Colani op 3 nov 2024 om 13:10

2024-11-03T13:10:08Z

Nieuwe pagina

[[Bestand:Earth symbol (black).png|thumb|Een zonnekruis]]
[[Bestand:Eight-spoked wheel.svg|thumb|Een zonnekruis heeft soms 8 spaken]]
Een '''zonnekruis,''' '''wielkruis, zonnewiel''', '''zonnerad''' of '''joelrad''' is een [[symbool]] dat bestaat uit een gelijkzijdig kruis in een cirkel. Het wordt beschouwd als een zonnesymbool. Het zonnekruis is een van de oudste en meest verspreide grafische figuren, en staat bekend als een [[magie|magisch]]-[[religie]]us symbool en decoratief element in alle grote culturen over de hele wereld. Het ontwerp wordt vaak gevonden in de symboliek van de prehistorische culturen, met name tijdens het [[Neolithicum]] en tot de [[Bronstijd]] periode van de Europese prehistorie. <ref>De eeuwige ordening, Aat van Gilst, pagina 49 (Van ijstijd tot ijzertijd)</ref> <ref>De Germanen, Ugo Janssens, pagina 40 (Zonnesymbolen op rotsmassieven [[Bohuslän]])</ref> <ref>Kors i kake, skurd i tre tegn og symboler i folkekulturen (kort vertaald: Tekens en Symbolen in de volkscultuur), Åsta Østmoe Kostveit.</ref> De figuur verschijnt op zo verschillende plaatsen als de [[Pyreneeën]] in [[Europa (werelddeel)|Europa]], [[Anatolië]], [[Mesopotamië]], het [[Hoogland van Iran]] en de steden [[Mohenjodaro]] en [[Harappa]] in de [[Indusvallei]].

Deze figuur is geïnterpreteerd als een symbool van een unie van twee tegenstellingen, die overeenkomen met [[yin en yang]] in het [[Verre Oosten]]. Er is ook beweerd dat het zonnekruis mogelijk alleen de zon of de zon vertegenwoordigde in combinatie met een idee van een zogenaamde [[wereldboom|levensboom]]. De combinatie van een [[cirkel]] en een recht kruis ([[Grieks kruis]]) is vrij eenvoudig te construeren. Deze samengestelde figuur kan daarom verschillende betekenissen, symboliek en functies hebben gehad in verschillende culturen en tijdperken. Een dergelijke variatie in symboliek is een typisch kenmerk van veel oude en wijdverbreide grafische karakters. Een variant van het zonnekruis is het [[Swastika (symbool)|hakenkruis]] of de swastika.

== Symboolinhoud ==
Zowel de cirkel als het kruis zijn universele en zeer eenvoudige tekens die teruggaan tot de prehistorie, misschien wel de oudste symbolen ter wereld. De cirkel kan zowel als praktisch kenmerk als in magische, religieuze, [[ceremonie|ceremoniële]] of soortgelijke contexten zijn gebruikt. Zowel de cirkel, het rechtarmige kruis als de cirkel met het kruis erin, hebben dus waarschijnlijk een wisselende betekenis gehad voor de mensen die deze figuren hebben gebruikt. Er is bijvoorbeeld aangenomen dat de cirkel kan worden geïnterpreteerd als "zichzelf reflecterend door naar zichzelf terug te keren". Dit kan dan nog verder geïnterpreteerd worden als een [[slang (symbool)|slang]] die zichzelf bijt in de staart ([[Ouroboros]]), of als iets dat werkt in een eeuwige, gesloten beweging of andere staat.

De cirkel komt voor in de vroegste culturele vondsten, op natuurlijke formaties en objecten, bij verkeersaders en in woningen. De cirkel, zowel met als zonder elkaar snijdende lijnen als middelpunt, is waarschijnlijk vaak geïnterpreteerd als de zon of iets dat nauw verwant is aan de zon, hoewel de figuur dan de stralen mist die te zien zijn op de buitenrand van de zonneschijf. Het is bijvoorbeeld een meteorologisch teken van zonneschijn.

