Colani: Nieuwe pagina aangemaakt met 'Een '''wisseldaalder''' (ook wel ''wisselrijksdaalder, Wechseltaler'' Met Wechseltaler wordt ook een werkelijk bestaande munt aangeduid, in 1670 geslagen door de Saksische keurvorst Johan George II van Saksen voor de handel met Leipzig en Nederland, zie {{de}} [http://de.mimi.hu/numismatik/wechseltaler.html de.mimi.hu.numismatik] (bezocht 31 maart 2013) en {{de}} [https://web.archive.org/web/20040301110251/http://www.anumis.de/lexikon/w/pw024.html...'

2024-12-05T17:32:06Z

Nieuwe pagina aangemaakt met 'Een '''wisseldaalder''' (ook wel ''wisselrijksdaalder, Wechseltaler'' <ref>Met Wechseltaler wordt ook een werkelijk bestaande munt aangeduid, in 1670 geslagen door de Saksische keurvorst Johan George II van Saksen voor de handel met Leipzig en Nederland, zie {{de}} [http://de.mimi.hu/numismatik/wechseltaler.html de.mimi.hu.numismatik] (bezocht 31 maart 2013) en {{de}} [https://web.archive.org/web/20040301110251/http://www.anumis.de/lexikon/w/pw024.html...'

Nieuwe pagina

Een '''wisseldaalder''' (ook wel ''wisselrijksdaalder, Wechseltaler'' <ref>Met Wechseltaler wordt ook een werkelijk bestaande munt aangeduid, in 1670 geslagen door de Saksische [[keurvorst]] [[Johan George II van Saksen]] voor de handel met Leipzig en Nederland, zie {{de}} [http://de.mimi.hu/numismatik/wechseltaler.html de.mimi.hu.numismatik] (bezocht 31 maart 2013) en {{de}} [https://web.archive.org/web/20040301110251/http://www.anumis.de/lexikon/w/pw024.html anumis.de]</ref> of ''Teufelsgulden'') is een fictief [[geld]]stuk, dat voorkomt in verschillende Nederlandse en Duitse [[volksverhaal|volksverhalen]]. De wisseldaalder was in deze verhalen een geldstuk dat door vertellers als werkelijk bestaand werd gepresenteerd, en dat de wonderlijke kracht zou bezitten dat het nooit op zou raken. Betaalde men iets met de wisseldaalder, dan kwam deze vanzelf terug in de [[portemonnee|beurs]], waarbij de ander naar zijn geld kon fluiten. Voorwaarde was vaak dat de daalder nooit in zijn geheel mocht worden uitgegeven, met andere woorden er moest wat [[wisselgeld]] terugkomen.

== Varianten ==
Deze daalder is een van de vele muntstukken in Europese volksverhalen die steeds naar de eigenaar terugkeerden of zich spontaan vermeerderden. In Vlaanderen kende men bijvoorbeeld de [[heksenpenning]], in Duitsland de Heckethaler en de Brutpfennig, bij de Britten wordt melding gemaakt van een hatchpenny. De ''[[Enzyklopädie des Märchens]]'' (Sprookjesencyclopedie) stelt dat [[Sage (volksverhaal)|sage]]n over magisch terugkerend geld of schatten in Europa zeer gangbaar zijn, en al vanaf de [[10e eeuw]] bekend zijn. <ref>{{Aut|Kurt Ranke, Hermann Bausinger, Lotte Baumann}}: Enzyklopädie des Märchens: Handwörterbuch zur historischen und vergleichenden Erzählforschung. Akademie der Wissenschaften in Göttingen. Gepubliceerd door Walter de Gruyter, 1977. {{ISBN|3110117630}}, {{ISBN|9783110117639}} [http://books.google.nl/books?id=yzCGOnK41IsC&pg=PA639&lpg=PA639&dq=wechseltaler+OR+wechselthaler&source=bl&ots=zRwNjGhKmW&sig=NOZoT0lTUjY8IuIUVNYBkgct4vk&hl=nl&ei=GHm5SaOqNsTQ-AbL6fy8BA&sa=X&oi=book_result&resnum=1&ct=result#PPA639,M1 ''Enzyklopädie des Märchens'' op Google Books] bezocht 31 maart 2013</ref>

In [[In de Ban van de Ring]] heeft Tolkien een dergelijk thema gebruikt voor de ringen van macht, in het bijzonder de ene ring die naar Sauron streeft. Anders dan de wisseldaalder gebruikt deze ring zijn drager om naar de maker en eigenaar terug te keren; hij neemt als het ware die drager mee. De wisseldaalder daarentegen blijkt op onverklaarde wijze bij de oorspronkelijke eigenaar te zijn wanneer die zijn beurs opent, en de ontvanger bemerkt op gelijke wijze zijn verlies.

== Verhaal en varianten ==
Het probleem was, hoe aan zo'n geldstuk te komen. Elke sage beschrijft een manier om een wisseldaalder te bemachtigen. Dat dit vaak niet met rechte dingen toeging blijkt uit het feit dat in de meeste van deze verhalen de [[satan|duivel]] een grote rol speelt. Het bekendste is wel die, waarbij men een [[kat (dier)|kat]] in een [[zak (omhulsel)|zak]] moest stoppen en op [[middernacht]] op een [[kruispunt (verkeer)|kruispunt]] moest gaan staan. Dan kwam er een voorbijganger die vroeg wat je in de zak had. "Een [[haas (dier)|haas]]", moest je dan zeggen, waarop de vreemdeling te kennen gaf deze te willen kopen. Dat kon en als betaling kreeg je dan de begeerde daalder. Je moest dan wel maken dat je wegkwam, want als de man (dat was natuurlijk de duivel zelf) doorkreeg wat hij had gekocht, dan zou hij de verkoper zonder twijfel molesteren. In een andere veel voorkomende variant moest men met een zwarte kat in een zak (minstens) drie keer in het donker rond de kerk en het [[Kerkhof (kerk)|kerkhof]] lopen, en dan de zak bij de open kerkdeur afgeven om de daalder te krijgen. In sommige verhalen moest men daarbij zijn [[ziel (filosofie)|ziel]] aan de duivel verkopen of werd de zielsverkoop door de verteller als vanzelfsprekend deel van de transactie beschouwd.

In een [[Bladel (plaats)|Bladel]]se variant uit 1894, verteld door J.F.C. Schaap, komt de duivel er bij uitzondering niet duidelijk aan te pas, maar moest men in Sint Jan op een kruispunt van karrensporen blijven staan zonder te spreken, tot een oud vrouwtje een wisseldaalder voor je neer zou leggen. <ref>[https://web.archive.org/web/20050320145837/http://www.verhalenbank.nl/detail_volksverhalen.php?id=BOEKV191 Wisseldaalder in Sint Jan op Verhalenbank.nl] bezocht 31 maart 2013</ref> In een [[Woudfries]]e variant krijgen de [[vrijmetselarij|vrijmetselaars]] op een kruisweg geld van de duivel. Een van hen, Greate Sije (Grote Sije, Sije Hoekstra) heeft een wisseldaalder. Ook in andere Friese varianten worden veelvuldig bezitters van een wisseldaalder met naam en toenaam genoemd, waarbij een ''[[Stammerige Harm]]'' (Harm de Stotteraar) het vaakst genoemd wordt, terwijl ook de broers Edser (of Egbert) en Foppe Sint geregeld voorkomen; de bezitters zijn veel vaker mannen dan vrouwen. De vrouwelijke bezitters worden soms als [[heks (persoon)|heks]]en aangeduid, Stammerige Harm is de enige die als [[tovenaar]] aangeduid wordt, en dat meerdere malen, maar niet door alle vertellers. Vrijmetselaars worden geregeld als bezitters van de tovermunt beschouwd en worden af en toe bovendien als 'kogelvrij' bestempeld.

