.pdf|archiefurl=https://web.archive.org/web/20160809091220/http://www.sportvisserijnederland.nl/files/biesbosch_6735.pdf|archiefdatum=2016-08-09|dodeurl=nee}}</ref>

===Amfibieën===
[[Bestand:Brabantse-Biesbosch2.jpg|thumb|Wilgenvloedbos in de Biesbosch]]
Amfibieën die in de Biesbosch voorkomen zijn: [[kleine watersalamander]], [[gewone pad]], [[bruine kikker]], [[meerkikker]] en de [[middelste groene kikker]].<ref>{{Citeer web |title=Werkatlas amfibieën en reptielen in Noord-Brabant |publisher=Ravon |url=http://www.ravon.nl/Portals/0/Pdf/Werkatlas_Noord_Brabant.pdf|archiefurl=https://web.archive.org/web/20071031004038/http://www.ravon.nl/Portals/0/Pdf/Werkatlas_Noord_Brabant.pdf|archiefdatum=2007-10-31|dodeurl=nee}}</ref>

===Vogels===
[[Bestand:Zee-arend in de Biesbosch.jpg|thumb|Zeearend in de Biesbosch]]De Biesbosch is een prima plek voor veel vogels. Er zijn vier vogelkijkhutten: in de polder Maltha en de Beneden Spieringpolder (beide Brabantse Biesbosch), aan de rand van de Mariapolder (Sliedrechtse Biesbosch) en op de Tongplaat (Dordtse Biesbosch).<ref>{{Citeer web |title=Vogelkijkhut.nl |publisher=[[Vogelbescherming Nederland]] |url=http://vogelkijkhut.nl/|archiefurl=https://web.archive.org/web/20211009010041/https://vogelkijkhut.nl/|archiefdatum=2021-10-09|dodeurl=nee}}</ref>

Broedvogels in de Biesbosch zijn (per 2010): [[dodaars]], [[aalscholver]], [[roerdomp]], [[woudaapje]], [[blauwe reiger]], [[purperreiger]], [[lepelaar]], [[kolgans]], [[grauwe gans]], [[bergeend]], [[krakeend]], [[wintertaling]], [[zomertaling]], [[slobeend]], [[tafeleend]], [[wilde eend]], [[brilduiker]], [[bruine kiekendief]], [[Havik (vogel)|havik]], [[Sperwer (roofvogel)|sperwer]], [[boomvalk]], [[Slechtvalk (vogel)|slechtvalk]], [[zeearend]], [[visarend]], [[kwartel]], [[waterral]], [[porseleinhoen]], [[kluut]], [[kleine plevier]], [[visdief]], [[zomertortel]], [[kerkuil]], [[steenuil]], [[bosuil]], [[ransuil]], [[groene specht]], [[kleine bonte specht]], [[veldleeuwerik]], [[oeverzwaluw]], [[boerenzwaluw]], [[huiszwaluw]], [[graspieper]], [[gele kwikstaart]], [[witte kwikstaart]], [[nachtegaal]], [[blauwborst]], [[zwarte roodstaart]], [[gekraagde roodstaart]], [[grote lijster]], [[Cetti's zanger]], [[sprinkhaanzanger]], [[snor (vogel)|snor]], [[rietzanger]], [[spotvogel]], [[grauwe vliegenvanger]], [[bonte vliegenvanger]], [[baardman]], [[matkop]], [[boomklever]], [[buidelmees]], [[ijsvogel]], [[Wielewaal (zangvogel)|wielewaal]], [[fuut]] en [[appelvink]].<ref name="Sovon">{{Citeer web |title=Broedvogels van Nationaal Park de Biesbosch in 2010 |publisher=Sovon Vogelonderzoek Nederland |url=https://www.sovon.nl/sites/default/files/doc/inv%202011-08%20BiesboschZK.pdf|archiefurl=https://web.archive.org/web/20160504231757/https://www.sovon.nl/sites/default/files/doc/inv%202011-08%20BiesboschZK.pdf|archiefdatum=2016-05-04|dodeurl=nee}}</ref>

