Colani: /* Temperatuur */

2023-05-25T07:00:19Z

Temperatuur

Nieuwe pagina

[[Bestand:koud.jpg|thumb|Winter met berijpte velden langs een vaart]]
[[Bestand:IJspegels2.jpg|thumb|[[IJspegel]]s aan een dakrand in de winter]]
[[Bestand:IJskristallen Silhouet.jpg|thumb|IJskristallen]]
[[Bestand:Les Très Riches Heures du duc de Berry février.jpg|thumb|Illustratie ''Februari'' uit ''[[Les Très Riches Heures du duc de Berry]]'', 1412-1416, [[Gebroeders Van Limburg]], Musée Condé, [[Chantilly (Oise)|Chantilly]]]]
De '''winter''' is een van de vier [[seizoen]]en in de [[Gematigd klimaat|gematigde]] en [[Poolgebied|polaire]] streken. Het afwisselen van de winter met de andere seizoenen wordt veroorzaakt door de schuine stand van de [[aardas]]. In de winter staat op het [[noordelijk halfrond]] de aardas van de [[zon]] af en in de zomer juist naar de zon toe. Op het zuidelijk halfrond is dit omgekeerd, zodat de winter zich daar juist afspeelt tijdens de zomer van het noordelijk halfrond. Het meest kenmerkend aan de winter is hierdoor, behalve de in vergelijking met andere seizoenen lage temperaturen, de korte [[dagduur]].

Zoals ook met de andere seizoenen, wordt onderscheid gemaakt tussen de [[meteorologie|meteorologische]] en de [[astronomie|astronomische]] winter.

== Oorsprong en etymologie ==
Oorspronkelijk deelde men in de Germaanse streken het jaar in in slechts twee ([[zomer]] en winter) en later drie (zomer, winter en [[lente]]) seizoenen. Jaren werden geteld als ''winters'' (bijvoorbeeld '''na zeventien winters''' is ''na zeventien jaren'').

Het woord winter stamt van het [[Oergermaans]]e woord ''*wintruz''.

Het verwante [[Oudhoogduits]]e woord ''uuintar'', ''wintar'' of ''uuntar'', dat door het eerste Latijns-Duitse woordenboek [[Abrogans]]:
:''hyems. uuintar. tempestas. unuuitari. uel frigus. edho frost.''
wordt gelijkgesteld met het [[Latijn]]se woord ''hiems'' in de betekenis van ''onweer'' (''unuuitari'') of ''vrieskou'' (''frost''), doch dat tegenwoordig als ''winter'' vertaald wordt. In nauwer aan het Nederlands verwante talen dan het Latijn is het woord ''vetr'' ([[Oudnoords|Oudnoors]]), ''vintrus'' ([[Gotisch (taal)|Gotisch]]), winter ([[Engels]] en [[Oudengels]], [[Duits]], [[Deens]]). In de [[Indo-Europese talen|Indo-Europese]] taalgroep is het woord ''winter'' waarschijnlijk een [[cognaat (taalkunde)|cognaat]] van ''water'', en is de winter dus te beschouwen als het natte seizoen.

== Astronomische winter ==
=== Bepaling ===
De astronomische winter begint op het [[noordelijk halfrond]] rond [[21 december]]. De [[zon]] staat dan 's middags aan de [[Steenbokskeerkring]] loodrecht aan de hemel. De naam is afgeleid van het [[sterrenbeeld]] [[Steenbok (sterrenbeeld)|Steenbok]] dat rond midden [[december]] begint. Deze dag valt daarom ook samen met de kortste dag op het noordelijk halfrond. De astronomische winter eindigt meestal op [[20 maart]], soms op [[21 maart]], wanneer de zon 's middags aan de [[evenaar]] loodrecht aan de hemel staat ([[equinox]]). Hierna begint de [[lente]].

Op het [[zuidelijk halfrond]] begint de astronomische winter rond [[21 juni]], wanneer de zon 's middags aan de [[Kreeftskeerkring]] loodrecht aan de hemel staat. De naam is afgeleid van het sterrenbeeld [[Kreeft (sterrenbeeld)|Kreeft]] die rond midden juni begint op het zuidelijk halfrond en eindigt meestal op [[23 september]], soms op [[22 september]] wanneer de zon 's middags aan de [[evenaar]] [[Loodrecht (meetkunde)|loodrecht]] aan de hemel staat.

{{Zie ook|Zie ook [[Zonnewende]]}}

=== Begin van de winter ===
Aanvangstijdstippen van de astronomische winter op het noordelijk halfrond tussen 2001 en 2030:<ref>{{en}} [http://www.astropixels.com/ephemeris/soleq2001.html Solstices and Equinoxes: 2001 to 2100 Greenwich Mean Time] </ref><ref>{{en}}[https://web.archive.org/web/20171224035147/http://aa.usno.navy.mil/data/docs/EarthSeasons.php Earth Seasons]</ref>

{| class="wikitable"
|2001||21 december||20:22|| rowspan="6" | 
|2007||22 december||07:08|| rowspan="6" | 
|2013||21 december||18:11|| rowspan="6" | 
|2019||22 december||05:19|| rowspan="6" | 
|2025||21 december||16:03
|-
|2002||22 december||02:15
|2008||21 december||13:04
|2014||22 december||00:03
|2020||21 december||11:03
|2026||21 december||21:50
|-
|2003||22 december||08:04
|2009||21 december||18:47
|2015||22 december||05:48
|2021||21 december||16:59
|2027||22 december||03:43
|-
|2004||21 december||13:42
|2010||22 december||00:38
|2016||21 december||11:45
|2022||21 december||22:48
|2028||21 december||09:20
|-
|2005||21 december||19:35
|2011||22 december||06:30
|2017||21 december||17:29
|2023||22 december||04:28
|2029||21 december||15:14
|-
|2006||22 december||01:22
|2012||21 december||12:12
|2018||21 december||23:22
|2024||21 december||10:20
|2030||21 december||21:09
|}
De aangegeven tijd is de [[Midden-Europese Tijd|Midden-Europese tijd]]. Op het [[zuidelijk halfrond]] begint op deze data de [[zomer]], zie daar voor het begin van de winter op het zuidelijk halfrond.

== Meteorologische winter ==
=== Bepaling ===
De meteorologische winter kan op twee verschillende manieren gedefinieerd worden.

Een veel gehoorde [[definitie]] van de meteorologische winter is die van de maanden [[december]], [[januari]] en [[februari]] op het [[noordelijk halfrond]] en [[juni]], [[juli]] en [[augustus (maand)|augustus]] op het [[zuidelijk halfrond]]. Als men het heeft over de gemiddelde winter[[temperatuur]], dan is die berekend aan de hand van deze periode.

Een andere, alternatieve definitie van de meteorologische winter is die van de gemiddelde luchttemperatuur op het noordelijk halfrond, respectievelijk het zuidelijke halfrond. Hiervoor neemt men de gemiddeld koudste dag van het jaar en trekt men respectievelijk anderhalve maand eraf en erbij om het begin en het eind van de winter te krijgen. De uitkomst hiervan bepaalt dat op [[6 december]] de winter begint en op [[6 maart]] eindigt. Op het zuidelijke halfrond komt dit meer overeen met de data van de astronomische winter, namelijk 20 juni t/m 19 september. Dit komt omdat het zuidelijk halfrond voor een veel groter deel dan het noordelijk halfrond uit oceaan bestaat, en zeewater veel langer dan land een bepaalde temperatuur vasthoudt.

=== Weerextremen meteorologische winter in België ===
{| class="wikitable"
!
! warmste
! droogste
! minste
regendagen
! zonnigste
!
! koudste
! natste
! meeste
regendagen
! somberste
|-
| eerste || 6,6 ([[winter van 2006-2007|2007]]) || 62,9 (1964) || 31 (1891) || 316:53 (1949)|| || -2,0 (1963) ||365,9 (1995)|| 74 (1916)|| 85:54 (1923)
|-
| tweede || 6,4 ([[winter van 2015-2016|2016]]) || 63,7 (1891) || 32 (1992) || 257:41 (1933)|| || -1,4 (1891) ||311,5 (1910)|| 73 (1937)|| 102:35 (1935)
|-
| derde || 6,3 ([[winter van 2013-2014|2014]]) || 76,3 (1858) || 32 (1890) || 257:12 (1930)|| || -1,4 (1845) ||308,6 (1920)|| 72 (1915)|| 109:31 (1994)
|-
| vierde || 6,1 ([[winter van 1989-1990|1990]]) || 81,7 (1934) || 34 (1838) || 256:24 (2008)|| || -1,1 (1838) ||308,6 (2002)|| 72 (1968)|| 116:18 (1944)
|-
| vijfde || 5,8 ([[winter van 1974-1975|1975]]) || 98,1 (1838) || 35 (1880) || 255:29 (1959)|| || -1,1 (1947) ||308,5 (1994)|| 72 (1994)|| 119:40 (1915)
|-
| '''normaal''' || '''3,6''' || '''220,5''' || '''54,8'''|| '''180:29'''|| || '''3,6''' || '''220,5''' || '''54,8'''||'''180:29'''
|-
| colspan="10" align="center"|<ref>[https://web.archive.org/web/20140305104323/http://www.meteo.be/meteo/view/nl/9958514-Winter+2013.html KMI, Statistieken voorbije seizoenen voor Ukkel]</ref><ref>[http://www.deredactie.be/permalink/1.1895427 De Redactie, 1 maart 2014]</ref><ref>[http://deredactie.be/permalink/1.2587660 De Redactie, 1 maart 2016]</ref>
|}

== Verschillende indelingen ==
Niet in alle landen die op hetzelfde halfrond liggen worden precies dezelfde delen van het jaar als periodes van de winter beschouwd. In [[Ierland (land)|Ierland]] en andere landen die de [[Ierse kalender]] hanteren, wordt de periode van de winter uitsluitend bepaald aan de hand van de dagduur. De winterzonnewende die rond 21 december plaatsvindt wordt dan beschouwd als het midden van de meteorologische winter, die men laat beginnen op [[1 november]], een dag die bekendstaat als [[Samhain]]. Op [[Imbolc]] − een dag die overeenkomt met [[1 februari|1]] of [[2 februari]] − eindigt volgens de Ierse kalender de meteorologische winter en begint de meteorologische lente.

In sommige andere Europese landen wordt [[11 november]], de dag van het [[Sint-Maarten (feest)|Sint Maarten]]-feest, als het begin van de meteorologische winter beschouwd. Men laat de meteorologische lente dan beginnen op de dag die bekendstaat als [[Valentijnsdag]] en overeenkomt met [[14 februari]].

In de [[Chinese kalender|Chinese astronomie]] en andere Oost-Aziatische kalenders begint de meteorologische winter op [[7 november]], met de ''[[Jiéqì]]''.

== Ecologie ==
[[Bestand:Snowshoe hare.jpg|thumb|upright|De sneeuwhaas is een van de diersoorten die in de winter wit worden.]]
In het dierenrijk vinden om [[overwintering]] mogelijk te maken allerlei [[morfologie (biologie)|morfologische]] en gedragsgerelateerde aanpassingen plaats, zoals de [[vogeltrek]] en de [[winterslaap]] waarbij de [[stofwisseling]] vermindert. Ook is er aangepaste [[camouflage]]; om onherkenbaar te blijven ondergaan sommige diersoorten zoals de [[alpensneeuwhoen]], de [[poolvos]], de [[wezel (dier)|wezel]] en de [[sneeuwhaas]] in de winter [[Crypsis (dieren)|crypsis]]. Ze worden dan net als hun omgeving wit, en blijven zodoende onherkenbaar.

[[Eenjarige plant]]en zijn voorbeelden van organismen die de winter nooit overleven, in tegenstelling tot [[vaste plant]]en.

== Activiteiten ==
{{Zie hoofdartikel|Wintersport}}

Onder meer de volgende activiteiten zijn strikt gebonden aan de winter:

=== Sneeuw ===
* [[Bobsleeën]]
* [[Skiën]]
* [[Snowboarden]]
* Het rijden op een [[sneeuwscooter]]
* Het lopen op [[sneeuwschoen]]en
* [[Sneeuwbal (sneeuw)|Sneeuwballen]] maken en gooien
* [[sneeuwpop]]pen en [[sneeuwengel]]en maken
* [[Rodelen]] of [[slee]]ën

=== IJs ===
* [[Curling]]
* [[IJsfietsen]]
* Varen met een [[ijsboot]]
* [[IJsklimmen]]
* [[IJsduiken]]
* [[IJshockey]]en
* [[IJsracen]]
* [[IJssculptuur]]
* [[Schaatsen]]

== Psychologische neveneffecten ==
{{Zie hoofdartikel|Winterdepressie}}

In meer of mindere mate is het wisselen van de seizoenen bij sommige mensen van invloed op hun gemoedstoestand. Wellicht als gevolg van het geringe aantal zonuren kan de winter een bepaald soort neerslachtigheid veroorzaken. Wanneer deze neerslachtigheid ernstige vormen aanneemt, spreekt men van een winterdepressie.

