Windmolen - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"

2026-04-11T11:06:54Z

Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"

← Oudere versie		Versie van 11 apr 2026 13:06
Regel 86:		Regel 86:
	\| breedte1 = 240		\| breedte1 = 240
	\| onderschrift1 = Deze Amerikaanse windmolen (een [[windmotor]]) in Friesland staat uit de wind gedraaid door middel van de windvaan.		\| onderschrift1 = Deze Amerikaanse windmolen (een [[windmotor]]) in Friesland staat uit de wind gedraaid door middel van de windvaan.
	\| bestand2 = Amerikaanse windmolen.~~JPG~~		\| bestand2 = Amerikaanse windmolen.jpg
	\| breedte2 = 193		\| breedte2 = 193
	\| onderschrift2 = Amerikaanse windmolen in [[Nationaal Park De Oude Venen\|De Oude Venen]].		\| onderschrift2 = Amerikaanse windmolen in [[Nationaal Park De Oude Venen\|De Oude Venen]].
Regel 156:		Regel 156:

	<gallery widths="200" heights="200" style="font-size:85%" class="center" caption="Windmolens in België">		<gallery widths="200" heights="200" style="font-size:85%" class="center" caption="Windmolens in België">
	Bestand:ZwevegemMolen1.~~JPG~~\|De Stenen molen, [[Zwevegem]]		Bestand:ZwevegemMolen1.jpg\|De Stenen molen, [[Zwevegem]]
	Bestand:ZwevegemMolen2.~~JPG~~\|Mortiers molen, Zwevegem		Bestand:ZwevegemMolen2.jpg\|Mortiers molen, Zwevegem
	Bestand:ZwevegemMolen3.~~JPG~~\|Ter Claere, Zwevegem		Bestand:ZwevegemMolen3.jpg\|Ter Claere, Zwevegem
	Bestand:Molen Ter Rijst met zeil Herzele.~~JPG~~\|Molen ter Rijst, [[Herzele (België)\|Herzele]]		Bestand:Molen Ter Rijst met zeil Herzele.jpg\|Molen ter Rijst, [[Herzele (België)\|Herzele]]
	</gallery>		</gallery>

Regel 196:		Regel 196:
	Murphy windmill.jpg\|''Murphy windmill'' in Golden Gate Park gebouwd in 1908		Murphy windmill.jpg\|''Murphy windmill'' in Golden Gate Park gebouwd in 1908
	De Zwaan Windmill in Holland, Michigan.jpg\|Molen ''De Zwaan'' in [[Holland (Michigan)]] in 1964 in Vinkel afgebroken en herbouwd in de VS.		De Zwaan Windmill in Holland, Michigan.jpg\|Molen ''De Zwaan'' in [[Holland (Michigan)]] in 1964 in Vinkel afgebroken en herbouwd in de VS.
	Elk Horn Iowa Windmill.~~JPG~~\|''Danish Mill'' in Elk Horn ([[Iowa (staat)\|Iowa]]). De molen werd in 1976 in [[Nørre-Snede]] Denemarken afgebroken en herbouwd in 1976		Elk Horn Iowa Windmill.jpg\|''Danish Mill'' in Elk Horn ([[Iowa (staat)\|Iowa]]). De molen werd in 1976 in [[Nørre-Snede]] Denemarken afgebroken en herbouwd in 1976
	Colonial Parkway - White Windmill in Williamsburg - NARA - 7717699.jpg\|Colonial Parkway - White Windmill in [[Williamsburg (Virginia)\|Williamsburg]]. Virginia		Colonial Parkway - White Windmill in Williamsburg - NARA - 7717699.jpg\|Colonial Parkway - White Windmill in [[Williamsburg (Virginia)\|Williamsburg]]. Virginia
	Jamestown Windmill.~~JPG~~\|Jamestown Rhode Island windmill		Jamestown Windmill.jpg\|Jamestown Rhode Island windmill
	</gallery>		</gallery>