Soorten die niet in de Biesbosch broeden, maar er wel aangetroffen kunnen worden, zijn onder meer (per 2010): [[geoorde fuut]], [[grote zaagbek]], [[kleine zwaan]], [[grote Canadese gans]], [[brandgans]], [[grote zilverreiger]], [[kleine zilverreiger]], [[wespendief]], [[zwarte wouw]], [[zilvermeeuw]], [[zwarte stern]], [[koekoek (vogel)|koekoek]], [[roodmus]], [[koereiger]], [[kwartelkoning]], [[witvleugelstern]], [[Patrijs (vogel)|patrijs]], [[houtsnip]], [[kwak (vogel)|kwak]], [[steltkluut]], [[sneeuwgans]], [[casarca]], [[bontbekplevier]], [[watersnip]], [[kokmeeuw]], [[paapje]], [[grutto]] en [[grote karekiet]].<ref name="Sovon" />

====Important Bird Area====
Het nationaal park is aangewezen als [[Important Bird Area]] door [[BirdLife International]] vanwege het belang voor significante populaties van de [[blauwborst]], [[brandgans]], [[fluitzwaan]], [[grote zilverreiger]], [[grutto]], [[ijsvogel]], [[kluut]], [[kokmeeuw]], [[kolgans]], [[krakeend]], [[kuifeend]], [[kwak (vogel)|kwak]], [[meerkoet]], [[nonnetje (vogel)|nonnetje]], [[rietzanger]], [[slechtvalk]], [[smient]], [[snor (vogel)|snor]], [[visarend]], [[wintertaling]], [[zeearend]] en andere [[watervogels]].<ref name="IBA">{{Citeer web|url=https://datazone.birdlife.org/site/factsheet/1229-biesbosch|uitgever=[[BirdLife International]]|jaar=2026|titel=Important Bird Area factsheet: Biesbosch|taal=en|bezochtdatum=2026-07-13}}</ref>

====Arenden====
In de Biesbosch woont sinds enkele jaren een koppel [[zeearend]]en. In 2011 werd voor het eerst een jonge zeearend gesignaleerd.<ref>{{Citeer web |title=Drie zeearenden overzomeren in de Biesbosch |publisher=Biesbosch.nu |url=http://www.biesbosch.nu/magazine/PDF_bestanden/zeearenden_biesbosch.pdf |format=pdf|archiefurl=https://web.archive.org/web/20160920104539/http://www.biesbosch.nu/magazine/PDF_bestanden/zeearenden_biesbosch.pdf|archiefdatum=2016-09-20|dodeurl=nee}}</ref> In tegenstelling tot de [[visarend]], die ook in het gebied voorkomt maar alleen vis eet, is de zeearend een alleseter.<ref>{{Citeer boek |last=Ferguson-Lees |first=James |last2=Christie |first2=David A. |year=2001 |title=Raptors of the World |publisher=Houghton Mifflin |taal=en |isbn=978-0-618-12762-7 |url=https://books.google.com/books?id=hlIztc05HTQC&lpg=PP1&pg=PP1#v=onepage&q&f=false}}</ref> Als de zeearend ergens in de lucht 'hangt' en op zoek is naar een prooi, ontstaat er grote onrust bij de vogels op het land of op het water. Sinds 2014 broeden maar liefst twee paartjes zeearenden in de Biesbosch.<ref>{{Citeer web |title=Drie jonge zeearenden op één nest in Biesbosch |publisher=Nationaal Park de Biesbosch |url=http://np-debiesbosch.nl/drie-jonge-zeearenden-op-een-nest-in-biesbosch/|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210302014906/https://np-debiesbosch.nl/drie-jonge-zeearenden-op-een-nest-in-biesbosch/|archiefdatum=2021-03-02|dodeurl=nee}}</ref> In 2016 is ook de visarend voor het eerst gaan broeden in het gebied<ref>{{Citeer web |title=Eerste broedende visarend ooit in Nederland |publisher=[[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]] |url=http://nos.nl/artikel/2102471-eerste-broedende-visarend-ooit-in-nederland.html|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201129174040/https://nos.nl/artikel/2102471-eerste-broedende-visarend-ooit-in-nederland.html|archiefdatum=2020-11-29|dodeurl=nee}}</ref>, met een tweede broedpaar in 2017.<ref>{{Citeer web |title=Twee broedparen visarenden in de Biesbosch |publisher=[[Staatsbosbeheer]] |date=25 April 2017 |url=https://www.staatsbosbeheer.nl/Over-Staatsbosbeheer/Nieuws/2017/04/twee-broedparen-visarenden-in-de-biesbosch|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190523224245/https://www.staatsbosbeheer.nl/Over-Staatsbosbeheer/Nieuws/2017/04/twee-broedparen-visarenden-in-de-biesbosch|archiefdatum=2019-05-23|dodeurl=nee}}</ref>

