Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"

2024-11-23T19:03:39Z

Tekst vervangen - "18e" door "18<sup>e</sup>"

Nieuwe pagina

{{Zie dp}}
[[File:Kampen arendschelling.jpg|thumb|right|300px|Arendschelling van zes stuivers, zilver, geslagen te [[Kampen (stad)|Kampen]] ca. 1595.]]
Een '''schelling''' is een oude zilveren [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederlandse]] munt die een waarde had van zes [[stuiver]]s en in [[Graafschap Vlaanderen|Vlaanderen]] van twaalf [[Groot (munt)|groten]] of één twintigste van één [[livre]].

==Etymologie==
De schelling is al zeer oud en men gaat ervan uit dat deze afstamt van de Romeinse gouden [[solidus (munt)|solidus]]. De [[Germanen|Germaanse volkeren]] gaven deze munt een eigen naam: [[Gotisch (taal)|Gotisch]] ''skilliggs'', [[Oudnoords]] ''skillingr'', [[Oudengels]] ''Scilling'' en [[Oudhoogduits]] ''Schilling'', gebaseerd op een werkwoord dat “snijden” of “verdelen” betekent, vgl. het Nederlandse woord “schillen”.<ref>Jan de Vries, Altnordisches etymologisches Wörterbuch, Leiden: E.J. Brill, 1977.</ref>

==Geschiedenis==
In de [[vroege middeleeuwen]] werd de schelling (solidus) vanwege goudschaarste een [[rekenmunt]] en maakte hij deel uit van het [[Karolingische muntsysteem]], waarbij een 1 Karolingisch zilverpond (406½ g) gelijk was aan twintig schellingen (solidi) of 240 [[denarius|penningen (denarii)]]. De [[Britse shilling]] was tot 1970 een officiële munt en de [[Oostenrijkse schilling]] heeft nog tot aan de invoering van de [[euro]] in 2001 als standaardmunteenheid dienstgedaan.

==Snaphaan- en arendschellingen==
De eerste schelling die in de [[Nederlanden]] werd geslagen was de [[Hertogdom Gelre|Gelderse]] ‘[[Snaphaan (munt)|snaphaan]]’ van de Gelderse hertog [[Karel van Gelre|Karel van Egmond]] in 1509, met de waarde van zes [[Stuiver|stuivers]]. Het was de eerste grote zilvermunt, die spoedig werd gevolgd door de [[Deventer]] arendschelling van 1523. Daarna verdween de schelling voor meerdere decennia uit productie.

In de [[Republiek der zeven verenigde Nederlanden|Republiek der Nederlanden]] werden vanaf 1581 opnieuw schellingen geslagen met een waarde van zes stuivers. Er waren in diverse provincies verschillende typen in omloop: ''rijderschellingen'', ''arendschellingen'', ''roos- hoedjes-'' en ''snaphaanschellingen''.
De '''snaphaanschelling''' was het eerste type schelling, geïntroduceerd door Gelderland, op basis van de hiervoor genoemde door Gelre geslagen [[snaphaan (munt)|snaphaan]]. Vanaf 1595 begon [[Kampen (stad)|Kampen]] met een eigen type schelling dat de [[Heilige Roomse Rijk|rijks]]adelaar en de [[Lijst van Rooms-Duitse koningen en keizers|keizersnaam]] weergaf: de '''arendschelling'''. Al spoedig volgden [[Nijmegen (hoofdbetekenis)|Nijmegen]], [[Zwolle (hoofdbetekenis)|Zwolle]] en [[Heerlijkheid Friesland|Friesland]]. Deze schelling bleef beperkt tot Oost-Nederland, maar was ook in het Duitse achterland geliefd. Arendschellingen waren nog lang populair als “bakerschellingen”. De voor zijn waarde grote schelling was bij uitstek geschikt als gift bij kraamvisites om zo'' “een bakers hand behoorlijk te vullen”''.<ref name="Gouw 1872, p. 128">J. ter Gouw (met medew. van vaderlandsche geschied- en oudheidkundigen), De oude tijd, Haarlem 1872, p. 128.</ref>