Regel 218:		Regel 218:
	Rijnwoude 003.jpg\|[[De Haas (Benthuizen)\|De Haas]], [[Benthuizen]]		Rijnwoude 003.jpg\|[[De Haas (Benthuizen)\|De Haas]], [[Benthuizen]]
	Arkduif.jpg\|[[De Arkduif]], [[Bodegraven]]		Arkduif.jpg\|[[De Arkduif]], [[Bodegraven]]
	Molen (Weijpoort).~~JPG~~\|Weijpoortse molen, [[Nieuwerbrug]]		Molen (Weijpoort).jpg\|Weijpoortse molen, [[Nieuwerbrug]]
	Doesburgermolen.jpg\|[[Doesburgermolen]], [[Ede (plaats in Nederland)\|Ede]] in 2005		Doesburgermolen.jpg\|[[Doesburgermolen]], [[Ede (plaats in Nederland)\|Ede]] in 2005
	Keetmolen in Ede.jpg\|De Keetmolen anno 2006 in [[Ede (plaats in Nederland)\|Ede]]		Keetmolen in Ede.jpg\|De Keetmolen anno 2006 in [[Ede (plaats in Nederland)\|Ede]]
	Molen De Adriaan.png\|[[De Adriaan (Haarlem)\|De Adriaan]], [[Haarlem (hoofdbetekenis)\|Haarlem]]		Molen De Adriaan.png\|[[De Adriaan (Haarlem)\|De Adriaan]], [[Haarlem (hoofdbetekenis)\|Haarlem]]
	MolenKatwoude.~~JPG~~\|[[De Kathammer]], [[Katwoude]]		MolenKatwoude.jpg\|[[De Kathammer]], [[Katwoude]]
	Leiden-Windmill-DeValk.~~JPG~~\|[[Stellingmolen]] in [[Leiden (hoofdbetekenis)\|Leiden]]		Leiden-Windmill-DeValk.jpg\|[[Stellingmolen]] in [[Leiden (hoofdbetekenis)\|Leiden]]
	DeVlijt-1.~~JPG~~\|[[De Vlijt (Meppel)\|De Vlijt]], Meppel		DeVlijt-1.jpg\|[[De Vlijt (Meppel)\|De Vlijt]], Meppel
	Molen De Hoop Garderen.jpg\|[[De Hoop (Garderen)\|De Hoop]], [[Garderen]]		Molen De Hoop Garderen.jpg\|[[De Hoop (Garderen)\|De Hoop]], [[Garderen]]
	DeWeert-1.~~JPG~~\|[[De Weert (molen)]], [[Meppel]]		DeWeert-1.jpg\|[[De Weert (molen)]], [[Meppel]]
	Neede De Oude Molen 1.jpg\|[[De Hollandsche Molen (Neede)\|De Hollandsche Molen]] bij [[Neede]]		Neede De Oude Molen 1.jpg\|[[De Hollandsche Molen (Neede)\|De Hollandsche Molen]] bij [[Neede]]
	Mosterd- en Korenmolen de Verwachting (Nes Ameland).jpg\|[[De Verwachting (Hollum)\|De Verwachting]], [[Hollum]]		Mosterd- en Korenmolen de Verwachting (Nes Ameland).jpg\|[[De Verwachting (Hollum)\|De Verwachting]], [[Hollum]]
	MolenNijeveen.jpg\|[[De Sterrenberg]], [[Nijeveen]]		MolenNijeveen.jpg\|[[De Sterrenberg]], [[Nijeveen]]
	Oukoopsemolen.~~JPG~~\|[[Oukoopse Molen]], gem [[Reeuwijk (gemeente)\|Reeuwijk]]		Oukoopsemolen.jpg\|[[Oukoopse Molen]], gem [[Reeuwijk (gemeente)\|Reeuwijk]]
	SchiedamMolens1981.jpg\|[[Schiedamse molens\|Molens in Schiedam]]		SchiedamMolens1981.jpg\|[[Schiedamse molens\|Molens in Schiedam]]
	Schiedam windmolen Nolet.jpg\|[[Schiedamse molens#Molen De Nolet\|Molen De Nolet, Schiedam]]		Schiedam windmolen Nolet.jpg\|[[Schiedamse molens#Molen De Nolet\|Molen De Nolet, Schiedam]]
	Staphorst Molen0833.~~JPG~~\|[[De Leijen (molen)\|De Leijen]], [[Staphorst (dorp)\|Staphorst]]		Staphorst Molen0833.jpg\|[[De Leijen (molen)\|De Leijen]], [[Staphorst (dorp)\|Staphorst]]
	Tholen - Korenmolen - De Hoop.jpg\|[[De Hoop (Tholen)\|Molen De Hoop]], [[Tholen (stad)\|Tholen]]		Tholen - Korenmolen - De Hoop.jpg\|[[De Hoop (Tholen)\|Molen De Hoop]], [[Tholen (stad)\|Tholen]]
	Molen Wageningen de Vlijt Windmill.jpg\|[[De Vlijt (Wageningen)\|De Vlijt]] in Wageningen 2005		Molen Wageningen de Vlijt Windmill.jpg\|[[De Vlijt (Wageningen)\|De Vlijt]] in Wageningen 2005
Regel 239:		Regel 239:
	Zoutelandse molen.jpg\|[[Zoutelandse Molen]], [[Zoutelande]]		Zoutelandse molen.jpg\|[[Zoutelandse Molen]], [[Zoutelande]]
	Walderveensemolen.jpg\|[[Walderveense molen]]		Walderveensemolen.jpg\|[[Walderveense molen]]
	2005-10-04 19.53 waarschijnlijk bij Loil.~~JPG~~\|De Korenbloem bij [[Loil]]		2005-10-04 19.53 waarschijnlijk bij Loil.jpg\|De Korenbloem bij [[Loil]]
	20070517Koepoortfontein Woudrichem.jpg\|[[Nooit Gedagt (Woudrichem)\|Nooit Gedagt]], [[Woudrichem (plaats)\|Woudrichem]]		20070517Koepoortfontein Woudrichem.jpg\|[[Nooit Gedagt (Woudrichem)\|Nooit Gedagt]], [[Woudrichem (plaats)\|Woudrichem]]
	</gallery>		</gallery>

Colani: 1 versie geïmporteerd

2026-04-11T10:55:47Z

1 versie geïmporteerd

← Oudere versie	Versie van 11 apr 2026 12:55
(geen verschil)

mw>Akoopal: onjuiste toevoeging

2025-09-25T16:49:03Z

onjuiste toevoeging

Wijzigingen bekijken

Colani: Tekst vervangen - ".ogv" door ".webm"