===Zoogdieren===
Tot de kleine zoogdieren in de Biesbosch behoren de [[gewone bosspitsmuis]], [[dwergspitsmuis]], [[waterspitsmuis]], [[huisspitsmuis]], [[rosse woelmuis]], [[veldmuis]], [[aardmuis]], [[noordse woelmuis]], [[bosmuis]], [[dwergmuis]], [[bruine rat]], [[beverrat]] en [[muskusrat]].<ref>{{Citeer web |title=Waterspitsmuis ook zeldzaam in de Biesbosch? |publisher=Stichting Zoogdierenwerkgroep Zuid-Holland |url=http://www.zwgzh.nl/191-waterspitsmuis-ook-zeldzaam-in-de-biesbosch.html|archiefurl=https://web.archive.org/web/20170629101810/http://zwgzh.nl/191-waterspitsmuis-ook-zeldzaam-in-de-biesbosch.html|archiefdatum=2017-06-29|dodeurl=nee}}</ref> Kleine roofdieren zijn [[Wezel (dier)|wezel]], [[hermelijn (dier)|hermelijn]], [[bunzing]] en de uiterst zeldzame [[boommarter]].<ref>{{Citeer web |title=Eerste boommarter in De Biesbosch |publisher=[[BN De Stem]] |url=http://www.bndestem.nl/regio/oosterhout/eerste-boommarter-in-de-biesbosch-1.3966857|archiefurl=https://web.archive.org/web/20160601002241/http://www.bndestem.nl/regio/oosterhout/eerste-boommarter-in-de-biesbosch-1.3966857|archiefdatum=2016-06-01|dodeurl=nee}}</ref> Verder leven er veel [[Vos (dier)|vos]]sen en is in 2016 voor het eerst een paartje [[das (dier)|das]]sen gesignaleerd in de Biesbosch.<ref>{{Citeer web |title=Das gesignaleerd in Biesbosch |publisher=[[Staatsbosbeheer]] |url=http://www.staatsbosbeheer.nl/over-staatsbosbeheer/nieuws/2016/05/das-gesignaleerd-in-de-biesbosch|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190522205214/https://www.staatsbosbeheer.nl/Over-Staatsbosbeheer/Nieuws/2016/05/das-gesignaleerd-in-de-biesbosch|archiefdatum=2019-05-22|dodeurl=nee}}</ref> In de Biesbosch leeft ook minimaal één [[wasbeer]].<ref>{{Citeer web |title=Camera filmt wasbeer in natuurpark de Biesbosch |publisher=[[Algemeen Dagblad]] |url=http://www.ad.nl/ad/nl/5596/Planet/article/detail/3647022/2014/05/02/Camera-filmt-wasbeer-in-natuurpark-de-Biesbosch.dhtml|archiefurl=https://web.archive.org/web/20160605091029/http://www.ad.nl/ad/nl/5596/Planet/article/detail/3647022/2014/05/02/Camera-filmt-wasbeer-in-natuurpark-de-Biesbosch.dhtml|archiefdatum=2016-06-05|dodeurl=nee}}</ref><ref>{{Citeer web |title=Rukt de wasbeer op in Nederland? |publisher=[[Wageningen Universiteit]] |url=http://www.wur.nl/nl/Expertises-Dienstverlening/Onderzoeksinstituten/Environmental-Research/show/Rukt-de-wasbeer-op-in-Nederland.htm|archiefurl=https://web.archive.org/web/20170918021231/http://www.wur.nl/nl/Expertises-Dienstverlening/Onderzoeksinstituten/Environmental-Research/show/Rukt-de-wasbeer-op-in-Nederland.htm|archiefdatum=2017-09-18|dodeurl=nee}}</ref> Verder [[Konijn (dier)|konijn]] en [[Haas (dier)|haas]], een flinke populatie [[Ree (dier)|reeën]] en (in de Dordtse Biesbosch) enkele [[damhert]]en. Een enkele keer kan een [[gewone zeehond|zeehond]] worden gezien die door de [[Haringvlietdam|Haringvlietsluizen]] is geglipt.<ref>{{Citeer web |title=Zeehond op verkenning in de Biesbosch |publisher=[[Staatsbosbeheer]] |url=https://staatsbosbeheerbiesbosch.wordpress.com/2015/10/05/zeehond-op-verkenning-in-de-biesbosch/}}</ref> Vroeger waren zeehonden overigens een algemene verschijning in de Biesbosch.<ref>{{Citeer web |title=Zeehond gespot in de Biesbosch |publisher=[[Omroep Brabant (Nederland)|Omroep Brabant]] |url=http://www.omroepbrabant.nl/?news/2370771063/Zeehond+gespot+in+de+Biesbosch,+dit+is+heel+zeldzaam.aspx|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201202201841/https://www.omroepbrabant.nl/?news/2370771063/Zeehond+gespot+in+de+Biesbosch,+dit+is+heel+zeldzaam.aspx|archiefdatum=2020-12-02|dodeurl=nee}}</ref>

====Bevers en otters====
In totaal werden er 42 [[bever (soort)|bever]]s in de Biesbosch uitgezet, in 1988 door [[Gerrit Braks|Ir. G. Braks]] (Minister van Landbouw, Natuurbeheer en Visserij), in 1989 door [[Bernhard van Lippe-Biesterfeld|prins Bernhard]] en in 1999 door Drs. J. Borgman (voorzitter van het Overlegorgaan Nationaal Park De Biesbosch). De dieren kwamen uit de voormalige [[Duitse Democratische Republiek|DDR]] en werden voorzien van een zendertje. Zij werden vijf jaar lang gevolgd. Hun aantal neemt toe. Opvallend was dat zij per nacht zich soms wel twintig kilometer verplaatsen.<ref>{{Citeer web |title=Bevers in de Biesbosch |author=Nolet, Spitzen, Van Leijsen, Dijkstra |publisher=[[Nederlands Instituut voor Ecologie]] |url=http://www.ceme.nioo.knaw.nl/sites/default/files/8Noletetal2006Landschap.pdf}}</ref> 's Zomers worden beverzwerftochten georganiseerd, waarbij rond het invallen van de schemer in rietaken wordt rondgevaren.<ref>{{Citeer web |title=Op zoek naar De Grote Vijf |publisher=[[Staatsbosbeheer]] |url=http://www.staatsbosbeheer.nl/activiteiten/biesbosch/op-zoek-naar-de-grote-vijf-in-de-brabantse-biesbosch-bever|archiefurl=https://web.archive.org/web/20170922102008/https://www.staatsbosbeheer.nl/Activiteiten/biesbosch/op-zoek-naar-de-grote-vijf-in-de-brabantse-biesbosch-bever|archiefdatum=2017-09-22|dodeurl=nee}}</ref> Men verwachtte gedurende de jaren 2010 dat er binnenkort weer [[Otter (dier)|otter]]s zouden komen,<ref>{{Citeer journal |title=Is de Biesbosch schoon genoeg voor de otter? |journal=Zoogdier |volume=26 |issue=1 |page=13-16 |issn=0925-1006 |author=Van den Brink & Sluiter |year=2015 |url=http://library.wur.nl/WebQuery/wurpubs/486878}}</ref> een verwachting die in 2023 werd verwezenlijkt toen een wildcamera beelden van een otter vastlegde (na een eerdere onzekere waarneming in 2022).<ref>{{Citeer web|title=De otter laat zich voor het eerst in ruim 60 jaar zien in Biesbosch|publisher=[[Nederlandse Omroep Stichting|NOS]], [[Staatsbosbeheer]]|url=https://nos.nl/artikel/2469321-de-otter-laat-zich-voor-het-eerst-in-ruim-60-jaar-zien-in-biesbosch|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230413170415/https://nos.nl/artikel/2469321-de-otter-laat-zich-voor-het-eerst-in-ruim-60-jaar-zien-in-biesbosch|archiefdatum=2023-04-13|dodeurl=nee}}</ref>

[[Bestand:Schotse Hooglanders in de Biesbosch.JPG|thumb|Schotse hooglanders in de Biesbosch]]

====Grote grazers====
Een kudde van zo'n 160 [[Schotse hooglander (rund)|Schotse hooglander]]s begraast de polders Lange Plaat, Turfzakken, Lepelaar, Plomp, de Allards-polder en de Kwestieus-polder, de laatste polder in de Biesbosch die met de hand werd drooggelegd. Als de ossen drie jaar zijn worden ze geslacht.<ref>[http://biesboschhoeve.nl/ De Biesboschhoeve]</ref> Vanaf 2016 graast ook in het natuurontwikkelingsgebied de Kleine Noordwaard een kudde Schotse hooglanders, aangevuld met [[Konik]]paarden.<ref name="buffels" />

Een kleine kudde [[waterbuffel]]s begraast delen van de Noordwaard. Ze kunnen dieper doordringen in de meest moerassige delen dan de overige grote grazers.<ref name="buffels">{{Citeer web |url=http://www.freenature.nl/free/p001388/nieuws/nieuwsarchief/2016-april-juni/nieuw-waterbuffels-in-de-noordwaard-in-kader-van-ruimte-voor-rivier |title=Waterbuffels in de Noordwaard in kader van Ruimte voor Rivier |website=Foundation for Restoring European Ecosystems |access-date=28 Maart 2016|archiefurl=https://web.archive.org/web/20160616221012/http://www.freenature.nl/free/p001388/nieuws/nieuwsarchief/2016-april-juni/nieuw-waterbuffels-in-de-noordwaard-in-kader-van-ruimte-voor-rivier|archiefdatum=2016-06-16|dodeurl=nee}}</ref>

Al in 1945 werd door [[Victor Westhoff]] geopperd [[eland]]en vanwege hun mogelijkheden als begrazer uit te zetten in Nederlandse natte natuurgebieden. In 2010 verscheen een rapport waarin mogelijke introductie in de Biesbosch nader wordt onderzocht. Bij herintroductie in het voedselrijke gebied zou een groot zoogdier met overwegend solitair gedrag terugkeren. De eland heeft naast andere snoeiers en grazers een specifieke ecologische rol. Als selectieve ‘browser’ speelt hij een eigen rol bij de ontwikkeling van rivier-, moeras- en bosecosystemen. In natte moerassystemen, waaruit de helft van Nederland van oorsprong bestond, is het dier zelfs de enige grote herbivoor die er zijn voedsel zoekt.<ref>{{Citeer web |title=Eland |publisher=ARK Natuurontwikkeling |url=https://www.ark.eu/natuurontwikkeling/natuurlijke-processen/begrazing/eland|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210603185423/https://www.ark.eu/natuurontwikkeling/natuurlijke-processen/begrazing/eland|archiefdatum=2021-06-03|dodeurl=nee}}</ref>

== Bezoekerscentra ==
[[Bestand:BiesboschMuseumEiland.png|thumb|Het Biesbosch MuseumEiland in aanleg, omringd door het [[Gat van Lijnoorden]]]]Er zijn drie bezoekerscentra in of aan de Biesbosch: in [[Dordrecht (Nederland)|Dordrecht]] het 'Biesboschcentrum Dordrecht', geopend in oktober 2003,<ref>[http://www.hollandsebiesbosch.nl www.hollandsebiesbosch.nl]</ref> in [[Drimmelen (plaats)|Drimmelen]] en in [[Werkendam (plaats)|Werkendam]]. Twee hiervan liggen binnen het Nationaal Park: één in de Brabantse en één in de Hollandse Biesbosch.<ref>{{Citeer web |title=Bezoekerscentra |publisher=Nationaal Park de Biesbosch |url=http://np-debiesbosch.nl/wat-vind-je-waar/bezoekerscentra/|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210507022357/https://np-debiesbosch.nl/wat-vind-je-waar/bezoekerscentra/|archiefdatum=2021-05-07|dodeurl=nee}}</ref> Het Brabantse bezoekerscentrum in Werkendam doet sinds 1994 ook dienst als museum. In 2015 is het museum, nu omgedoopt tot [[Biesbosch MuseumEiland]], helemaal verbouwd. In april 2016 viel het gebouw maar liefst drie keer in de prijzen bij de Architizer Awards 2016, een prestigieuze architectuurprijs. In zowel de categorieën ''Cultuur & Musea'' als ''Architectuur & Landschap'' won het ontwerp de juryprijs. In deze laatste categorie won het tevens de publieksprijs.<ref>{{Citeer web |title=Over het Museum: Het Gebouw |publisher=Biesbosch MuseumEiland |url=http://www.biesboschmuseumeiland.nl/index.php?titel=het%20gebouw&knop=over%20het%20museum|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190526052159/http://www.biesboschmuseumeiland.nl/index.php?titel=het%20gebouw&knop=over%20het%20museum|archiefdatum=2019-05-26|dodeurl=nee}}</ref><ref>{{Citeer web |title=3× prijs bij Architizer Awards!! |publisher=Studio Marco Vermeulen |url=http://www.marcovermeulen.eu/|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210311054609/https://marcovermeulen.eu/|archiefdatum=2021-03-11|dodeurl=nee}}</ref>