== Symboliek ==
{{Zie ook|Zie ook [[Personificatie]]}}
In de klassieke [[mythologie]]ën, volksverhalen en muziek wordt de winter op allerlei manieren symbolisch afgebeeld. In de Griekse mythologie wordt het wisselen van de seizoenen toegeschreven aan het jaarlijkse afdalen aan het begin van de herfst van [[Persephone (mythologie)|Persephone]], de dochter van [[Zeus]], naar de onderwereld. In andere verhalen wordt de winter zelf voorgesteld als een persoon en/of geassocieerd met negatieve zaken, zoals de [[dood]] en het ontbreken van elke hoop. Een voorbeeld van een dergelijk verhaal is ''[[De Kronieken van Narnia: Het betoverde land achter de kleerkast]]'' van [[C.S. Lewis]]. Een van de stukken van de ''[[De vier jaargetijden]]'' van [[Antonio Vivaldi]] stelt als zodanig de winter voor.

== Winter in Nederland ==
[[Bestand:Zware dooi na strenge winter.webm|thumb|Bioscoopjournaal uit 1979 over de strenge [[winter van 1978-1979]].]]
[[Bestand:Zachte winter zorgt voor een vroeg voorjaar Weeknummer 75-07 - Open Beelden - 13038.webm|thumb|Bioscoopjournaal uit 1975 over de zachte [[winter van 1974-1975]], die op dat moment de zachtste was sinds 240 jaar eerder de temperatuurwaarnemingen begonnen. Hierdoor kwam de natuur circa anderhalve maand eerder in bloei dan normaal.]]
[[Bestand:Wapwin.jpg|thumb|Winter in het Gelderse [[Wapenveld]] (bij [[Zwolle]])]]

=== Temperatuur ===
De gemiddelde wintertemperatuur loopt uiteen van 2,4 [[Celsius|graden]] in het noordoosten tot 4,2 graden in het zuidwesten. In de oostelijke helft liggen de nachtelijke temperaturen gemiddeld enkele tienden van graden onder nul, in het westen een paar graden boven nul. Vlissingen telt in de drie wintermaanden 20 dagen met [[Vorst (weer)|vorst]] tegen 42 vorstdagen in Eelde. Op 15 dagen vriest het hier [[matige vorst|matig]] (lager dan -5 graden) en op 5 dagen [[strenge vorst|streng]] (lager dan -10 graden). Op 10 tot 12 dagen vriest het in het noorden en oosten de hele dag. Vlissingen telt 6 [[IJsdag|ijsdagen]], maar in noordelijke richting neemt het aantal ook aan zee toe tot 9 ijsdagen in Den Helder. Het kouderecord staat op 27 januari 1942 in Winterswijk met -27.4/

Wanneer er sprake is van wintertemperaturen die ver beneden het gemiddelde liggen, dan spreekt men van een strenge winter. Om te bepalen of een winter streng, koud, normaal of zacht is, gebruikt men het [[koudegetal]] of Hellmangetal als belangrijkste maatstaf. Een koudegetal tussen 40 en 100 betekent volgens deze definitie een normale winter. Een winter met een koudegetal boven de 300 is een strenge winter, tussen 100 en 300 is abnormaal koud, terwijl een winter met een koudegetal lager dan 40 geldt als zacht tot zeer zacht.<ref>{{Citeer web |url= https://www.knmi.nl/nederland-nu/klimatologie/lijsten/hellmann|titel= Hellmann-koudegetallen|auteur= |uitgever= KNMI|datum= |bezochtdatum=2016-09-11|archiefurl=https://web.archive.org/web/20160915192803/http://www.knmi.nl:80/nederland-nu/klimatologie/lijsten/hellmann|archiefdatum=2016-09-15|dodeurl=nee}}</ref>
[[Bestand:Winter-nederland.png|250px|left|thumb|Gemiddelde maandtemperaturen in Nederland over de maanden dec. t/m feb. en over de jaren 1971-2000]]

=== Neerslag ===
De winter is het seizoen met de meeste uren [[neerslag (atmosfeer)|neerslag]]. In drie maanden valt er landelijk gemiddeld gedurende 195 uur [[regen (neerslag)|regen]] of [[sneeuw]] tegen 114 uur in de [[zomer]]. Toch is de winter niet het natste jaargetijde. Landelijk valt er 186 mm, dat is 45 mm minder dan in het [[Herfst|najaar]]. Het midden van het land, rond de Utrechtse Heuvelrug, is 's winters het natste gebied. In Beekbergen valt 243 mm. Zeeland is met ruim 160 mm in Noordgouwe (Schouwen-Duiveland) een stuk droger. De landelijke verdeling van de neerslag toont echter een grillig patroon, deels samenhangend met het [[reliëf (landschap)|reliëf]]. De hoogste delen van het land vangen doorgaans de meeste neerslag. Zo krijgt in Zuid-Limburg het hoger gelegen Vaals 233 mm winterneerslag, terwijl Echt in Midden-Limburg slechts 163 mm opvangt. Het aantal [[sneeuwdag]]en loopt in de winter uiteen van 13 in het zuidwesten tot 21 in het oosten.

=== Stormen ===
De winter is ook het seizoen van de grote [[storm (wind)|stormen]]. Landelijk gemiddeld stormt het op 1 dag, maar aan de [[kust]] staat gewoonlijk op 4 tot 6 dagen een stormachtige wind (windkracht 8), of nog hardere wind.

=== Zonneschijn ===
De [[zon]] schijnt in drie maanden gemiddeld tussen 160 en 180 uren, het meest in het westen. Gewoonlijk laat de zon in het donkerste seizoen op 37 dagen geheel verstek gaan, terwijl de zomer landelijk maar 5 zonloze dagen telt. Op 5 dagen schijnt de zon de hele dag (meer dan 80% van de mogelijke duur) tegen 10 zeer zonnige dagen in het voorjaar.

{{clearleft}}

== Geschiedenis en ontwikkeling ==
[[Bestand:Noordzee, bevroren branding, Zandvoort winter 1962-1963.jpg|thumb|Bevroren branding in de strenge winter van 1962-1963]]
Van de [[15e eeuw|15e]] tot en met de [[18e eeuw]] − een periode die ook wel bekendstaat als de ''[[Kleine IJstijd]]'' − kenden Nederland en veel andere delen van de wereld veel strenge winters, waardoor bijvoorbeeld in het [[Verenigd Koninkrijk]] het water van de [[Theems]] geregeld bevroor en de zogeheten [[Theems-vorstbeurzen]] konden worden gehouden. De gemiddelde wintertemperatuur is sinds het begin van de [[19e eeuw]] echter onafgebroken gestegen met ongeveer een graad per eeuw. In het tijdvak [[1940]]-[[1970]] was even sprake van een kleine afkoeling, maar sinds 1970 is zowel in Nederland als de meeste andere delen van de wereld het aantal zachte winters zeer snel toegenomen terwijl het aantal koude tot strenge winters is afgenomen. Ook stijgt de gemiddelde wintertemperatuur sinds de jaren 90 van de 20e eeuw aanzienlijk sneller dan voorheen. De winters van [[Winter van 1989-1990|1990]], [[Winter van 2006-2007|2007]], [[Winter van 2013-2014|2014]] en [[Winter van 2015-2016|2016]] waren recordzacht. Niettemin is er in 2009 en 2010 twee kaar na elkaar een witte kerst geweest; sinds het begin van de meetreeksen was dit in Nederland niet eerder voorgekomen.

{{Appendix|2=
* Een deel van de tekst van het hoofdstuk "Winter in Nederland" of een eerdere versie daarvan is afkomstig van de website van het [http://www.knmi.nl KNMI].
* {{en}}[http://www.usno.navy.mil/USNO/astronomical-applications/data-services/earth-seasons U.S. Naval Observatory - Earth's Seasons]
{{References}}
}}
{{Navigatie jaargetijden}}

[[Categorie:Winter| ]]

Winter - Bewerkingsoverzicht

Colani: /* Temperatuur */