2024-12-04T12:26:00Z

Tekst vervangen - ".ogv" door ".webm"

Nieuwe pagina

[[Bestand:WiekerMeule0978.jpg|thumb|[[De Wieker Meule]] in [[De Wijk (Drenthe)|de Wijk]].]]
[[Bestand:Windmolen De Goliath in de Eemshaven.jpg|thumb|Windmolen [[Goliath (molen)|De Goliath]] in de Eemshaven tussen moderne [[windturbine]]s. De Goliath heeft een [[Spanwijdte (vlucht)|vlucht]] van 23,5 m, bij de windturbines is dit ca. 120m.]]
[[Bestand:Campo de Criptana Molinos de Viento 2.jpg|thumb|Windmolens in Spanje. Molens van dit soort werden door [[Don Quichot (boek)|Don Quichot]] voor reuzen aangezien.]]
[[Bestand:Gorskii 03965u windmills.jpg|thumb|Windmolens in westelijk [[Siberië (hoofdbetekenis)|Siberië]] (circa 1910).]]
[[Bestand:16-03-30-Jerusalem-Innenstadt-RalfR-DSCF7584.jpg|thumb|De [[Montefioremolen]] in Jeruzalem (2016)]]
[[Bestand:Fotothek df rp-a 0160069 Michendorf-Langerwisch. Bockmühle, Baujahr 1709 (2002 eingestürzt).jpg|thumb|Een in verval geraakte molen met als bouwjaar 1709 in Duitsland, Michendorf-Langerwisch.]]
[[Bestand:Amerikaansewindmolen1.jpg|thumb|Deze Amerikaanse windmolen (een [[windmotor]]) in Friesland staat uit de wind gedraaid door middel van de windvaan.]]
[[Bestand:Amerikaanse windmolen.jpg|thumb|Amerikaanse windmolen in [[Nationaal Park De Oude Venen|De Oude Venen]].]]

'''Windmolens''' zijn [[molen]]s die de bewegingsenergie van de lucht ([[wind (meteorologie)|wind]]) omzetten in rotatie-energie van de [[gevlucht|wieken]], die dan nuttig kan worden gebruikt, bijvoorbeeld voor het opwekken van [[elektriciteit]] ([[windturbine]]), het persen van olie uit oliehoudende zaden ([[oliemolen]]), het malen van graan ([[korenmolen]]), het zagen van hout ([[zaagmolen]]) of het verplaatsen van water ([[poldermolen]]).

Bij windmolens kan men twee hoofdtypen onderscheiden:
* de vaak '[[industriële]]' windmolens die dienen om elektriciteit op te wekken en in de laatste decennia van de twintigste eeuw als energiebron steeds belangrijker zijn geworden, zie daarvoor [[windturbine]];
* de '[[traditionele]]' windmolens die tot in de achttiende eeuw van grote betekenis waren. De rest van dit artikel gaat over dit type.

== Geschiedenis ==
=== Oorsprong ===
De vermoedelijk oudste, echter qua leeftijd toch niet onomstreden windmolen is de [[Chinese windmolen]]. In de in Luoyang (provincie Liaoning) geopende Han-begraafplaatsen vond men muurschilderingen, die het gebruik van windmolens in China sinds de oosterse [[Han-dynastie]] (25-220 na Chr.) aantonen. Voor zover bekend stamt de eerste vermelding van een windmolen in de Chinese literatuur van Yehlu Chu-Tshai, een Chinees staatsman, die er in het verslag van zijn reis naar [[Turkestan]] (1219 na Chr.) over schrijft. Hierbij zou het echter om een [[Perzische windmolen]] kunnen gaan. De geschiedenis van de Perzische windmolen kan tot in de 7e eeuw teruggevolgd worden. Zowel de Chinese als de Perzische molen werkt met een verticale draaias.

Lang is men ervan uitgegaan dat het eerste windmolentype in Europa de [[standerdmolen]] is geweest, maar dit type molen is zo ingenieus geconstrueerd dat het er onmogelijk zo maar opeens geweest kan zijn. Het is daarom aannemelijk dat de standerdmolen het resultaat is van een "evolutie" die enige honderden jaren geduurd heeft.

In Europa verschenen de eerste windmolens in de 12e eeuw in Noordwest-Frankrijk, Vlaanderen en Zuid-Engeland. Ten zuiden van [[Duinkerke]] is in een balk van een windmolen het jaartal 1114 uitgekapt. In Engeland is de vroegste vermelding van een windmolen 1155 toen Hugo de Plaiz een windmolen schonk aan de monniken van Lewes.<ref name="MichaelPye">Pye, Michael (2014) Aan de rand van de wereld: hoe de Noordzee ons vormde. Antwerpen: De Bezige Bij. blz 304-305</ref> Een van de oudste schriftelijke sporen (1183) gaat over het [[Wormhout]]se domein van de [[Abdij van Sint-Winoksbergen]].<ref>Graaf [[Filips van de Elzas]] verbood de inwoners om watermolens of windmolens te hebben zonder toestemming van de abt: ''Preterea in villa Wormhoutensi nemini liceat habere molendinum aquaticum, nec molendinum quod vento movetur''.</ref> Feitelijk waren dit watermolens geplaatst op een centrale paal waarbij het rad vervangen was door wieken. De laatste exemplaren van deze zogenaamde "[[Molen#Inverted_mill|inverted mill]]" zijn waarschijnlijk rond 1930 verloren gegaan en hebben nagenoeg geen sporen achtergelaten.

