https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?action=history&feed=atom&title=StraatzangerStraatzanger - Bewerkingsoverzicht2026-04-18T18:49:40ZBewerkingsoverzicht voor deze pagina op de wikiMediaWiki 1.43.6https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?title=Straatzanger&diff=146874&oldid=prevColani: Tekst vervangen - ".jpeg" door ".jpg"2024-11-17T06:05:10Z<p>Tekst vervangen - ".jpeg" door ".jpg"</p>
<p><b>Nieuwe pagina</b></p><div>[[Bestand:Kijkkast-prentenboek-1892-straatzanger-roldoek.jpg|miniatuur|Straatzangers met een roldoek en een [[liedblad|liedblaadje]]. In prentenboek ''De kijkkast en andere vermaken'' (1892) over de kermis.]]<br />
[[Bestand:Marktdag in Kortrijk Rijksmuseum SK-A-1056.jpg|miniatuur|Marktzanger wijst naar een roldoek, begeleid door violist (op de markt in [[Kortrijk]]). Schilderij: [[Jan Baptiste de Jonghe|J.B. de Jonghe]] (1828).]]<br />
[[Bestand:Straatlied-brand-amsterdam.jpg|miniatuur|[[Liedblad]] met een typisch straatliedje (over een brand): 'Verschrikkelijke brand Amsterdam' (collectie Meertens Instituut).]]<br />
[[Bestand:Straatlied-moordlied-rotterdam.jpg|miniatuur|[[Liedblad]] met een typisch straatliedje (een [[moordlied]]): 'Moord te Rotterdam' (collectie Meertens Instituut).]]<br />
[[Bestand:Schramade's Potpourrie - Liedblad.jpg|miniatuur|[[Liedblad]] met verschillende [[liedtekst]]en (collectie Meertens Instituut).]]<br />
'''Straatzangers''', of '''marktzangers''' zoals ze in België werden genoemd, waren zangers die tussen de zestiende en het begin van de twintigste eeuw [[straatlied]]jes zongen op straten, pleinen, markten en jaarmarkten, op de kermis of bij mensen aan de deur.<ref name="straatzangers">[https://geheugen.delpher.nl/?/nl/collecties/straatliederen/straatzangers_en_bladverkopers Straatzangers en bladverkopers], het Geheugen van Nederland, op geheugenvannederland.nl.</ref><br />
<br />
In Duitsland werden straatzangers ''Bänkelsänger'' genoemd.<br />
<br />
== Beroep ==<br />
De straatzangers waren beroepszangers, die veelal werden bijgestaan door een of meerdere familieleden. Deze zongen soms mee, gingen met de pet rond tijdens de zang en verkochten de liederen die werden gezongen op losse [[liedblad|liedblaadjes]]. Deze liedblaadjes werden verkocht voor een paar cent per stuk. De liedblaadjes werden ook aan de deur verkocht door arme, werkeloze of gebrekkige mensen, die zo een karig inkomen probeerden te vergaren (soms zongen dezen daarbij, soms waren ze enkel liedbladverkoper).<br />
<br />
De liedzanger stond gewoonlijk op een verhoging en had vaak een oprolbare doek (een 'roldoek' of 'rolprent') naast zich hangen, waarop de inhoud van het lied was afgebeeld als een soort stripverhaal. De zanger wees tijdens de zang met een stok het bijbehorende plaatje aan. Deze roldoeken zijn nauwelijks bewaard gebleven, door hun intensieve gebruik (kwetsbaar gebruiksartikel) en blootstelling aan weersomstandigheden.<ref name="grijp">[https://www.dbnl.org/tekst/_lit003200401_01/_lit003200401_01_0042.php De performance van het straatlied], Louis Grijp, ''Literatuur'' 21 (2004), op dbnl.org.</ref><br />
<br />
== De straatliedjes ==<br />
{{Zie hoofdartikel|Straatlied}}<br />
De straatzangers of marktzangers verspreidden enerzijds het laatste [[nieuws]] en boden anderzijds verstrooiing en [[Amusement|vermaak]].<ref name="conscience">[https://web.archive.org/web/20141211123648/http://www.consciencebibliotheek.be/Museum_Erfgoedbibliotheek_NL/ErfgoedbibliotheekNL/ErfgoedbibliotheekNL-Collectie/Collectie-Bijzondere-collecties/Collecties-per-thema/Liedbladen.html Liedbladen Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience], op consciencebibliotheek.be.</ref><br />
<br />
Voorbeelden van nieuws: liederen over politiek, moorden, oorlog, vrede, brand en natuurrampen.<br />
<br />
Voorbeelden van vermaak: bekende volksliedjes, liefdesliedjes, verhalende liederen, [[drinklied]]eren, zeemansliederen, [[spotlied]]jes, kluchtliedjes, boertige liedjes, gelegenheidsliederen, bedelliedjes, enz.<br />
<br />
De liedjes waren gewoonlijk geschreven op bestaande en bekende melodieën ([[contrafact]]en). Op het liedblad was vaak een wijsaanduiding gegeven.<br />
<br />
Soms maakten straatzangers gebruik van instrumenten. Traditioneel was dit een [[viool]], in latere eeuwen werden ook een slaginstrument ([[Trommel|trom]] en [[tamboerijn]]), een [[draaiorgel]]tje (buikorgeltje) of een [[draailier]] wel gebruikt.<ref name="grijp"></ref><br />
<br />
In de 20e eeuw veranderden de straatliedjes onder invloed van [[operette]]s en [[Opera (muziek)|opera]]'s en later door liedjes uit de [[Revue (theater)|revue]], het [[Cabaret (kleinkunst)|cabaret]] en [[filmmuziek]].<br />
<br />
== Maatschappelijke betekenis ==<br />
De waardering van de straatzanger in historische en literaire bronnen loopt sterk uiteen. Negatieve typeringen waren onder meer: slechte voordracht; onbetrouwbaar nieuws; te overdreven, te sensationele of te sentimentele teksten; gevaarlijk om z'n opruiende teksten; of een dief/verkapte bedelaar.<ref name="salman">'[https://www.researchgate.net/publication/330732500_Frail_echoes_of_singing_in_the_streets_Tracing_ballad_sellers_and_their_reputation_in_the_Low_Countries Frail echoes of singing in the streets. Tracing ballad sellers and their reputation in the Low Countries]', J. Salman, in: ''Renaissance Studies'' 35-1 (2019), op researchgate.net.</ref><br />
<br />
Aan de andere kant waren veel straatzangers en veel liederen geliefd bij het publiek. De liedblaadjes vonden gretig aftrek. En de zangers brachten niet alleen nieuws, maar speelden ook een rol in het aanzwengelen van en ruimte bieden aan het publieke debat over o.a. politiek, maatschappelijke ontwikkelingen en religie (zoals rond de [[Tachtigjarige Oorlog|opstand tegen Spanje]] of de opkomst van het [[protestantisme]]). Het beroep had daarmee een duidelijke maatschappelijke betekenis; het is niet voor niets dat het ambacht vier eeuwen lang een bloeiend bestaan kende.<ref name="salman"></ref><br />
<br />
== Verdwijnen traditie ==<br />
In Nederland verdween de liedzanger vanaf de [[Eerste Wereldoorlog]] in rap tempo uit het straatbeeld. De uitvoerende zang verschoof naar levensliedzangers in cafés, die zongen bij [[accordeon]], en naar revue-zangers (1910-40) en cabaretiers (vanaf 1950) in het theater. Een andere belangrijke ontwikkeling was de opkomst van de radio en de grammofoon vanaf de jaren 20 en 30. Door het grotere bereik van de krant, kwam bovendien de nieuwswaarde van het straatlied onder druk te staan.<ref name="grijp"></ref><br />
<br />
De Vlaamse marktzangers bleven veel langer actief: pas in de jaren '50 verdween daar de marktzangtraditie.<ref name="grijp"></ref><br />
<br />
De [[straatmuzikant]]en die in de 20e en 21e eeuw op kleine schaal op straat in de steden spelen, komen in functie en traditie niet overeen met de historische straatzanger. Zij zingen veelal [[Popmuziek|popliedjes]], zingen veelvuldig Engelstalig, en begeleiden zichzelf met name op gitaar. Het doel is een (bij)verdienste door een artistieke prestatie; ze hebben geen maatschappelijke rol in het verspreiden van nieuws, verkopen geen [[liedtekst]]en op liedblaadjes en ook gaat het meestal niet om een familieonderneming.<br />
<br />
== In latere cultuur ==<br />
De kenmerkende manier van optreden van straatzangers, compleet met roldoek, werd in de jaren 1970 geïmiteerd in het Nederlandse [[satire|satirische]] [[televisieprogramma]] [[Farce Majeure]].<br />
<br />
{{Clearboth}}<br />
[[Bestand:Kijkkast-prentenboek-1892-straatzanger.jpg|miniatuur|400px|center|Volgens het gedichtje zingen deze straatzangers op de kermis een moordlied (''De kijkkast en andere vermaken'', 1892).]]<br />
{{Clearboth}}<br />
<br />
== Bekende straatzangers en marktzangers ==<br />
* Klein Jan, oftewel Pieter de Vos, Amsterdam (achttiende eeuw)<br />
* [[Lionel Bauwens]] oftewel Tamboer, Vlaanderen (interbellum)<br />
* Frans Jacobs, Vlaanderen (interbellum)<br />
* [[Achiel Coppenolle]], Vlaanderen (interbellum)<br />
<br />
== Verzamelingen en uitgaven ==<br />
De twee grootste verzamelingen liedbladen zijn de [[Collectie liedbladen Moormann]] en de [[Collectie liedbladen Wouters]]. Deze verzamelingen liedblaadjes met straatliederen worden bewaard door [[Koninklijke Bibliotheek (Nederland)|Koninklijke Bibliotheek]] en het [[Meertens Instituut]]. Ze zijn ontsloten in het Geheugen van Nederland en in de [[Nederlandse Liederenbank]].<br />
<br />
=== Collecties liedbladen met straatliedjes ===<br />
* [[Collectie liedbladen Moormann]], ruim 1200 liedbladen (Meertens Instituut)<br />
* [[Collectie liedbladen Wouters]], ruim 4300 liedbladen (KB en Meertens Instituut)<br />
* Collectie liedbladen, [[Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience]] (Antwerpen)<ref>[https://web.archive.org/web/20141211123648/http://www.consciencebibliotheek.be/Museum_Erfgoedbibliotheek_NL/ErfgoedbibliotheekNL/ErfgoedbibliotheekNL-Collectie/Collectie-Bijzondere-collecties/Collecties-per-thema/Liedbladen.html Collectie liedbladen], Erfgoedbibliotheek Hendrik Conscience.</ref><br />
* Verzameling volks- en straatliedjes, Collectie Nijhoff, ca. 380 liedjes (UB Leiden)<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/vos_026verz01_01/ Verzameling volks- en straatliedjes (collectie Nijhoff)], door Pieter de Vos (oftewel Klein Jan). Op dbnl.org.</ref><br />
* Collectie Gijsbers, ong. 160 liedbladen (Meertens Instituut)<ref>[http://www.meertens.knaw.nl/archieven/index.php?action=expand&querystring_b64=b2Zmc2V0PTMwMA==&id=5621 Collectie liedbladen (Gijsbers)], Meertens Instituut; en [http://www.liederenbank.nl/resultaatlijst.php?zoekveld=gijsbers&submit=zoek&enof=EN&zoekop=allewoordenbron&sorteer=jaar&lan=nl Lbl-coll. Gijsbers], Nederlandse Liederenbank.</ref><br />
* Collectie Karremans, ong. 100 liedbladen (Meertens Instituut)<ref>[http://www.liederenbank.nl/resultaatlijst.php?zoekveld=karremans&submit=zoek&enof=EN&zoekop=allewoordenbron&sorteer=jaar&lan=nl Lbl-coll. Karremans], Nederlandse Liederenbank.</ref><br />
* Liedbladen gedrukt door Van Paemel, Gent, ong. 50 liedbladen (Koninklijke Bibliotheek)<ref>[https://geheugen.delpher.nl/?/nl/collecties/straatliederen/overzicht_van_de_gedigitaliseerde_collecties Overzicht van de gedigitaliseerde collecties], Geheugen van Nederland, op geheugenvannederland.nl.</ref><br />
<br />
=== Liedboeken met straatliedjes ===<br />
* ''De kist van Pierlala. Straatliederen uit het geheugen van Nederland'', red. L.P. Grijp en M. de Bruin (2006)<br />
* ''Het straatlied'', liedboek met straatliederen, samengesteld door Wouters en Moormann (1933)<br />
* ''De Schreeuwende kat-soe, Op zyn wagen. Pak maar weg, Stuk voor Stuk, Voor vier Stuyvers. Zingende de Aldernieuwste Liederen die Hedendaags gesongen worden'' (Amsterdam, 1751-1800)<br />
* ''De vrolyke kramer, met Klyn Jans pleizierig en vermakelyk mars-dragend hondje. Bestaende in de aangenaamste Gezangen, op de Nieuwste en hedendaagsche Voizen'' (Amsterdam, ca. 1780)<br />
<br />
== Afbeeldingen van straatzangers ==<br />
<gallery><br />
Bestand:Jan Miense Molenaer - An itinerant ballad reader on a bridge 3433.jpg|Straatzangers op een brug met liedblaadje (hij zingt, zij verkoopt een liedblad), [[Jan Miense Molenaer]] (1640/1645).<br />
Bestand:Straatzangers liedjeszangers op de kermis ets bendorp 1782.jpg|Twee vrouwen zingen op de kermis, doek met 'Vivat Zoutman, Doggersbank', ets van [[Carel Frederik Bendorp I|Bendorp]] (1782).<br />
