Colani: Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"

2024-11-21T01:58:22Z

Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"

Nieuwe pagina

{{Zie artikel|Voor het gelijknamige lettertype, zie [[Stencil (lettertype)]].}}
[[Bestand:Stencilmachine van Provo, objectnr KB 2587.12.jpg|thumb|Klassieke Gestetner stencilmachine]]
Een '''stencil''' is een sjabloon gemaakt van een materiaal dat inkt doorlaat en waarmee afdrukken kunnen worden gemaakt (''stencilen'' of soms ''stencileren''). De stenciltechniek is een vorm van [[Druktechniek#Doordruk|doordruk]]. Deze techniek is thans verdrongen door [[fotokopiëren]] en [[printen]]. Een afdruk van een stencil wordt ook vaak stencil genoemd. Zelfs als de afdruk met een modernere techniek is gemaakt (fotokopiëren of printen), wordt vaak nog stencil gezegd.

== Techniek ==
[[Bestand:Bedieningspaneel_en_binnenwerk_Copyprinter_1220.jpg|thumb|Bedieningspaneel en binnenwerk van een Rex Rotary copyprinter 1220 stencilmachine. Zichtbaar zijn de masterrol en master.]]
Een moedervel (master) bestaat uit een laag [[was (substantie)|was]] op een dunne sterkere, doorlaatbare laag. Door het verwijderen van de was ontstaan plekken waar [[inkt]] kan worden doorgelaten. Het weghalen van de was kan gebeuren met een [[schrijfmachine]] (zonder [[inktlint]]) of met een harde stift. Fouten kunnen worden gecorrigeerd met een roze correctielak, [[correctine]] genaamd, die een beetje lijkt op nagellak. Ook kan was met een brandtechniek worden verwijderd. Het origineel wordt dan optisch gelezen en door middel van een vonk weggebrand op de master. Hierbij ontstaat [[ozon (stof)|ozon]]. Bij moderne digitale machines gebeurt het inbranden in de machine; ook is het bij deze machines mogelijk om direct vanuit een computer een master te maken. Dit werd (of wordt) toegepast omdat dit vanaf een bepaalde oplage goedkoper was/is dan zonder meer fotokopiëren.

Het moedervel wordt op een trommel gespannen waar inktrollen in zitten. Elke keer dat de trommel ronddraait wordt er een afdruk op papier gemaakt. Machinaal kunnen zo gemakkelijk duizenden afdrukken van een stencil worden gemaakt met een snelheid van 60 tot wel 240 per minuut.

== Geschiedenis ==
Deze techniek was in zwang totdat fotokopiëren een toegankelijkere, schonere manier van reproduceren werd. De overgang gebeurde eind jaren 70 van de 20e eeuw. Nog steeds wordt het woord vaak gebruikt voor het aanduiden van het product van het stencilproces: een pamflet of vlugschrift, ook als dit niet door de specifieke, hierboven beschreven techniek, tot stand was gekomen. Het gebruik ervan bij volksopstanden ligt voor de hand; veel mensen beweren dat het wijdverspreide gebruik van stencils tijdens de Parijse revolte van 1968 is begonnen. Deze techniek kreeg derhalve ook tegenstand bij de elite en werd spottend de stencil''cultuur'' genoemd.

De stenciltechniek werd door de [[Communisme|communisten]] vanaf eind 1940 gebruikt om hun bladen als ''[[De Waarheid (krant)|De Waarheid]]'', ''[[De Vonk (verzetsorganisatie)|De Vonk]]'' of ''[[Het Noorderlicht (krant)|Het Noorderlicht]]'' te vermenigvuldigen. Dit had twee voordelen, namelijk een stencilmachine kon in een woonhuis geplaatst worden en de politie en Sicherheitsdienst konden de kleine afwijkingen in de afgedrukte letters niet herleiden tot een drukkerij, maar moesten die herleiden tot een specifieke typemachine, waarvan er veel meer in omloop waren. Ook andere verzetsgroepen maakten regelmatig gebruik van stencilmachines.

In de jaren 1910 en 1920 gebruikten Parijse modetijdschriften het stencil-procedé (de 'pochoir techniek') om machinaal-ingekleurde modeprenten te fabriceren. Het [[Rijksmuseum Amsterdam]] bezit series van deze prenten, onder andere uit de tijdschriften ''Très Parisien'' (ca. 1925) en ''Gazette du Bon Ton'' (1912-1925).

Sinds de opkomst van [[desktoppublishing]] worden stencilmachines minder en minder gebruikt. Sommige drukkerijen en instellingen gebruiken deze machines echter nog steeds, omdat bij kleine oplagen, en zeker bij kleurdruk, de techniek goedkoper is dan kopiëren of drukken. Ook kunnen artistieke overwegingen meespelen om deze techniek te blijven gebruiken.

== Afbeeldingen ==
<gallery widths=160 heights=200>
Gazette du Bon Ton, 1920 - No. 7, Pl. 54 Les deux soeurs Manteau et robe pour le soir, de Beer (titel op object), RP-P-2009-1948-7.jpg|Gazette du Bon Ton, 1920
Gazette du Bon Ton, 1921 - No. 1, Pl. 8 Fumée Robe du soir, de Beer (titel op object), RP-P-2009-1952-8.jpg|Gazette du Bon Ton, 1921
Gazette du Bon Ton, 1921 - No. 6, Pl. 47 La belle dame sans merci Robe du soir, de Worth (titel op object), RP-P-2009-1957-7.jpg|Gazette du Bon Ton, 1921
Très Parisien, 1923, No 1 Tissus de RODIER.., BI-1966-1051-1-9.jpg|Très Parisien, 1923
</gallery>

== Stenciltechniek in graffiti ==
[[Bestand:Stencils en barcelona.jpg|thumb|Stenciltechniek in [[graffiti]]: sjablonen op een muur in [[Barcelona (Spanje)|Barcelona]]]]
In tegenwoordig (internationaal) algemener gebruik wordt het woord stencil vooral gebruikt voor in de [[Straatgrafiek|straatkunst]] gebruikte [[druktechniek]]en waarbij gebruik wordt gemaakt van vaak handgesneden [[sjabloon|sjablonen]].

Ook onder graffitikunstenaars zijn stencils zeer populair. Omdat ze zeer snel aangebracht kunnen worden en vele malen kunnen worden herhaald, zijn ze een geliefkoosde manier om (onder andere) propagandistische boodschappen over te brengen. Tegenwoordig is Melbourne het "stencil-mekka", (met artiesten als Rone, HaHa, Meggs, Sync en anderen).

Bekende stencilartiesten zijn:

* [[Banksy]] (VK)
* [[Blek le Rat]] (Frankrijk)
* Fremantle (Frankrijk)
* [[Hugo Kaagman]] (Nederland)
* Logan Hicks (VS)
* Peat Wollegear (VS)
* Rone (Australië)
* Sixten (Zweden)
* Slobben / Strøk (Noorwegen)

<br><br>
Digitalisering en Wiki opmaak: [[Terry van Erp]]
<br>

[[Categorie:Druktechniek]]
[[Categorie:Graffiti]]
[[Categorie:Kantoorartikel]]

Stencil - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"