=== Geschiedenis in de Lage landen===
[[Bestand:Verdwijnende_molens_Weeknummer,_23-21_-_Open_Beelden_-_79667.webm|thumb|Bioscoopjournaal uit [[1924]] over het langzaam verdwijnen van windmolens en het [[Molenaar (hoofdbetekenis)|molenaarsvak]].]] In het Belgische [[Opzullik]] stond al in 1040 een standerdmolen.<ref>H.A. Visser (1946) [https://resolver.kb.nl/resolve?urn=MMKB28:002603000:00022 Zwaaiende wieken. Over de geschiedenis en het bedrijf van de windmolens in Nederland.] Amsterdam: Uitgeversmaatschappij Esevier.</ref>
Mogelijk is de windmolen in de dertiende eeuw vanuit Engeland in de Lage Landen geïntroduceerd.<ref name="MichaelPye">Pye, Michael (2014) Aan de rand van de wereld: hoe de Noordzee ons vormde. Antwerpen: De Bezige Bij. blz 304-305</ref> De oudste vermelding van een windmolen in Nederland is afkomstig uit het voormalige dorp [[Willemskerke]] in [[Zeeuws-Vlaanderen]] en dateert uit 1221.<ref>[https://geschiedenisvanzuidholland.nl/verhalen/de-eerste-molens-en-het-gebruik-van-wind ''De eerste molens en het gebruik van wind''] Geschiedenis van Zuid-Holland. Erfgoedhuis Zuid-Holland</ref> In 1280 vindt de eerste vermelding plaats van de [[torenmolen]] met de draaibare [[Kap (bovenkruier)|kap]]. Er zijn nog vier torenmolens in Nederland. In de 15e eeuw verscheen in Nederland de [[wipmolen]] als poldermolen. De [[houten achtkant]] ontstond in Nederland aan het begin van de 16e eeuw. Ook de [[tjasker]] dateert uit deze eeuw. De [[Zaagmolen|houtzaagmolen]] kwam vanaf 1592 in ontwikkeling door de toepassing van de krukas. In 1593 ontving [[Cornelis Corneliszoon van Uitgeest]] octrooi op zijn vinding om op windkracht hout te zagen.

De komst van de [[stoommachine]] had tot gevolg dat veel windmolens in verval raakten. Ze werden niet meer gebruikt, niet meer onderhouden of gesloopt. Van veel molens is alleen nog het onderste deel aanwezig.

De oudste nog bestaande standerdmolen in Nederland is de [[Doesburgermolen]].

== Soorten windmolens ==
Men kan de volgende typen onderscheiden:
* [[Middenkruier]]s:
** Open, halfgesloten of gesloten [[standerdmolen]]s (windmolen waarvan de kast kan draaien rond een spil (standerd));
** [[Wipmolen]]s (doorontwikkeling van de standerdmolen);
** [[Spinnenkopmolen]]s (doorontwikkeling van de standerdmolen);
** [[Weidemolen]]s (doorontwikkeling van de standerdmolen);
* [[Onderkruier]]s
** [[Paltrokmolen]]s (houtzaag-windmolen met houten romp van het type onderkruier);
** [[Tjasker]]s;
* [[Bovenkruier]]s (molen waarvan enkel de kap door kruien (draaien) op de wind wordt gezet):
** [[Torenmolen]]s (windmolen van middeleeuwse oorsprong met cilindrisch opgemetselde romp);
** Ronde of kantige stenen (of acht- of zeskante houten) [[grondzeiler]]s;
** Ronde of kantige stenen (of acht- of zeskante houten) berg- of [[beltmolen]]s;
** [[Stellingmolen]]s (waaronder stenen ronde, kantige en acht- of zeskantige of zestienkantige houten exemplaren) (windmolen met rondom de romp een stelling voor kruien, vangen en bedienen van de zeilen).

