Colani: Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"

2024-11-21T02:19:56Z

Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"

Nieuwe pagina

[[Bestand:Fotothek df tg 0008986 Architektur ^ Geometrie ^ Festungsbau ^ Befestigung ^ Schanze ^ Wall ^ Graben.jpg|thumb|Ontwerpen voor een schanswal en -gracht, met verschillende typen [[palissade]]n]]

Een '''schans''' of '''verschansing''' is een oud verdedigingswerk, meestal gemaakt van afgegraven [[grond (aarde)|aarde]]. Schansen kunnen gebouwd zijn als kleine vestingwerken door en voor militairen of door de lokale bevolking voor hun bescherming zoals de boerenschansen in de 16de en 17de eeuw. In middeleeuwse teksten en toponiemen wordt de term ook wel gebruikt om een kasteel aan te duiden.

== Militaire versterking ==
Een militaire schans is een aarden verdedigingswerk aangewend voor militaire doeleinden. Schansen werden veel gebruikt tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]] als verdediging van [[Militaire strategie|strategische]] plaatsen, zoals [[monding|riviermondingen]], belangrijke aanvoerroutes over land of als extra verdediging van een stad.

Tijdens [[belegering]]en werden vaak schansen gegraven door de belegeraars, om de troepen te kunnen beschermen tegen vuur uit de stad en tegen aanvallen van buitenaf. De schansen waren destijds in de regel [[ster (symbool)|stervormig]] met meestal vier punten ([[bastion (hoofdbetekenis)|bastions]]) en werden vaak omringd door een [[Gracht (hoofdbetekenis)|gracht]] en andere vormen van verdediging, zoals [[palissade]]s. Ze werden gemaakt van klei, zand en water, materialen die in ruime mate beschikbaar waren.<ref name=300jaar64>300 jaar bouwen voor de landsverdediging. Dienst Gebouwen, Werken en Terreinen, ’s-Gravenhage (1988), p.64</ref> Het graven van grachten en het opwerpen van wallen ging snel, was eenvoudig, goedkoop en effectief.<ref name=300jaar64/> Hoog opgeworpen aarden wallen hadden minder te lijden onder vuur van geschut dan muren.<ref name=300jaar64/> Muren van [[baksteen]] of natuursteen waren niet alleen veel duurder, maar de bouw ervan duurde ook veel langer. Permanent bezette schansen kregen een eigen naam en werden vaak '[[fort (vesting)|fort]]' genoemd. Schansen waren in principe onafhankelijk, maar konden ook onderdeel zijn van een [[linie]]. In de tussen 1859 en 1914 gebouwde [[Stelling van Antwerpen|Fortengordel rond Antwerpen]] kwamen bijvoorbeeld twaalf schansen voor, gebouwd in ongewapend beton, onder andere de [[Schans van Schilde]] en de [[Schans van Massenhoven]].
==Galerij==
<gallery mode="packed" heights="180">
PettelaarseSchansvanboven.jpg|[[Pettelaarse Schans]] in [['s-Hertogenbosch]]
Zutendaal_-_Schans_10-10-2020_12-08-42.jpg|Schans in [[Zutendaal]]
Bestand:Siege of Grol 1597 - Fortifications of the English , Frisian and Hollandish troops (J.Blaeu, 1649).jpg|Schansen [[Beleg van Groenlo (1597)|Beleg van Groenlo, 1597]]
Bestand:Engelse Schans Lievelde.jpg|De in 2002 gerestaureerde [[Engelse schans]] uit 1627 in [[Lievelde]]
</gallery>

== Boerenschans ==
Boerenschansen waren kleinschalige verdedigingswerken in de 16de en 17de eeuw, die door de lokale bevolking in de opgericht werden om zich in onveilige tijden terug te trekken voor plunderende legers, muiters en roversbenden.

Vanaf het begin van de [[Tachtigjarige Oorlog]] tot in de 18de eeuw waren vooral de [[Zuidelijke Nederlanden]] geregeld het decor van strijdtoneel. Oorlogen en plunderingen volgden elkaar op. Legers en legerbendes op doortocht eisten proviand en [[Kwartier (militair)|inkwartiering]], vaak zonder schadeloosstelling. Plunderingen, afpersing, geweldpleging en brandstichting waren gebruikelijk. De kleine en verspreide leefgemeenschappen ten plattelande moesten zelf instaan voor hun bescherming en verdediging. In bijvoorbeeld de [[Kempen (streek)|Kempen]] waren geen versterkte kastelen of hoeven, ommuurde abdijen of steden. De boerenbevolking verenigde zich daarom en bouwde een schans om zich met bezittingen en vee te 'verschansen'. In een wat afgelegen, vaak nat of moerassig gebied werden om een vier- of meerhoekig terrein van 1 tot 2 hectaren grachten gegraven van 4 à 8 meter breed. Met de opgedolven aarde werden wallen van 2 à 3 meter hoog opgeworpen, eventueel begroeid met doornig struikgewas. De toegang was via een ophaalbrug en poort. Op het binnenplein konden de 'schansgezellen' huisjes bouwen. Bij onraad en dreiging trokken ze zich dan terug in de schans. Om zich daar te verdedigen vormden de bewoners een burgerwacht, voorloper van de nog bestaande [[Schutterij (historisch)|schutterijen]]. Het was vooral de verborgen, geïsoleerde ligging die de verdediging vormde. Mocht de schans ontdekt worden dan konden de grachten, wallen en bewapening van de bewoners weerstand bieden tegen zwervende (leger-)bendes maar niet tegen georganiseerde legereenheden. Vaak probeerde men troepen af te kopen en met geld, spijs en drank om executies, afbranden, [[Middeleeuwse oorlogsvoering#Plunderen en foerageren|plundering en foeragering]] af te wenden. Soms kon men zo een [[Beschermbrief|sauvegarde of vrijbrief]] bekomen maar in de meeste gevallen leverde de onderhandelingen geen resultaat op. Paarden, rantsoenen, gidsen en vrachtvervoer werden dan opgeëist.

Boerenschansen kwamen vooral voor in de oostelijke delen van de Belgische provincies [[Vlaams-Brabant]] en [[Antwerpen (provincie)|Antwerpen]]. In [[Vlaanderen (hoofdbetekenis)|Vlaanderen]] zijn er op een 200-tal plaatsen sporen van schansen terug te vinden in het landschap en op oude kaarten. In de [[Kempens Plateau|Limburgse Kempen]] had vrijwel ieder gehucht of leefgemeenschap een schans. Vaak verwijst ook een straatnaam als “Schansstraat” naar een vroegere aanwezigheid. In Nederland kwamen dergelijke schansen voor in [[Midden-Limburg (Nederland)|Midden-Limburg]] (zoals de [[Laarderschans]] en de [[Boshoverschans]]) en sporadisch ook in [[Noord-Limburg (Nederland)|Noord-Limburg]] en [[Noord-Brabant]].

==Galerij==
<gallery mode="packed">
Dalerschans Zutendaal.jpg|[[Dalerschans]] op 17de-eeuwse kaart
Dalerschans Zutendaal 2019 02.jpg |Gereconstrueerde [[Dalerschans]] in [[Zutendaal]]
KolverenSchans.jpg|[[Kolverenschans]] op kadasterkaart uit 1813
Kolverenschans Zonhoven.jpg |Rest van de [[Kolverenschans]]
Waterscheischans Genk 01.jpg |Quaede schans in [[Waterschei]]
Koerselse Schans Ferrariskaart.jpg |[[Koersel]]se schans op [[Ferrariskaarten|Ferrariskaart]]
</gallery>

== Zie ook ==
* [[Vesting (verdedigingswerk)|Vesting]]
* [[Redoute]]
* [[Engelse Schans]]

== Externe links ==
* [https://thesaurus.onroerenderfgoed.be/conceptschemes/ERFGOEDTYPES/c/2250 Militaire schans in Thesaurus Onroerend Erfgoed Vlaanderen]
* [https://thesaurus.onroerenderfgoed.be/conceptschemes/ERFGOEDTYPES/c/2249 Boerenschansen in Thesaurus Onroerend Erfgoed Vlaanderen]
* [https://sites.google.com/site/omgrachtedomeinen/home/schansen Website met inventaris van boerenschansen in België en Nederland: Omgrachtingen-Versterkingen]

{{Appendix|2=
'''Bron'''
* [https://marsethistoria.nl/images/Hove.pdf Eerdekens T., Keijers D., Van den Hove P. en Wouters M., Boerenschansen in de Kempen. Opmerkelijk erfgoed uit de Tachtigjarige Oorlog, in M&L. