Colani: 1 versie geïmporteerd

2026-04-11T10:57:03Z

1 versie geïmporteerd

← Oudere versie	Versie van 11 apr 2026 12:57
(geen verschil)

mw>Apdency op 12 dec 2024 om 18:07

2024-12-12T18:07:04Z

Nieuwe pagina

[[Bestand:MI - Schiffmuehle.jpg|thumb|[[Schipmolen Minden]] in de [[Wezer]] bij [[Minden]], Duitsland met drijver ter ondersteuning van de as van het waterrad]]
[[Bestand:Schiffsmuehle verzey.jpg|thumb|Schipmolen in de [[Mur (rivier)|Mur]] bij [[Veržej]], [[Slovenië]]]]
[[Bestand:Maquette Schipmolen.jpg|thumb|Model Duitse schipmolen uit 1819]]
[[Bestand:Blaau_mtricht02.jpg|thumb|Acht schipmolens in de [[Maas]] bij [[Maastricht]], [[Joan Blaeu]] Toneel der Steden 1652]]

Een '''schipmolen''' is een [[Watermolen (door water aangedreven molen) |watermolen]] die op een in een rivier verankerd schip ligt en aangedreven wordt door de stroming van het water in de rivier. Bij een molen met een klein [[waterrad]] hing dit naast de boot. Bij een groot rad, dat tot 13 meter breed kon zijn, werd het op een tweede punt ondersteund door een drijver.

== Werking ==
Het waterrad was een [[Waterrad#Onderslaand waterrad|onderslagrad]] dat door de stroming langzaam werd voortbewogen. Een [[molensteen]] moet voor een goed maalresultaat echter veel sneller draaien, ongeveer 60 omwentelingen per minuut. Daarom werd er een soort houten [[versnellingsbak]] toegepast, waarbij het waterrad het [[rondsel]] op een tussenas met aan de andere kant van de tussenas een groot wiel aandreef. Het wiel dreef vervolgens het rondsel van het [[maalkoppel]] aan.

Om de stroming goed te kunnen benutten lagen schipmolens zo ver mogelijk naar het midden van de stroom. Bij de passage van een schip werd de schipmolen uit de vaarroute getrokken door de kabels waarmee hij aan de wal verankerd lag, in te halen. Dit gebeurde met handkracht met behulp van een lier of een [[kaapstander]].

Een voordeel van een in een rivier drijvende watermolen was dat er bijna steeds voldoende water was voor de aandrijving van het waterrad. Nadeel was de arbeidsintensieve aan- en afvoer van te bewerken grondstoffen. [[hoogwater]] of [[ijsgang]] kon catastrofaal uitpakken als de molen niet tijdig in veiligheid was gebracht. De aanwezigheid van een of meer schipmolens kon het scheepvaartverkeer flink hinderen.

== Geschiedenis ==
=== Europa ===
Schipmolens zijn een doorontwikkeling van een uitvinding van [[Vitruvius (architect)|Vitrivius]], die leefde in de eerste eeuw. Na de vernieling van de waterlopen die de watermolens voedden door de [[Ostrogoten]] tijdens het [[Beleg van Rome (537-538)|Beleg van Rome]] in het jaar 538, besloot generaal [[Belisarius]] om schipmolens in te zetten die op de [[Tiber]] dreven. Daarmee was de meelvoorziening voor de bevolking beter beschermd tijdens oorlogen. Van hieruit verspreidde de schipmolen zich tijdens de middeleeuwen over West-Europa.

Er zijn in Europa duizenden schipmolens in gebruik geweest. In de tweede helft van de negentiende eeuw was het aantal al sterk afgenomen. De reden daarvoor was de komst van [[Stoomschip|stoomschepen]], die veel oponthoud ondervonden van de traag manoeuvrerende schipmolens. De laatste schipmolens waren tot diep in de twintigste eeuw actief. Anno 1982 is in [[Slowakije]] en vanaf 2016 zijn in [[Servië]] en [[Slovenië]] nog enkele op hun oorspronkelijke plaats verankerd. Het zijn nu vooral toeristenattracties. Ook in sommige openluchtmusea is nog een werkend exemplaar aanwezig.

=== Nederland ===
In Nederland met zijn traag stromende rivieren zijn voor zover bekend slechts op zes plaatsen schipmolens in werking geweest. Vanaf de veertiende eeuw waren er molens in de [[IJssel]] bij [[Deventer]] en in de [[Maas]] bij [[Maastricht]]. Ook in de [[Waal (rivier)|Waal]] bij [[Nijmegen]] en bij [[Tiel]] hebben schipmolens gelegen. Van [[Zutphen (stad)|Zutphen]] is bekend dat daar in de vijftiende eeuw een opvolger voor de al aanwezige molen werd gebouwd. De meeste molens waren in Nederland na de zeventiende eeuw verdwenen. Wel is er nog halverwege de negentiende eeuw bij Roermond een graan- pel- en looiwatermolen op een schip in bedrijf geweest. Die werd echter al na twee jaar bij een [[Overstroming|watersnood]] vernield.

== Brugmolen ==
Een brugmolen is een variant op de schipmolen. Het schip met waterrad lag gemeerd aan de pijler van een brug en de maalinrichting bevond zich op de brug.

{{Navigatie molens naar aandrijfwijze}}
{{Commonscat|Shipmills}}

[[Categorie:Molen]]

Schipmolen - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd

mw>Apdency op 12 dec 2024 om 18:07