== Functie ==
Molens in het algemeen kunnen ook worden onderscheiden naar de verrichting of het product. Er kunnen zo ongeveer 35 molens worden onderscheiden. Enkele daarvan zijn:
{| class="vatop"
|
* [[Beukmolen]] of hennepkloppermolen
* [[Blauwselmolen]]
* [[Schorsmolen|Eek-, schors- of runmolen]]
* [[Doppenmolen]]
* [[Kopermolen]]
* [[Korenmolen]]
* [[Krijtmolen]]
* [[Kruitmolen (hoofdbetekenis)|Kruitmolen]]
* [[Kunstwolmolen]]
|
* [[Loodwitmolen]]
* [[Mosterdmolen]]
* [[Moutmolen]]
* [[Oliemolen]]
* [[Papiermolen]]
* [[Pelmolen]]
* [[Poeiermolen]]
* [[Poldermolen]]
* [[Schelpzandmolen]]
|
* [[Slijpmolen]]
* [[Snuifmolen]]
* [[Specerijmolen]]
* [[Trasmolen]]
* [[Verfmolen]]
* [[Volmolen (machine)|Volmolen]]
* [[Zaagmolen]]
* [[Zeemtouwersmolen]]
|}
In de [[Gouden Eeuw (Nederland)|Gouden Eeuw]] was de [[Zaanstreek]] een gigantisch industrieel molengebied. Honderden windmolens zaagden het hout uit [[Scandinavië]] voor de scheepsbouw, en voor de papierindustrie die sinds [[1650]] opbloeide - tot 1795 bleven de papiermolens draaien. De molens maalden de polders droog, ze maalden schoon water voor productiedoeleinden van grote diepte omhoog, ze maalden het graan uit de Oostzeelanden. Ze maalden zonnebloempitten en ze sloegen het lijnzaad tot olie voor de toen al gigantische verfindustrie ([[olieverf]]).

== Veelwiekige "Amerikaanse" windmolen ==
Op een aantal plaatsen in Nederland staan nog veelwiekige molens die ook wel aangeduid worden met de term ''Amerikaanse windmolen'' of [[windmotor]]. Dit type is midden 19e eeuw in de VS ontwikkeld om water op te pompen uit de bodem, en tegen het einde van die eeuw in Nederland geïntroduceerd voor polderbemaling. Een windvaan zorgt ervoor dat de molen altijd op de wind gericht is. De molen werkt reeds bij een lage windsnelheid, maar bleek minder goed bestand tegen storm.

== Draairichting ==
De traditionele windmolens in Nederland draaien tegenwoordig met de [[gevlucht|wieken]] tegen de wijzers van de klok in als men met de rug in de wind staat. Proefondervindelijk heeft men vroeger ontdekt dat op deze manier de molens het beste draaien. Een verklaring hiervoor is dat bij een [[ruimende wind]] de molen dan langer goed blijft doordraaien. Oorzaken van een vaak ruimende wind zijn dat de [[Lagedrukgebied|depressies]] op het [[noordelijk halfrond]] meestal van west naar oost trekken. Na passering van het [[warmtefront]] ruimt de wind dan. Daarnaast valt de wind op het noordelijk halfrond bij windvlagen meestal ruimend in. Weliswaar krimpt de wind bij nadering van een warmtefront, maar meestal gaat dit gepaard met weinig wind.

Andere, minder geloofwaardige verklaringen worden ook gegeven, zoals dat de meeste [[Molenaar (hoofdbetekenis)|molenaars]] [[rechtshandig]] zijn. Door deze draairichting kunnen ze bij het [[opzeilen]] de lussen van het zeil met de rechterhand om de kikkers op de [[roeden|roe]] leggen. Een andere verklaring gaat ervan uit dat de molens zijn ontstaan uit de handmolens die door rechtshandige mensen bediend werden. Hierbij draaide de bovenste steen tegen de wijzers van de klok in en bij de eerste windmolen met 1 koppel [[Maalkoppel|maalstenen]], de [[standerdmolen]], draait deze ook tegen de wijzers van de klok in als de wieken dat ook doen. De handmolens werden echter opgevolgd door wateraangedreven molens met zowel links als rechtsdraaiende molenstenen. Een andere verklaring is dat de Europese bomen die voor de assen worden gebruikt, als het ware spiraalsgewijs groeien waardoor er een natuurlijke draaiing in het hout zit. Vanwege de krachten die op de as worden uitgeoefend, is het beter om de wieken tegen de klok in te laten draaien, zodat er minder kans is dat het hout gaat scheuren.

== Stand van de wieken ==
Op dit moment zijn de volgende standen nog actueel:
* De onderste wiek voor de romp staat voor komen en vreugde, dit kan dus zowel geboorte als huwelijk zijn. Bij geboorte blijft de molen ongeveer een week in deze stand staan, bij huwelijk alleen de dag van de huwelijksvoltrekking. Als de molen in deze stand staat, wordt hij soms ook nog versierd met vlaggetjes of bijvoorbeeld een Zaanse tooi.
* De onderste wiek voorbij de romp staat voor over / voorbij, dit is dus vaak overlijden. De molen blijft vanaf het moment van overlijden tot aan de begrafenis in deze stand staan.
* De kruisstand (diagonaal) is de ruststand. Dit komt voor als de molen voor een langere periode niet gebruikt wordt (bijvoorbeeld bij de wind-watermolen, op het moment dat er voor een langere periode geen regen verwacht wordt en de molen niet hoeft te malen). Toen de wieken nog niet van staal waren, werd dit gebruikt om doorhangen te voorkomen.
<gallery>
Bestand:Pause1.gif|Lange rust
Bestand:Pause2.gif|Korte rust
Bestand:Freude.gif|Vreugdestand
Bestand:Trauer.gif|Rouwstand
</gallery>
In de Nederlandse provincies [[Noord-Brabant]], [[Limburg (Nederlandse provincie)|Limburg]], delen van [[Gelderland (hoofdbetekenis)|Gelderland]] en de aangrenzende streken van [[België (hoofdbetekenis)|België]] en [[Duitsland (hoofdbetekenis)|Duitsland]] gelden andere wiekstanden.
* De onderste wiek voor de romp staat voor ''rust voor korte duur''. Een korenmolen draait immers het gehele jaar door, dit in tegenstelling tot een poldermolen.
* De onderste wiek voorbij de romp staat voor ''bilstand''. Deze stand werd gebruikt als de molenstenen [[Billen (molen)|gescherpt/gebild]] werden.
* De kruisstand (diagonaal, overheks genoemd) is de ''vreugdestand''. Vaak is dit een huwelijk. Het gevlucht ('de wieken') is midden in zijn omwenteling. Omdat korenmolens geen rust voor lange duur kennen, is het wegzetten van het gevlucht (wieken), om doorhangen te voorkomen, niet nodig.
* De onderste wiek voor de romp staat voor ''rouw''. Dit is het einde van een omwenteling.
<gallery>
Bestand:Pause1.gif|Vreugdestand
Bestand:Pause2.gif|Korte rust
Bestand:Freude.gif|Rouwstand
Bestand:Trauer.gif|[[Billen (molen)|Bilstand]]
</gallery>
=== Opmerkingen ===
* Tijdens de [[Tweede Wereldoorlog]] werden molens als geheime [[semafoor (communicatie)|semafoor]] gebruikt. Door de wieken in een bepaalde stand te zetten, waarschuwde men de omgeving voor een Duitse inval.
* In de [[Zaanstreek]] kunnen ook draaiende molens rouw tonen. Dit wordt gedaan door een of meer windborden uit te nemen. Wanneer de molen stilstaat, wordt deze in rouwstand gezet en wordt hij tot aan de begrafenis gekruid met het wiekenkruis in de richting waarin vanuit de molen gezien de overledene zich bevindt. Aan het aantal uitgenomen borden kan je zien hoever de overledene van de molenaar afstaat (vroeger de eigenaar).
* In het buitenland kent men ook verschillende wiekstanden die vaak anders zijn dan in Nederland. Een voorbeeld is Portugal, waar het binnenste wiekenkruis (waaraan de zeilen worden vastgeknoopt tijdens het draaien) rechtop wordt geplaatst, recht voor de deur, als teken van rouw.

== Begrippen ==
* [[Binnenkruier]] - molen, zoals de [[torenmolen]], die van binnenuit op de wind wordt gekruid (gedraaid).
* [[Bovenkruier]] - een windmolen waarbij alleen de kap met het wiekenkruis in het horizontale vlak kunnen draaien.
* [[Bovenkruier|Buitenkruier]] - bovenkruier, die aan de buitenzijde met een houten staart op de wind wordt gekruid (gedraaid).
* [[Bovenwiel]] - wiel dat om de bovenas van de molen zit en waaromheen de vang (de rem, zie vang) zit.
* [[Kantstenen|Kollergang]] - in een [[oliemolen]]: twee ronddraaiende, verticaal lopende kantstenen die over een cirkelvormige, horizontale steen draaien om zaad te pletten.
* [[Koningsspil]] - verticale hoofdas
* [[Kruien (windmolen)|Kruien]] - wiekenkruis dusdanig draaien dat deze recht op de wind komt te staan.
* [[Kruipad]]. - cirkelvormig houten ringbalk waarop een [[boktjasker]] op de wind wordt gekruid.
* [[Bovenkruier#Typen kruiwerk|Kruiwerk]] - inwendig mechanisme waar de kap van de molen mee op de wind draait.
* [[Luiwerk]] - Inrichting voor het ophijsen van zakken graan.
* [[Maalkoppel]] - maalinrichting direct op de zolder liggend, waarin de maalstenen.
* [[Maalkoppel|Maalstoel]] - maalinrichting op een verhoging zitend, waarin de maalstenen.
* [[Stelling (stellingmolen)|Stelling]], omloop, zwichtstelling, galerij, gaanderij of balie - cirkelvormig bordes rond een [[stellingmolen]], waarop de [[Molenaar (hoofdbetekenis)|molenaar]] de molen bedient.
* [[Onderkruier]] - molen, zoals de [[standerdmolen]], [[wipmolen]], [[spinnenkopmolen]] en [[paltrokmolen]], waarvan de hele romp door kruien op de wind kan worden gezet. Standerdmolen, wipmolen en spinnenkopmolen worden ook wel [[middenkruier]]s genoemd.
* [[Vang (windmolen)|Vang]] - remconstructie van hout of metaal in een windmolen die om het bovenwiel grijpt om het wiekenkruis stil te zetten; vergelijkbaar met een trommelrem.
* [[Gevlucht|Wiekenkruis]] of gevlucht - askop met (meestal) vier haaks op elkaar staande roeden welke de basis van de wieken vormen.
* [[Zelfzwichter|Zelfzwichting]] - constructie van horizontale of verticale, draaibare houten kleppen in de wieken van een molen, die de zeilen vervangen en zich op basis van winddruk en/of middelpuntsuitvliegende kracht aanpassen aan de windsnelheid.
* [[Zwichten]] - het aanpassen van de zeilvoering op de wieken in verband met de windsterkte. Bij sterkere wind: zeil minderen, bij zwakkere wind: meer zeil aanbrengen. Een wiek wordt meestal in 6 stappen gezwicht van een vol zeil naar geen zeil. Er zijn echter afhankelijk van het aantal [[Kikker (voorwerp)|kikkers]] veel meer tussenstapjes mogelijk.

== Windmolens naar land ==
=== Windmolens in België ===
{{Zie ook|Zie ook: [[Lijst van windmolens in België]].}}

==== Verenigingen ====
In [[Vlaanderen (hoofdbetekenis)|Vlaanderen]] zijn er een aantal molenverenigingen actief: ze zijn alle begaan met het behoud van het ambachtelijk molenbestand. Daarbij beschikken ze ook over heel wat documentatie en beeldmateriaal.

==== Fotogalerij ====
<gallery widths="150" heights="150">
Bestand:ZwevegemMolen1.jpg|De Stenen molen, [[Zwevegem]]
Bestand:ZwevegemMolen2.jpg|Mortiers molen, Zwevegem
Bestand:ZwevegemMolen3.jpg|Ter Claere, Zwevegem
Bestand:Molen Ter Rijst met zeil Herzele.jpg|Molen ter Rijst, [[Herzele (België)|Herzele]]
</gallery>

=== Windmolens in Frankrijk ===
{{Zie ook|Zie de [[lijst van windmolens in Nord-Pas-de-Calais]] voor een lijst van molens in deze regio}}

===Windmolens in Portugal===
[[Bestand:Portugese windmill1.jpg|miniatuur|rechts|Gerestaureerde molen bij Santiago do Cacem]]
Portugal telt een groot aantal windmolens, die zich over bijna heel het land verspreid bevinden. Tegenwoordig zijn ze niet meer in gebruik, de meeste zijn in vervallen staat. Ze zijn doorgaans gebouwd op een hoge plek zoals een heuveltop, om wind te vangen. Portugese molens zijn relatief klein en hebben acht wieken: aan vier ervan zijn driekante zeilen bevestigd die ten dele of geheel uitgerold kunnen worden. Deze worden om te draaien vastgeknoopt aan de andere vier wieken. De molens werden voornamelijk gebruikt voor het malen van graan. De invoering van de windmolen vond in Portugal later plaats dan elders in Europa; de eerste optekening van hun bestaan dateert uit de 15e eeuw. Ze raakten weer op de achtergrond toen het na de industriële revolutie mogelijk werd het malen aan machines over te laten. In sommige plaatsen zijn initiatieven van de grond gekomen om de molens te onderhouden en indien nodig te restaureren.

===Windmolens in Spanje===
{{Hoofdartikel|Windmolens in Spanje}}

====Afbeeldingen====
<gallery>
Portugese windmill2.jpg|Bij Santiago do Cacem, met zeilen
Portugese windmill4.jpg|Vervallen molen nabij Melides
Portugese windmill5.jpg|Het zeildoek is nog aanwezig
Portugese windmill6.jpg|Interieur, verticale as met maalstenen
Portugese windmill7.jpg|Melides, met een tweede molen op achtergrond
Portugese windmill8.jpg|Raderwerk, overbrenging van horizontale naar verticale as
Portugese windmill9.jpg|Raderwerk van onderaf gezien
Portugese windmill10.jpg|Molen bij Grandola
</gallery>

=== Windmolens in Nederland ===
In Nederland werkt de vereniging [[vereniging De Hollandsche Molen|De Hollandsche Molen]] samen met het GVM, het [[Gilde van Molenaars]] (tot 2022 ''Gilde van Vrijwillige Molenaars''), om nieuwe [[Molenaar (hoofdbetekenis)|molenaars]] op te leiden.

Een grote dichtheid aan molens treft men onder andere aan in:
* [[Kinderdijkse molens|Kinderdijk]] (19)
* De [[Zaanse Schans]] (15)
* De [[Schermer (droogmakerij)|Schermer]] (11)
* [[Molens in Leiden|Leiden]] (9)
* [[Schiedamse molens|Schiedam]] (8)