==Roosschelling==
[[File:Roosschelling.jpg|thumb|right|250px|Roosschelling van West-Friesland, zilver, 1601, geslagen te Hoorn.]]In 1601 werd de Arendschelling door de '''roosschelling''' opgevolgd. Deze schelling, ingevoerd door de provincie [[Graafschap Holland|Holland]] in 1601, dankte zijn naam aan een roosje in het midden van een gebloemd kruis op de keerzijde van de munt. In datzelfde jaar werd het Hollandse initiatief gevolgd door de provincies Gelderland, [[Heerlijkheid Overijssel|Overijssel]], [[Heerlijkheid Utrecht|Utrecht]] en [[Graafschap Zeeland|Zeeland]], het [[Noorderkwartier (Holland)|landschap West-Friesland]] en de stad Deventer. In Holland bleef de aanmunting van de roosschelling tot 1601 beperkt. In West-Friesland werd de roosschelling – zij het sporadisch – nog tot 1683 aangemunt. Evenals de arendschelling bevatte de roosschelling geen waardeaanduiding.

==Hoedjesschelling==
[[File:Hoedjesschelling.jpg|thumb|right|250px|Hoedjesschelling van Zeeland, zilver, 1731, geslagen te [[Middelburg (Zeeland)|Middelburg]]. De keerzijde toont een liggende leeuw die een speer vasthoudt met daarop een vrijheidshoed.]]
In de [[17e eeuw]] werd in Zeeland een schelling geslagen die met name voor de handel op [[Nederlands-Indië|de Oost]] werd gebruikt. Deze munt werd '''hoedjesschelling''' genoemd vanwege de keerzijde van de munt met daarop een leeuw die een speer vasthield met op de punt een [[vrijheidshoed]]. Deze schellingen werden bijna uitsluitend geslagen voor de [[Vereenigde Oostindische Compagnie|V.O.C.]]

==Scheepjesschelling==
[[File:Zeeland scheepjesschelling 1774.jpg|thumb|right|250px|Scheepjesschelling van [[Graafschap Zeeland|Zeeland]], zilver, 1774, geslagen te [[Middelburg (Zeeland)|Middelburg]].]]
Op 9 november 1670 besloten de [[Staten van Holland en West-Friesland|Staten van Holland]] tot een [[Geldhervorming|sanering]], omdat er inmiddels te veel minderwaardige schellingen in omloop waren. De Statenvergadering besloot tot aanmunting van een schelling van betere kwaliteit, met op de voorzijde het provinciewapen en op de keerzijde een ''"een gemonteerd schip van oorloge"''. Men wilde met deze nieuwe schelling de status van de Republiek als zeevarende mogendheid benadrukken.
Het ontwerp van het stempel was van [[Daniël Drappentier]]. Deze schelling met een zilvergehalte van 583/1000, al gauw '''scheepjesschelling''' genoemd, werd een succes omdat deze ook internationaal breed ingang vond en bovendien in de handel op de Oost zeer gewild bleek. Over de scheepjesschellingen ging het volksverhaal dat zij geslagen waren ter ere van de verovering van de Spaanse [[Zilvervloot]]. Dat was ongeloofwaardig, daar dat wapenfeit al meer dan 40 jaar voor de eerst geslagen scheepjesschelling had plaatsgevonden.<ref name="Gouw 1872, p. 128"/>
In de loop van de [[18<sup>e</sup> eeuw]] gingen ook Utrecht, Zeeland en Gelderland, zij het aarzelend, over op aanmunting van de scheepjesschelling.

== Rijderschelling==
In 1671 kreeg de Utrechtse muntmeester [[Adriaen van de Heyden]] toestemming van de [[Staten-Generaal van de Nederlanden|Generaliteit]] om voor 100.000 gulden aan schellingen te slaan van een nieuw type: ''“Een heraut rijdende te paart met een zwaardt in de handen”''. Na vertraging vanwege het [[rampjaar 1672]] ging in 1675 de [[Koninklijke Nederlandse Munt|Munt te Utrecht]] van start met deze '''rijderschelling'''. Al snel volgden [[Hertogdom Gelre|Gelderland]], [[Heerlijkheid Friesland|Friesland]], [[Heerlijkheid Overijssel|Overijssel]], [[Stad en Lande|Groningen]] en de rijkssteden [[Deventer]],[[Kampen (stad)|Kampen]], [[Zwolle (hoofdbetekenis)|Zwolle]], [[Zutphen (stad)|Zutphen]] en [[Nijmegen (hoofdbetekenis)|Nijmegen]]. Hoewel alle muntmeesters zich moesten houden aan de Hollandse [[muntvoet]], werd daar algauw de hand mee gelicht.