== Bedreigingen ==
[[Watervervuiling|Water]]- en [[Bodemverontreiniging|bodemvervuiling]] zijn een probleem voor de Biesbosch. Veel waterbodems bevatten ernstig vervuild [[sediment]], een overblijfsel van de jaren 1960 en 1970 toen de Rijn en de Maas door industriële lozingen ernstig vervuild waren. Er is weinig netto stroming want een open verbinding met de rivieren en de zee is er niet, de vervuiling blijft daarom op haar plaats. Om het [[ecosysteem]] geheel te herstellen zouden alle [[Kreek_(water)|kreken]] schoongemaakt moeten worden, een grote en kostbare taak.

Andere bedreigingen voor het ecosysteem zijn de grote hoeveelheid recreatie, de aanleg van jachthavens, stedelijke uitbreiding en plannen om de onder het gebied aanwezige [[aardgas]]reserves te winnen.

== Externe links ==
{{Commonscatklein|De Biesbosch}}
* [http://www.np-debiesbosch.nl/ Officiële website]
* [http://www.synbiosys.alterra.nl/Natura2000/gebiedendatabase.aspx?subj=n2k&groep=9&id=n2k112 Habitatrichtlijngebied Biesbosch]
* [https://www.biesboschmuseumeiland.nl/ Biesbosch MuseumEiland]
* [https://staatsbosbeheerbiesbosch.wordpress.com/ Weblog van de boswachters van Staatsbosbeheer in de Biesbosch]

{{Appendix|1=|2=
== Bronnen en verwijzingen ==
=== Noten en Referenties ===
{{References||30em}}
===Literatuur===
* {{aut|W. van der Ham}}, ''De Grote Waard, geschiedenis van een Hollands landschap'', Uitgeverij 010, Rotterdam, 2003, {{ISBN|90 6450 506 3}}
* {{aut|C. de Gast}}, ''De macht van het water'', Verse Hoeven, 2004, {{ISBN|9075703082}}
* {{aut|V. Wikaart}}, ''Nijet Dan Water Ende Wolcken'', Stichting Zuidelijk Historisch Contact, {{ISBN|9070641895}}
* {{aut|W. van Wijk}}, ''Het Biesbosch Boek'', Uitgeverij WBOOKS, {{ISBN|904008582X}}
* {{aut|G. van de Merwe}}, ''Leven en overleven in de Biesbosch'', De Vrije Uitgevers, {{ISBN|9075703392}}
* {{Aut|Art de Vos}}, ''Nederland, een natte geschiedenis'', {{ISBN|905594 487 4}}
}}
{{Navigatie nationale parken Nederland}}
{{Coor title dms|51|45|17|N|4|47|43|E|type:waterbody_scale:100000_region:NL}}

[[Categorie:Biesbosch| ]]
[[Categorie:Sint-Elisabethsvloed]]
[[Categorie:Nationaal park van Nederland|Biesbosch]]
[[Categorie:Natuurgebied in Noord-Brabant]]
[[Categorie:Natuurgebied in Zuid-Holland]]
[[Categorie:Drimmelen]]
[[Categorie:Geografie van Altena (Nederland)]]
[[Categorie:Geografie van Dordrecht]]
[[Categorie:Schelde- en Maasdelta]]
[[Categorie:Rijndelta]]
[[Categorie:Natura 2000 in Nederland]]
[[Categorie:Important Bird Area in Nederland]]