Met een gestrekte arm in de cirkel ontstaat een figuur die een wielkruis, een zonnewiel of een zonnekruis genoemd kan worden. De combinatie van zowel kruis als cirkel kan samen als een nog sterker teken worden ervaren dan afzonderlijk. De cirkel met het kruis kan door sommigen worden geïnterpreteerd als een zogenaamd kosmisch teken. Dit kan dan - met een beetje fantasie - weer nog verder geïnterpreteerd worden; zodat de figuur moet staan voor een vorm van totaliteit. Dan kan de bovenste helft de hemel betekenen met de elementen vuur en lucht, en de onderste helft de aarde met de elementen aarde en water.

Er zijn verschillende manieren om dit soort figuren te interpreteren. Een interpretatiemethode is om strikt te relateren aan interpretaties die kunnen worden onderbouwd op basis van algemeen beschikbaar, historisch bronnenmateriaal. Een andere interpretatiemethode is het gebruik van pure theorie, verbeelding, [[poëzie]], andere literaire middelen of iets dergelijks en een betekenis en symboliek toe te voegen die de tolk juist lijkt.

== Scandinavische prehistorie ==
[[Bestand:Comb bronze age sweden.jpg|thumb|Bronzen kam uit de [[bronstijd]], [[Falkenberg (gemeente in Zweden)|Falkenberg]], [[Zweden]]]]
[[Bestand:Trundholm sun chariot animation.gif|thumb|[[Zonnestrijdwagen van Trundholm]], [[Denemarken]]]]

De symbolen zijn in Duitsland bekend als ''Radkreuz'' en in Denemarken als ''Hjulkors''. Het is een motief van [[iconografie]] uit de Scandinavische [[prehistorie]]. Het is een cirkelvormig wiel waarvan de spaken een kruis vormen (dat de cirkel in vier gelijke gebieden verdeelt). Het motief verschijnt als [[rotstekening]]en, zoals de rotstekeningen van [[Allinge-Sandvig (plaats)|Allinge-Sandvig]], en op [[Deksteen (dolmen)|dekstenen]] van grote [[hunebed]]den ([[Bunsoh]], [[Mechelsdorf 2]]), maar meestal op vondsten uit de Bronstijd.

<gallery widths="180" heights="180">
Bestand: Madsebakke-radkreuz.jpg|Zonnekruis met [[cup and ring marks]] op de rotstekeningen van [[Allinge-Sandvig (plaats)|Allinge-Sandvig]], [[Denemarken]]
Tanumshede 2005 rock carvings 5.jpg|Een rotstekening met [[antropomorf]]e voorstelling uit de bronstijd, gevonden in [[Bohuslän]], [[Zweden]]
Bestand: Helleristninger Grevinge.jpg|Rotstekeningen van [[Engelstrup]] en [[Herrestrup]] met een duidelijk zonnekruis, [[Denemarken]]
Solkorshäll Kivik.jpg|Zonnekruis op het [[vorstengraf|koningsgraf]] van [[Kivik]], [[Zweden]]
</gallery>

Enerzijds is het wielkruis een afbeelding van de [[zon]] of de zonneschijf. Aan de andere kant kan het volgens de Deense [[archeoloog]] [[Flemming Kaul]] worden geïnterpreteerd als een symbool voor de dag-nachtcyclus en de cyclus van de [[seizoen]]en.

De voorstelling is te vinden op veel cultusobjecten uit de Bronstijd, zoals de [[Zonnestrijdwagen van Trundholm]] of op sierlijke bronzen scheermessen, bijvoorbeeld in de vorm van het zonneschip. Wielkruisen komen vooral voor op rotstekeningen en steendecoraties, bijvoorbeeld op [[Bornholm (eiland)|Bornholm]] of [[Greby]]. Ze verschijnen ook als het middelste deel van [[antropomorf]]e voorstellingen. Na [[cup and ring marks]] <ref>zie ook [[napjessteen]]</ref> vormen wielsymbolen de grootste groep afbeeldingen op rotstekeningen in [[Scandinavië]]. In [[Denemarken]] en [[Zweden]] worden rotstekeningen met vier of, minder vaak, acht spaken gevonden.