Bestand:Marktdag in Kortrijk Rijksmuseum SK-A-1056.jpg|Marktzanger met roldoek en violist op de markt, [[Jan Baptiste de Jonghe|J.B. de Jonghe]] ([[Kortrijk]], 1828).<br />
Bestand:Straatzangers detail van centsprent met bezigheden Borms 0887 KB.jpg|Straatzangers met orgeltje en liedblad op een [[centsprent]] (zie de volledige [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Komt_kinderen!_wilt_uw_tyd_besteeden,_Ziet_in_deez%27_prent_veel_aardigheden-Catchpenny_print-Borms_0887.jpg centsprent]).<br />
Bestand:Straatzanger kreupel detail van centsprent met invaliden Borms 0265 KB.jpg|Kreupele straatzanger met viool (zie de volledige [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:D%27een_loopt_hier_op_een_kruk-Catchpenny_print-Borms_0265.jpg centsprent]).<br />
Bestand:Liedbladverkoper detail van centsprent met verkopers Borms 0834 KB.jpg|Liedbladverkoopster met mand (zie de volledige [https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Aanschouwt_hoe_ieder_hier_zijn_waren_weet_te_pryzen-Catchpenny_print-Borms_0834.jpg centsprent]).<br />
Bestand:Kijkkast-prentenboek-1892-straatzanger-roldoek.jpg|Straatzangers met een roldoek en een liedblaadje op de kermis (1892).<br />
Bestand:Liedzanger_19e_eeuw.jpg|Liedzanger met een roldoek zingt een moordlied, vrouw speelt harp (19e eeuw).<br />
</gallery><br />
<br />
Zie ook een ets en een prent van [https://web.archive.org/web/20210507071307/https://www.kinderliedjes.overtuin.net/gastenboek/pieck-anton-prent-ets-straatzangers.html Anton Pieck, straatzangers], met roldoek en instrumenten (Middelburg, 19e eeuw). De prent toont een [[moordlied]], de ets een zeemanslied.<br />
<br />
== Literatuur ==<br />
* [https://geheugen.delpher.nl/nl/geheugen/pages/collectie/Straatliederen/Straatzangers+en+bladverkopers Straatzangers en liedbladverkopers], op geheugenvannederland.nl<br />
* F. Kossmann, ''De Nederlandsche straatzanger en zijn liederen in vroeger eeuwen'' (1941)<br />
* R. Dekker en L. van de Pol, 'Wat hoort men niet al vreemde dingen', in: ''Spiegel historiael'' 17 (1982)<br />
* Fred Martin, 'De liedjeszanger als massamedium; Straatzangers in de achttiende en negentiende eeuw', in: ''Tijdschrift voor geschiedenis'' 97 (1984)<br />
* S. Top, ''Komt vrienden, luistert naar mijn lied: aspecten van de marktzanger in Vlaanderen (1750-1950)'' (1985)<br />
* W.L. Braekman, 'Hier heb ik weer wat nieuws in d'hand - marktliederen, rolzangers en volkse poëzie van weleer' (1990)<br />
* Piet Visser, '2 december 1567: De liedjesventer Cornelis Pietersz. wordt te Harlingen gearresteerd', in: ''Nederlandse literatuur. Een geschiedenis'' (1993)<br />
* Louis Grijp, '[https://www.dbnl.org/tekst/_lit003200401_01/_lit003200401_01_0042.php De performance van het straatlied]', in: ''Literatuur'' 21 (2004), op dbnl.org<br />
* L.P. Grijp en M. de Bruin (red.), ''De kist van Pierlala: straatliederen uit het geheugen van Nederland'' (2006)<br />
* {{en}} J. Salman, ''Pedlars and the Popular Press. Itinerant Distribution Networks in England and the Netherlands 1600–1850'' (2014)<br />
* {{en}} J. Salman, '[https://www.researchgate.net/publication/330732500_Frail_echoes_of_singing_in_the_streets_Tracing_ballad_sellers_and_their_reputation_in_the_Low_Countries Frail echoes of singing in the streets. Tracing ballad sellers and their reputation in the Low Countries]', in: ''Renaissance Studies'' 35-1 (2019), op researchgate.net<br />
<br />
== Zie ook ==<br />
* [[Straatlied]]<br />
* [[Liedblad]]<br />
* [[Volksliedje]]<br />
* [[Straatmuzikant]]<br />
<br />
==Externe links ==<br />
* [http://www.liederenbank.nl/resultaatlijst.php?zoekveld=lbl&submit=zoek&enof=EN&zoekop=allewoordenlied&sorteer=jaar&lan=nl Liedbladen], 14.732 liedjes van liedbladen ontsloten in de Nederlandse Liederenbank, Meertens Instituut, op liederenbank.nl<br />
<br />
{{Appendix}}<br />
<br />
[[Categorie:Historisch beroep]]<br />
[[Categorie:Zang]]</div>Colani