Colani: /* Geschiedenis */

2024-02-17T16:30:40Z

Geschiedenis

Nieuwe pagina

'''Tyfus''' of '''typhus''' is de (verouderde) benaming voor een aantal besmettelijke ziekten, gekenmerkt door symptomen zoals hoge koorts, bewustzijnsverlies en aandoeningen van het darmkanaal. <ref>{{Citeer web|url=https://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M071576|titel=Woordenboek Nederlandse taal|bezochtdatum=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210811192615/https://gtb.ivdnt.org/iWDB/search?actie=article&wdb=WNT&id=M071576|archiefdatum=2021-08-11|dodeurl=nee}}</ref> De term wordt in de moderne geneeskunde niet meer gebruikt.

Na de ontdekking van [[bacteriën]] als ziekteverwekkers bleken verschillende bacteriën ziekten met dit soort symptomen te veroorzaken. De benaming tyfus is blijven bestaan in de volgende infectieziekten:
* [[Buiktyfus]] of tyfoïde koorts, <ref>{{Citeer web|url=https://overlegorganen.gezondheid.belgie.be/nl/documenten/buiktyfus-tyfoide-koorts|titel=Buiktyfus, tyfoïde koorts|bezochtdatum=2021-08-12|datum=2017-03-16|werk=Volksgezondheid|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210812054625/https://overlegorganen.gezondheid.belgie.be/nl/documenten/buiktyfus-tyfoide-koorts|archiefdatum=2021-08-12|dodeurl=nee}}</ref> een darminfectie, veroorzaakt door ''[[Salmonella enterica]]''
* [[Paratyfus]], een darminfectie, veroorzaakt door ''[[Salmonella paratyphi]]''
* [[Scrubtyfus]], een infectieziekte, veroorzaakt door ''[[Orientia tsutsugamushi]]''
* [[Vlektyfus]], een besmettelijke ziekte, veroorzaakt door verschillende ''[[Rickettsia]]''-bacteriën
In Nederlandse teksten wordt met het woord tyfus meestal vlektyfus bedoeld, want deze door [[Kleerluis|kleerluizen]] overgebrachte ziekte kwam vroeger in West-Europa veel voor. <ref>{{Citeer web|url=https://www.etymologiebank.nl/trefwoord/tyfus1|titel=Zoekresultaten tyfus 1|bezochtdatum=2021-08-11|werk=www.etymologiebank.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210810165348/https://www.etymologiebank.nl/trefwoord/tyfus1|archiefdatum=2021-08-10|dodeurl=nee}}</ref>

== Geschiedenis ==
[[Bestand:Ontsmetting van een woning wegens vlektyfus.jpg|thumb|Het ontsmetten van een pand door de ontsmettingsdienst i.v.m. vlektyfus.]]
Het woord tyfus is ontleend aan het Griekse τυφος (tufos), dat "beneveling" betekent. <ref> www.etymologiebank.nl. Gearchiveerd op 10 augustus 2021. Geraadpleegd op 11 augustus 2021.</ref>Het werkwoord ''τυφειν'' (tū́phein) betekent "rook maken, verbranden".<ref>Arie de Niet (1886), Typhus abdominalis en typhus exanthematicus in het buitengasthuis te Amsterdam gedurende de jaren 1879-1886. Scheveningsche Boekdrukkerij.</ref> Typhus zou dus ontstaan door rook of dampen die mensen benevelen.<ref>Gevonden in Delpher - De historische ontwikkeling van het typhus-vraagstuk. www.delpher.nl. Gearchiveerd op 13 augustus 2021. Geraadpleegd op 13 augustus 2021.</ref> [[Hippocrates van Kos|Hippocrates]] gebruikte het woord al voor een vorm van een ziekte.<ref>Woordenboek Nederlandse taal. Gearchiveerd op 11 augustus 2021.</ref> Eind 18e eeuw werd het een internationale medische term,<ref>Woordenboek Nederlandse taal. Gearchiveerd op 11 augustus 2021.</ref> voor het eerst gebruikt in 1759 door de Franse arts [[François de Sauvages]].<ref>Zoekresultaten tyfus 1. www.etymologiebank.nl. Gearchiveerd op 10 augustus 2021. Geraadpleegd op 11 augustus 2021.</ref> In 1818 was de oorzaak van tyfus niet bekend. Als oorzaken van het optreden van tyfus bij de soldaten tijdens de [[veldtocht van 1815]] (voorafgaand aan de [[slag bij Waterloo]]) werden gezien: de beperkte kracht van de nog niet volwassen jonge soldaten, hun zorgen en angsten, gebrek aan voedsel, veel marcheren, warme dagen, koude nachten, inademing van door dieren vervuilde lucht, etc.<ref>{{Citeer boek|titel=Verhandeling over de typhus, welke in den veldtogt van 1815, bij het 1ste armée-korps der Nederlandsche armée heerschte, als mede omtrent de verschijnselen en geneeswijze eener ziekte veroorzaakt na voorafgegane zware ziekten door afwijkingen in de diëet: benevens eene waarneming over de tetanus|auteur=P. L. Beckers|taal=|url=https://books.google.nl/books?id=SYdjAAAAcAAJ&dq=typhus&hl=nl&pg=PA2#v=onepage&q=oorzaak&f=false|uitgever=S. Alter|datum=1818}}</ref> Niettemin werd ook toen al erkend dat de ziekte besmettelijk was.

Later in de 19e eeuw werd onderscheid gemaakt tussen verschillende vormen van tyfus; zo werd geschreven over typhus abdominalis (van de onderbuik) en typhus exanthematicus (als huidziekte), <ref>Arie de Niet (1886), Typhus abdominalis en typhus exanthematicus in het buitengasthuis te Amsterdam gedurende de jaren 1879-1886. Scheveningsche Boekdrukkerij.</ref> maar ook over pneumotyphus (van de longen) en typhus cerebralis (van de hersenen). <ref>Gevonden in Delpher - De historische ontwikkeling van het typhus-vraagstuk. www.delpher.nl. Gearchiveerd op 13 augustus 2021. Geraadpleegd op 13 augustus 2021.</ref> De eerste ziekte was endemisch - althans in Amsterdam; Buiktyfus kwam in de periode 1879-1886 jaarlijks voor, vlektyfus minder, maar deze ziekte was dodelijker. Vooral voor patiënten boven een leeftijd van 50 jaar was vlektyfus gevaarlijk. In een Nederlands proefschrift uit 1883 werd benadrukt dat voor het ontstaan van tyfus altijd een "kiem" aanwezig moest zijn, en dat het niet kon ontstaan uit [[Miasma|miasma contagiosum]] (besmettelijke dampen), zoals eerder gedacht werd. <ref>Cornelis Marius Veenebos (1883), Iets over de verhouding van typhus te Leiden in de laatste jaren. Bleeker.</ref>

=== Epidemieën ===
In het Nederlands taalgebied, maar uiteraard ook daarbuiten, vonden regelmatig epidemieën van tyfus plaats. Een aantal voorbeelden zijn:

* 1845 in [[Groningen (Suriname)|Groningen]] (Suriname) aan de [[Saramacca (rivier)|Saramaccarivier]] <ref>{{Citeer boek|titel=De epidemie van typhus, geheerscht hebbende op het etablissement voor de Europeesche kolonisatie in Suriname te Groningen aan de Saramacca in 1845|auteur=Frederik Willem Lodewijk Tijdeman|taal=|url=https://books.google.nl/books?id=esdkAAAAcAAJ&dq=typhus&hl=nl&pg=PA1#v=onepage&q=typhus&f=false|datum=1860}}</ref>
* 1848 in [[Wijk bij Duurstede]]. <ref>{{Citeer boek|titel=Bijdrage tot de kennis der typhus-epidemie, welke in 1848 te Wijk bij Duurstede (provincie Utrecht) geheerscht heeft|auteur=W. J. L. Verbeek|taal=|url=https://books.google.nl/books?id=ApRjAAAAcAAJ&dq=typhus&hl=nl&pg=PA1#v=onepage&q=typhus&f=false|datum=1850}}</ref> Een onderzoeker meende dat de oorzaak van deze epidemie lag in het slechte weersomstandigheden in het jaar daarvoor, waardoor er te weinig voedsel voor de inwoners was van het verder zindelijke stadje.
* 1855 Katwijk. <ref>{{Citeer web| titel = UITTREKSEL UIT HET VERSLAG| werk = Nieuwe Rotterdamsche courant : staats-, handels-, nieuws- en advertentieblad| datum = 1856-07-08| bezochtdatum =2021-08-13| url =https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010113103:mpeg21:a0048}}</ref>
* 1856 in het Nederlandse [[Groningen (stad)|Groningen]], <ref>{{Citeer boek|titel=Verslag van de werkzaamheden der typhus-commissie, gedurende de zomermaanden van 1856, te Groningen|taal=|url=https://books.google.nl/books?id=0adlAAAAcAAJ&dq=typhus&hl=nl&pg=PP5#v=onepage&q=suriname&f=false|uitgever=bij de Erven C.M. van Bolhuis Hoitsema|datum=1856}}</ref> waarbij een "thypus-commissie" hulp bood bij het verzorgen van de zieken en het reinigen van de woningen.
*1858 [[Hilversum]] <ref>{{Citeer web| titel = IV. MEDISCHE POLITIE.| werk = Algemeen Handelsblad| datum = 1858-07-06| bezochtdatum =2021-08-13| url =https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010087097:mpeg21:a0040}}</ref> en [[Berlijn]]. <ref>{{Citeer web| titel = DUITSCHLAND.| werk = De Tĳd : godsdienstig-staatkundig dagblad| datum = 1858-12-09| bezochtdatum =2021-08-13| url =https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010253273:mpeg21:a0005}}</ref>
* 1864/65 in [[Maassluis]]. <ref>{{Citeer boek|titel=De typhus-epidemie te Maassluis in de maanden April en Mei 1865|auteur=Herm Simons|taal=|url=https://books.google.nl/books?id=fxVjAAAAcAAJ&dq=typhus&hl=nl&pg=PP9#v=onepage&q=typhus&f=false|uitgever=Van Doesburgh|datum=1866}}</ref> <ref>{{Citeer web|url=http://archief.wos.nl/rubrieken/item/20200913-streekhistorie-tyfusepidemie-in-maassluis|titel=Streekhistorie: Tyfusepidemie in Maassluis|bezochtdatum=2021-08-13|werk=archief.wos.nl|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210813212844/https://archief.wos.nl/rubrieken/item/20200913-streekhistorie-tyfusepidemie-in-maassluis|archiefdatum=2021-08-13|dodeurl=nee}}</ref> Bij deze epidemie werd geconstateerd dat tyfus vooral optrad bij de arme volksklasse, die veelal met grote gezinnen in kelders woonden, die in sommige gevallen vaak onder water kwamen, in andere dicht bij zogeheten "stinksloten" lagen, in feite open riolen. <ref>Herm Simons (1866), De typhus-epidemie te Maassluis in de maanden April en Mei 1865. Van Doesburgh.</ref>