In rotstekeningen worden wielkruisen vaak getoond op sokkels (zonnestellen). Aangezien rotstekeningen worden beschouwd als realistische weergaven van [[ritueel|rituelen]], kan worden aangenomen dat echte wielkruisen werden gebruikt bij de ceremonies. Dat wordt bewezen door vondsten, bijvoorbeeld door een miniatuur zonnetje op een standaard ([[Nationalmuseet]]) en een steen in de vorm van een wielkruis met vier cupmarks, die in 1999 op [[Seeland (eiland)|Seeland]] is gevonden.

Bij [[Sporaneset]] in [[Rauland]] wordt het zonnekruis gevonden in combinatie met landbouwsymbolen. Daarom wordt beweerd dat het symbool verband houdt met de [[landbouw]] en misschien ook met de [[vruchtbaarheid]]scultus.

== Andere culturen ==
[[Bestand:Petroglyphs on Mount Baga-Zarya 07.jpg|thumb|Detail van de rotstekeningen van Baga-Zarya, [[Boerjatië]], [[Siberië]]]]
[[Bestand:Scheibenkopfnadeln.jpg|thumb|Naalden met zonnekruis op de kop gevonden in [[Zwitserland]]; Saillon, ca. 1600 v. Chr / Schnidejoch, 2000-1800, v. Chr. / Bex, ca. 1600 v. Chr]]
=== Boerjatië ===
Ook op rotstekeningen in [[Boerjatië]] komt het zonnekruis voor.

<gallery>
Бага-Заря (петроглифы).jpg|Rotstekeningen van Baga-Zarya, [[Boerjatië]], [[Siberië]]
Petroglyphs on Mount Baga-Zarya 09.jpg|Rotstekeningen van Baga-Zarya, [[Boerjatië]], [[Siberië]]
</gallery>

=== Urnenveldcultuur ===
Hangers met het symbool van het zonnekruis, rond 1550-1000 v.Chr. gemaakt door de [[Urnenveldencultuur]] worden bewaard in het ''[[Landesmuseum Zürich]]''.

<gallery>
Radanhaenger-edited.jpg|Hangers met het symbool van het zonnekruis in het ''[[Landesmuseum Zürich]]''
</gallery>

=== Pyreneeën ===
Cirkels met in steen gehouwen kruizen zijn blootgelegd in [[paleolithicum|paleolithische]] grotten in de [[Pyreneeën]].

=== Griekenland ===
In het [[Oude Griekenland]] was het zonnekruis een symbool van de [[aarde (element)|aarde]] en werd het als zodanig overgenomen door middeleeuwse [[astrologie|astrologen]]. In middeleeuwse [[alchemie]] symboliseerde hij ook [[Koper (element)|koperverbindingen]].

=== Egypte ===
In Egyptische afbeeldingen verschijnen "vierspaaks wielen" die lijken op het wielkruis op strijdwagens.

=== Nart-epos ===
In het [[Osseten|Ossetische]] Nart-epos symboliseert het zonnekruis het wiel van Balsag; volgens de Iraanse expert Vaso Abaev is dit een zonnewapen dat teruggaat tot het wonderbaarlijke wapen van [[Indra (mythologie)|Indra]]. Volgens de mythe werd het wiel van Balsag gelanceerd door de eigenaar - Balsag, op verzoek van Syrdon, om de sterkste van de sleeën - Soslan - te doden. De eerste keer werd het wiel door Soslan in beslag genomen, maar toen hij over intelligentie beschikte, wendde hij zich tot hem met het verzoek om los te laten. De tweede keer vond hij Soslan slapend in het bos en rende over zijn benen. De verbannen bloedden dood en stierven.
Batraz, de zonneheld van het Nart-epos, genaamd de zoon van Khurzarin, de moeder van de zon, en de neef van Soslan (Soslan was bovendien de echtgenoot van Atsyrukhs, het meisje van de toren, dochter van Khurzarin), vond het wiel van Balsag en brak het.