==== Fotogalerij ====
{{Zie ook|Zie [[Windmolens in Nederland]] voor een uitgebreidere lijst}}
<gallery widths="150" heights="150">
Bestand:Ambachtsmolen-Alkmaar.jpg|Ambachtsmolen, [[Alkmaar (hoofdbetekenis)|Alkmaar]]
Bestand:Viaanse Molen Alkmaar.jpg|Viaanse Molen, [[Alkmaar (hoofdbetekenis)|Alkmaar]]
Bestand:De Gooyer1 (Amsterdam).jpg|[[De Gooyer (Amsterdam)|De Gooyer]], [[Amsterdam (hoofdbetekenis)|Amsterdam]]
Bestand:Rijnwoude 003.jpg|[[De Haas (Benthuizen)|De Haas]], [[Benthuizen]]
Bestand:Arkduif.jpg|[[De Arkduif]], [[Bodegraven]]
Bestand:Molen (Weijpoort).jpg|Weijpoortse molen, [[Nieuwerbrug]]
Bestand:Doesburgermolen.jpg|[[Doesburgermolen]], [[Ede (plaats in Nederland)|Ede]] in 2005
Bestand:Keetmolen in Ede.jpg|De Keetmolen anno 2006 in [[Ede (plaats in Nederland)|Ede]]
Bestand:Molen De Adriaan.png|[[De Adriaan (Haarlem)|De Adriaan]], [[Haarlem (hoofdbetekenis)|Haarlem]]
Bestand:MolenKatwoude.jpg|[[De Kathammer]], [[Katwoude]]
Bestand:Leiden-Windmill-DeValk.jpg|[[Stellingmolen]] in [[Leiden (hoofdbetekenis)|Leiden]]
Bestand:DeVlijt-1.jpg|[[De Vlijt (Meppel)|De Vlijt]], Meppel
Bestand:Molen De Hoop Garderen.jpg|[[De Hoop (Garderen)|De Hoop]], [[Garderen]]
Bestand:DeWeert-1.jpg|[[De Weert (molen)]], [[Meppel]]
Bestand:Neede De Oude Molen 1.jpg|[[De Hollandsche Molen (Neede)|De Hollandsche Molen]] bij [[Neede]]
Bestand:Mosterd- en Korenmolen de Verwachting (Nes Ameland).jpg|[[De Verwachting (Hollum)|De Verwachting]], [[Hollum]]
Bestand:MolenNijeveen.jpg|[[De Sterrenberg]], [[Nijeveen]]
Bestand:Oukoopsemolen.jpg|[[Oukoopse Molen]], gem [[Reeuwijk (gemeente)|Reeuwijk]]
Bestand:SchiedamMolens1981.jpg|[[Schiedamse molens|Molens in Schiedam]]
Bestand:Schiedam windmolen Nolet.jpg|[[Schiedamse molens#Molen De Nolet|Molen De Nolet, Schiedam]]
Bestand:Staphorst Molen0833.jpg|[[De Leijen (molen)|De Leijen]], [[Staphorst (dorp)|Staphorst]]
Bestand:Tholen - Korenmolen - De Hoop.jpg|[[De Hoop (Tholen)|Molen De Hoop]], [[Tholen (stad)|Tholen]]
Bestand:Molen Wageningen de Vlijt Windmill.jpg|[[De Vlijt (Wageningen)|De Vlijt]] in Wageningen 2005
Bestand:De_Windhond1_(Woerden).jpg|[[De Windhond (Woerden)|De Windhond]], [[Woerden]]
Bestand:Zoutelandse molen.jpg|[[Zoutelandse Molen]], [[Zoutelande]]
Bestand:Walderveensemolen.jpg|[[Walderveense molen]]
Bestand:2005-10-04 19.53 waarschijnlijk bij Loil.jpg|De Korenbloem bij [[Loil]]
Bestand:20070517Koepoortfontein Woudrichem.jpg|[[Nooit Gedagt (Woudrichem)|Nooit Gedagt]], [[Woudrichem (plaats)|Woudrichem]]
</gallery>

== Wetenswaardigheden ==
* De hoogste windmolen in Nederland is de 42 meter hoge [[Noletmolen]] in [[Schiedam]], een in 2005 gebouwde molen die elektriciteit produceert en die eruitziet als een klassieke stellingmolen. De niet meer bestaande molen De Arend te Rotterdam was de hoogste klassieke molen, 41 m hoog met een [[gevlucht]] van 27,5 m.
* De oudst bekende en onbetwistbare windmolenvermeldingen in Nederland dateren van circa 1180. Waarschijnlijk waren dit [[standerdmolen]]s.
* In de Zaanstreek moesten molens tot 1813 een unieke naam hebben vanwege de administratie en de inning van het [[windrecht]]. Uiteraard waren poldermolens hiervan uitgezonderd.

== Zie ook ==
* [[Lijst van windmolens in België]]
* [[Lijst van windmolens in Nederland]]
* [[Windmolens in Nederland]]
* [[Molenbiotoop]]
* [[Windmolentje]] (speelgoed)

== Externe links ==
{{Zusterproject klein
| commons =
| commonscat = Windmills
| wikiatlas =
| wikispecies =
| wiktionary = windmolen
| wikibooks =
| wikisource =
| wikiquote =
| wikinews =
| wikinewscat = Windmolen
| wikivoyage =
}}
* [http://e-wld.nl/static/dictionary/content/pdf/wld-2/1991_Limburgse%20Dialecten%20II,3%20(Molenaar)%20(was%201998).pdf Molenvakjargon met afbeeldingen]
* [http://www.molens.nl/ Website van vereniging De Hollandsche Molen]
* [http://www.molendatabase.nl/ De Molendatabase ]
* [http://www.Molenforumvlaanderen.be Molenforumvlaanderen is een overkoepelende molenvereniging]
* [http://www.molenechos.org/ Belgisch molenbestand en Molenzorg vzw]
* [http://www.vlaamsemolens.com/ Levende Oost-Vlaamse Molens vzw en Tijdschrift: Vlaamse Molens]
* [https://www.dbnl.org/tekst/ginn001hand02_01/ginn001hand02_01_0009.htm Molenaarstaal]

{{Appendix}}
{{Navigatie lijsten van windmolens in Nederland}}
{{Navigatie windmolens naar bouwwijze}}
{{Navigatie molens naar aandrijfwijze}}
[[Categorie:Windmolen| ]]