== Optekening ==
In Nederland zijn de verhalen in grote meerderheid opgetekend in het [[Friesland|Friese]] gebied van [[Leeuwarden (gemeente)|Leeuwarden]] tot de provinciegrens met [[Groningen (provincie)|Groningen]]. <ref>[http://www.verhalenbank.nl/kaart.php?volksverhaal_type=SINSAG%200882&omschrijving=Der%20Wechseltaler%20(Teufelsgulden)%20wird%20mit%20viel%20Mühe%20erworben,%20und%20kehrt%20immer%20in%20die%20Tasche%20zurück Herkomst van in Nederland opgetekende verhalen over de wisseldaalder]{{dode link|datum=oktober 2017 |bot=InternetArchiveBot}} bezocht 31 maart 2013</ref>
Op de website verhalenbank.nl heeft het [[Meertens Instituut]] bijna honderdvijftig varianten opgetekend, waarvan een deel is verzameld door de bekende [[folkloristiek|folklorist]] [[J.R.W. Sinninghe]] <ref>[http://www.verhalenbank.nl/lijst_extras.php?volksverhaal_type=SINSAG%200882 Verhaalvarianten over de wisseldaalder op Verhalenbank.nl]{{dode link|datum=oktober 2017 |bot=InternetArchiveBot}} bezocht 31 maart 2013</ref> en in ten minste zeven bundels met volksverhalen duikt de wisseldaalder op. <ref>[http://www.verhalenbank.nl/extra.php?info=sinninghe&idnummer=CJ000108&volksverhaal_type=SINSAG%200882&atu_type= Nederlandse bundels die de wisseldaalder vermelden]{{dode link|datum=oktober 2017 |bot=InternetArchiveBot}} bezocht 31 maart 2013</ref>
In Duitsland vermeldt een bundel van Kuhn en Schwartz de sage van de Wechseltaler. <ref>{{aut|Adalbert Kuhn & Wilhelm Schwartz}}: Norddeutsche Sagen, Märchen und Gebräuche. Aus Mecklenburg, Pommern, Sachsen, Thüringen, Braunschweig, Hannover und Westfalen. 2. Neudruckauflage der Ausgabe Leipzig 1848. Reihe Volkskundliche Quellen. Neudrucke europäischer Texte und Untersuchungen. Hg. v. H. Bausinger u. a. Band IV: Sage. Georg Olms, 1983. {{ISBN|3487043009}}. Genoemd op {{de}} [https://web.archive.org/web/20070210181023/http://www.sungaya.de/schwarz/allmende/zukunft/wechseltaler.htm sungaya.de] bezocht 31 maart 2013</ref> In het oosten van Oostenrijk en in voormalig Duitse gebieden in Polen is de sage rond de Wechseltaler bekend, met versies die thematisch vrijwel identiek zijn aan enkele Nederlandse versies. <ref>Zie bijvoorbeeld {{Aut|Otto Knoop, Ferdinand Asmus}}: Volkssagen, Erzählungen, Aberglauben, Gebräuche und Märchen aus dem östlichen Hinterpommern. Gepubliceerd door Georg Olms Verlag, 1987
{{ISBN|3487079070}}, {{ISBN|9783487079073}}, 340 pagina's [http://books.google.nl/books?id=qxX6hcsCOQUC&pg=RA1-PA32&lpg=RA1-PA32&dq=wechseltaler+OR+wechselthaler&source=bl&ots=6XyZZnx0dq&sig=24N4s82-HRvkQW5weSJ5rob8Yy4&hl=nl&ei=0225Sd_XBIac-gbCy636BA&sa=X&oi=book_result&resnum=3&ct=result Citaten met Wechseltaler in dit boek op Google Books] bezocht 31 maart 2013</ref> De [[Vlaamse Volksverhalenbank]] kent maar een voorbeeld. <ref><span class="mwt-editable mwt-comment" id="R1733518956613" " draggable="false" contenteditable="true">[http://www.volksverhalenbank.be/zoeken/zoeken_Detail.cfm?ID=40524]</ref> Wisseldaalder op Volksverhalenbank.be

== Spreekwoorden ==
De wisseldaalder komt voor in een tegenwoordig weinig meer gebruikt [[spreekwoord]]: ''Hij draagt altijd een wisseldaalder bij zich;'' hij heeft altijd genoeg geld bij zich. Ook de uitdrukking ''"een kat in de zak kopen"'' is verbonden met deze sage. Men denkt iets waardevols te hebben verkregen, dat waardeloos blijkt, of ook: men heeft zich beet laten nemen.

== Externe link ==
* [http://www.verhalenbank.nl/lijst_extras.php?volksverhaal_type=SINSAG%200882 Wisseldaalder op verhalenbank.nl]{{dode link|datum=oktober 2017 |bot=InternetArchiveBot}}

== Verder lezen ==
* {{aut|J.R.W. Sinninghe}}: Katalog der niederländischen Märchen-, Ursprungssagen-, Sagen- und Legendenvarianten. Helsinki 1943.
Bundels volksverhalen:
* {{aut|J.R.W. Sinninghe}} Eigen Volk, II, 272—273; Sinninghe, Utrechtsch Sagenboek, 167.
* {{aut|J.R.W. Sinninghe}} Volkskunde, XXI, 224; Noord-Brabantsch Sagenboek, 123.
* {{aut|Meertens & Kaiser}}, Het Eiland Urk, 199.
* {{aut|Dijkstra}}, Uit Frieslands Volksleven, II, 182; Molen, Frysk Sègeboek, II, 229—230.
* {{aut|Huizenga}}, Groninger Volksverhalen, 252-253.
* {{aut|Laan}}, Nederlandsche Overleveringen, II, 19. (S-H).
* {{aut|Bergmans}}, Drentsche Legenden, 33—34.
{{Appendix|1=bron|2=
{{References}}
}}

[[Categorie:Sage]][[Categorie:Nederlandse folklore]][[Categorie:Duitse folklore]]

Wisseldaalder - Bewerkingsoverzicht