**1865 [[Noordwijk aan Zee]].<ref>{{Citeer web| titel = RIJKSTELEGRAAF.| werk = Nederlandsche staatscourant| datum = 1865-09-24| bezochtdatum =2021-08-13| url =https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010791246:mpeg21:a0003}}
</ref>
* 1870/1871 [[Egmond aan Zee]]. <ref>{{Citeer web|url=https://www.regionaalarchiefalkmaar.nl/verdieping/blog/781-tyfus-in-egmond-aan-zee|titel=Tyfus in Egmond aan Zee, 1870-1871|bezochtdatum=2021-08-13|auteur=Mark Alphenaar|werk=Regionaal Archief Alkmaar|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210813212605/https://www.regionaalarchiefalkmaar.nl/verdieping/blog/781-tyfus-in-egmond-aan-zee|archiefdatum=2021-08-13|dodeurl=nee}}</ref> Er werd toen nog steeds gedacht dat tyfus door dampen werd overgebracht.
*1880 [['s-Gravenzande]]. <ref>{{Citeer web| titel = LAND- EN ZEEMACHT.| werk = De Tĳd : godsdienstig-staatkundig dagblad| datum = 1880-08-16| bezochtdatum =2021-08-13| url =https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010283133:mpeg21:a0007}}</ref>
*1880/1881 Parijs. <ref>{{Citeer web| titel = TYPHUS-EPIDEME TE PARIJS.| werk = Algemeen Handelsblad| datum = 1882-11-04| bezochtdatum =2021-08-13| url =https://resolver.kb.nl/resolve?urn=ddd:010973291:mpeg21:a0005}}</ref>
Vanaf het midden van de 19e eeuw begon het aantal epidemieën af te nemen, door de grotere aandacht voor hygiëne. Toch waren er in de periode 1945-1947 nog uitbraken in Amsterdam. <ref>{{Citeer web|url=https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/rampen/tyfusepidemie/|titel=Tyfusepidemie|bezochtdatum=2021-08-13|auteur=Amsterdam|werk=Stadsarchief|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210813212604/https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/stukken/rampen/tyfusepidemie/|archiefdatum=2021-08-13|dodeurl=nee}}</ref> Ook in [[Spijkenisse]] was in 1945 een epidemie, waarbij het dorp van de buitenwereld werd afgesloten. <ref>{{Citeer web|url=https://www.ad.nl/voorne-putten/tyfusepidemie-treft-dorp-in-hart-bezoek-was-alleen-te-zien-achter-glazen-wand~a3ac74fe/|titel=Tyfusepidemie treft dorp in hart, bezoek was alleen te zien achter glazen wand|bezochtdatum=2021-08-13|werk=Algemeen Dagblad|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210813213058/https://www.ad.nl/voorne-putten/tyfusepidemie-treft-dorp-in-hart-bezoek-was-alleen-te-zien-achter-glazen-wand~a3ac74fe/|archiefdatum=2021-08-13|dodeurl=nee}}</ref>

== Scheldwoorden ==
Tyfus wordt in scheldwoorden gebruikt, zoals in "krijg de tyfus", <ref>Herm Simons (1866), De typhus-epidemie te Maassluis in de maanden April en Mei 1865. Van Doesburgh.</ref> maar ook in samenstellingen zoals "tyfuslijer," "tyfuslul", "tyfustrut" of "tyfushoer"<ref>{{Citeer web|url=https://www.etymologiebank.nl/trefwoord/tyfus2|titel=Zoekresultaten tyfus 2|bezochtdatum=2021-08-11|werk=www.etymologiebank.nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210810165349/https://www.etymologiebank.nl/trefwoord/tyfus2|archiefdatum=2021-08-10|dodeurl=nee}}</ref> ; dat laatste in het boek [[Ik, Jan Cremer]].<ref name=ety /> Vergelijk ook "klerelijer" dat refereert naar de ziekte [[cholera]], of "kankerlijer".

== Zie ook ==
* [[Typhon]], een mythologisch monster met 100 vuurspuwende koppen, dat begraven zou zijn onder de [[Etna (vulkaan)|Etna]].
{{Appendix}}

[[Categorie:Infectieziekte]]

Tyfus - Bewerkingsoverzicht

Colani: /* Geschiedenis */