Door hun te lage gewicht werden deze rijderschellingen dus tegen een te hoge koers uitgegeven. Daardoor waren ze onbruikbaar voor de buitenlandse handel en enkel van nut voor binnenlands betalingsverkeer. In 1692 werd daarom besloten te stoppen met aanmunting van rijderschellingen. De schellingen van voor 1685 werden gewogen en kregen een [[Klop (inslag)|klop]] (pijlenbundel) als het gewicht voldoende was. De ongeklopte rijderschellingen van na 1685 werden afgewaardeerd naar 5½ stuiver en stonden sindsdien bekend als ''“zesthalf”''.

Rijderschellingen bleven ook na de Franse tijd in gebruik. Pas bij de geldsanering onder koning [[Willem II der Nederlanden|koning Willem II]] in de jaren 1845-1849 werden de laatste schellingen ingeleverd, waarvan vele na ca. 160 jaar in omloop tot volledig gladde muntplaatjes waren afgesleten.

===Zilveren rijderschelling van Utrecht (zes stuiver)===
[[Bestand:Zilveren Rijderschelling Utrecht (6 stuiver).jpg|thumb|right|250px|Zilveren rijderschelling van Utrecht (6 stuiver)]]
De afgebeelde zilveren rijderschelling van [[Heerlijkheid Utrecht|Utrecht]] (zes stuiver) is geklopt met een [[pijlenbundel]] en dateert uit [[1681]] met als [[muntmeesterteken]] een rozet. Het getoonde exemplaar is gevonden met een [[metaaldetector]] op een [[Akker (landbouw)|akker]] in de omgeving van [[Havelte]] ([[Drenthe]]).
*Voorzijde: Gekroond [[Utrecht (provincie)|provinciewapen]] tussen '6' en 'S'.
*Omschrift: MONE.NOVA.ORDIN.TRAI (MONETA NOVA ORDINUM TRAIECTUM = nieuwe munt van de Staten van [[Heerlijkheid Utrecht|Utrecht]]). Jaartal en [[muntmeesterteken]] (1675-1677 lam met vaandel, 1679-1691 rozet).
*Keerzijde: Ridder met geheven zwaard te paard naar rechts.
*Omschrift: CONCORDIA RES PARVÆ CRESCUNT (kleine dingen groeien door eendracht) en wapen van [[Heerlijkheid Utrecht|Utrecht]].
*Materiaal: [[zilver (hoofdbetekenis)|zilver]] (gehalte 0,583).
*Gewicht: 4,95 g, later 4,71 g.

==Zie ook==
* [[Lijst van oude muntsoorten in de Lage Landen]]

{{Appendix|1=Bronnen|2=
* ''Officiële catalogus Zilveren munten geslagen door de zeven Provinciën der Verenigde Nederlanden vanaf de Pacificatie van Gent in 1576 tot aan de oprichting van de Bataafse Republiek in 1795'', dl. 1, (5e ed.), Amsterdam: Zonnebloem, 1981.
* Munthandel G. Henzen, ''De Republiek der Zeven verenigde Nederlanden, Prijslijst 286'', 2016.
* J.C. van der Wis, T. Passon, ''Catalogus van de Nederlandse munten geslagen sinds het aantreden van Philips II tot aan het einde van de Bataafse Republiek (1555-1806)'' (2e dr.), Apeldoorn: Omni-Trading 2009.
{{References}}
}}

[[Categorie:Nederlandse munt]]
[[Categorie:Belgische munt]]
[[Categorie:Zilveren munt]]

Schelling - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18e"

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"