=== Inheemse Amerikanen in de Verenigde Staten ===
Ook onder de [[Inheemse Amerikanen in de Verenigde Staten]] is het zonnekruis bekend.

Het Caddo-volk gebruikt het zonnekruis.

Ook het [[medicijnwiel]] is bekend

<gallery>
Southern Cult Solar Cross.svg|Zonnekruis van de Caddo
USVAMedicineWheel.jpg|[[Medicijnwiel]]
</gallery>

=== Keltische mythologie ===
Tijdens de ijzertijd en de oudheid verschijnt het wiel als een zonnemotief in de [[Keltische mythologie]] en wordt aangenomen dat het toebehoort aan [[Taranis (god)|Taranis]], b.v. bij [[Ketel van Gundestrup]] en bij het [[altaar (religie)|altaar]] van de [[zonnegod]] in [[Lypiatt]] in [[Gloucestershire]].

<gallery>
Taranis Jupiter with wheel and thunderbolt Le Chatelet Gourzon Haute Marne.jpg|[[Taranis (god)|Taranis]] [[Jupiter (mythologie)|Jupiter]] met wiel en [[bliksem]]schicht, Le Chatelet Gourzon, [[Haute-Marne]], [[Frankrijk]]
</gallery>

=== Sami ===
[[Bestand:Beivve Sun symbol.png|thumb|Symbool van de [[samen (volk)|Sami]] voor de zonnegodin [[Beaivi]]]]
Bij de [[samen (volk)|Sami]] wordt de zonnegodin [[Beaivi]] uitgebeeld als een kruis.

=== China ===
In het oude China werd dit symbool geassocieerd met donder, kracht, energie en respect.

=== Japan ===
De [[Shimazu (familie)|shimazu]] gebruiken het symbool als hun [[Mon (heraldiek)|mon]].

<gallery>
Japanese Crest maru ni jyuji.svg|De [[Mon (heraldiek)|mon]] van de [[Shimazu (familie)|Shimazu]]
</gallery>

=== Middeleeuwen ===
[[Bestand: Muiredach s Cross.jpg|thumb|Het [[Keltisch kruis (symbool)|Ierse of Keltische Hoge Kruis]] zou het oude zonnesymbool hebben gemengd met het christelijke [[kruisbeeld]].]]
In de middeleeuwen werd het symbool gebruikt als [[wijding]]skruis ([[Apostelkruis]]) op kerkgebouwen.

Met de introductie van het [[christendom]] in Noorwegen rond het jaar 1000 na Christus kreeg de cirkel met kruis een nieuwe symboliek. Als een kerk werd ingewijd, werden vormen van deze figuur uitgehouwen of op de kerkmuur geschilderd. De figuur zou dan kunnen worden geïnterpreteerd als een symbool dat de kerk eigendom was van [[Jezus (traditioneel-christelijk)|Christus]]. De figuur werd gebruikt als een inwijdingssymbool en kan worden geïnterpreteerd als het weghouden van [[demon]]en of kwade krachten. Bij de [[staafkerk]] van [[Uvdal]] in [[Buskerud]] staat een groter zonnekruis buiten de muur.

We vinden het wielkruis in veel Noorse [[Huismerk (heraldiek)|huismerken]]. Het is niet zeker in hoeverre de figuur toen een of meer soorten betekenis of symboliek had. Deze eenvoudige figuur is mogelijk alleen gebruikt als een praktisch kenmerk dat geschikt is voor graveren en handschrift.

<gallery>
Bestand: Reinli stavkirke, signingskors.jpg|Een van de verschillende kruizen op de noordelijke muur van de Reinli staafkerk in de gemeente Sør-Aurdal in [[Oppland]]. Het symbool is een vormvariant van het zon- of wielkruis
Bestand: Kors Slidredomen.jpg|Inhuldigingskruis in Slidredomen, een stenen kerk uit de 12e eeuw in Vestre Slidre in [[Oppland]]
Consecration cross Coimbra.jpg|Inhuldigingskruis in de oude kathedraal in [[Coimbra (stad)|Coimbra]] in [[Portugal]] uit de 12e eeuw. Onder het kruis wordt volgens de traditie een kandelaar geplaatst.
Altstadtkirche St. Martin (Pforzheim) Tympanon romanisch.jpg|Zonnekruis boven de ingang van de Altstadtkirche St. Martin, [[Pforzheim]], [[Duitsland]]
Asnaes(04)Sten med hjulkors.jpg|[[cup en ring marks|Cupmarks]] en zonnekruizen bij [[Asnæs (plaats)|Asnæs]] Kirke, [[Denemarken]]
</gallery>

=== Nationaalsocialisme ===
Binnen het nationaalsocialisme werd het zonnekruis veelvuldig gebruikt als variant van het [[Swastika (symbool)|hakenkruis]]. <ref>Bernard Thomas Mees,''[https://www.yumpu.com/en/document/read/10332771/the-science-of-the-swastika-mysteriousmannet The Science of the Swastika]'', Budapest/New York 2008.</ref> Daarbij werd benadrukt dat het hakenkruis in Oudnoorse geschriften bekend stond als ''sólarhvel'' ('zonnewiel'). Ook werd verondersteld dat het een magische rune betrof. De Nederlands-Duitse oudheidkundige [[Herman Wirth]] gaf het zonnekruis een belangrijke plek in zijn symbolenleer. In Nederland introduceerde de nationaalsocialist [[Hermannus Reydon]] deze gedachten via zijn boek ''Het zonnerad'' (1936). <ref>Hermannus Reydon, ''[https://www.delpher.nl/nl/boeken/view?coll=boeken&identifier=MMNIOD07:000003216:00001 Het zonnerad]'' Utrecht 1936, 2e dr. Leiden 1937.</ref> Friese fascisten beschouwden het zonnerad of ''joelrad'' als de inheemse variant van het hakenkruis. <ref>Otto S. Knottnerus, 'Redbad als icoon van de Friese identiteit', in: ''De Vrije Fries'' 101 (2021), p. 56-71, hier 62.</ref> Het zonnekruis gold tijdens de Duitse Bezetting als een van de symbolen van het [[Koninkrijk der Nederlanden]]. De afbeelding werd gebruikt op postzegels van 1 cent.

In [[Noorwegen]] was het zonnekruis voor en tijdens de [[Tweede Wereldoorlog]] het embleem van de fascistische partij [[Nasjonal Samling]] (NS) onder leiding van [[Vidkun Quisling]].

In het Westfaalse stadje [[Lügde]], tussen [[Paderborn (stad)|Paderborn]] en [[Hamelen]] bestaat de oude traditie van de ''Osterräderlauf'', waarbij men ter viering van de opstanding van Christus in de vroege ochtend van [[Pasen|Paaszondag]] enkele brandende zonnewielen (''Sonnenräder'') van een heuvel laat rollen. Daarbij worden de kerkklokken geluid, waarna een volksfeest begint. Onder het [[Nationaalsocialistische Duitse Arbeiderspartij|nationaalsocialisme]] in 1935 zetten de nazi's deze oude traditie voor hun eigen doeleinden in. Een groep katholieke inwoners probeerde dat te verhinderen door de route waar normaliter de brandende wielen naar beneden rolden met een groot houten kruis te blokkeren. Sindsdien hoort een kruis bij het paasritueel. Om het protest te neutraliseren werd het kruis versierd met een nazivlag.

=== Heden ===
[[Bestand:Peru - Cusco 179 - Qorikancha carving work (8111365883).jpg|thumb|Beeldhouwwerk in het [[convent]] van Santo Domingo, gebouwd op de overblijfselen van [[Coricancha]]]]
In het heden wordt het wielkruis nog steeds als symbool gebruikt, bijvoorbeeld in [[neopaganisme]], [[esoterie]] en [[occultisme]], maar ook met groepen met [[racisme|racistische]] en [[neonazi]]stische ideologieën. In Scandinavië is het symbool negatief beladen vanwege de associaties met de Duitse bezetting van Noorwegen.

<gallery>
Solstices and equinoxes seethru.svg|Symbool van het jaarwiel met [[zonnewende]] en [[equinox]] gebruikt door [[Wicca]]
Fotothek df tg 0004471 Meterologie ^ Kalender ^ Wind ^ Jahreszeit.jpg|Zonnestand, wind, [[zodiak]], [[maand]], gemoed en elementen, weer, [[seizoen]]
Creu elemental.png|De vier elementen
International Paneuropean Union flag.svg|Vlag van de [[Paneuropese Unie]]
Feuerrad_aus_Stroh.jpg|Brandend zonnekruis tijdens het [[joelfeest]]
Lüdge Osterrad rollend.jpg|Start van een Osterrad, een brandend zonnewiel, in [[Lügde]]
2011-04-24 Lügde (117).jpg|Het Osterrad van Lügde voor de start: het is met stro opgevuld, bijeengebonden met hazelnotenbomen-takken (Pasen 2011)
Osterrad Lügde rollt.jpg|Het wiel rolt brandend de berg af naar Lügde
Lüdge Osterrad Stadt.jpg|Een tentoongesteld ''Osterrad'' in Lügde
</gallery>

== Weblink ==
* [https://luegde.de/osterraederlauf www.luegde.de/osterraederlauf ] Webpagina van de gemeente Lügde over de ''Osterräderlauf''

== Afbeeldingen ==
<gallery widths="180" heights="180">
Bestand: Keila Churchyard 01.jpg|Zonnekruis op een grafsteen bij de Keila kirik in [[Estland]]
Hjulkors utenfor Sørum kirke-2.jpg|Zonnekruizen bij de Sørum-kerk van [[Akershus (vesting)|Akershus]], [[Noorwegen]]
20191110210DR Großröhrsdorf (Liebstadt) Steinkreuz Radkreuz.jpg|Zonnekruis van zandsteen, [[Liebstadt (Saksen)]], [[Duitsland]]
Kvinnherad kirke, gamle gravstener.jpg|Grafstenen bij de kerk van [[Kvinnherad]], [[Noorwegen]]
Chcrosses.jpg|Kruisen op de middeleeuwse begraafplaats in [[Garlo]], [[Bulgarije]]
Konark Sun Temple Chakra.jpg|Het zonnekruis op de [[zonnetempel van Konarak]], de hele tempel is ontworpen als een weergave van de wagen van de [[zonnegod]] [[Surya]], [[India]]
Bestand: Efez 2015 0160.jpg|Zonnekruis in [[Efeze]], [[Turkije]]
Aggersborg Viking Castle.jpg|[[Ringwal]]burcht [[Aggersborg (burcht)|Aggersborg]]
Sundisk Alacahoyuk.jpg|Drie zonnekruizen op een van de 13 zonneschijven uit de vroege [[bronstijd]] die in de tombes van [[Alancahöyük]] in [[Turkije]], een [[Cultus (verering)|cultus]]plaats voor Zippalanda of [[Arinna]], zijn gevonden. Aangenomen wordt dat ze een [[ritueel|rituele]] betekenis hadden, maar de reden waarom ze in de tombes zijn geplaatst is niet duidelijk
Schoulder straps of Lusatian culture from Krobów Treasury, Poland.jpg|Pauldrons van de [[Lausitzcultuur]] uit de [[schat van Krobów]] (1200-1000 v.Chr.), een zichtbaar zonnekruis, soms geïnterpreteerd als een [[klavertjevier]]
</gallery>

== Zie ook ==
[[Bestand:Baltic Cross.jpg|thumb|In Litouwen zijn verschillende kapelzuilen en monumenten versierd met het oersymbool van de zon; het zonnekruis]]
*[[Wagenwiel (symbool)]]
*[[Dharmachakra]]
*[[Lábaro]]

== Externe links ==
* {{en}} [http://www.seiyaku.com/customs/crosses/sun.html Sun Cross] seiyaku.com
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20161126115543/http://symboldictionary.net/?p=784 Solar Cross] SymbolDictionary.net
{{Appendix|1=alles|2=
{{References}}
}}
[[Categorie:Symbool]]

Zonnekruis - Bewerkingsoverzicht

Colani op 3 nov 2024 om 13:10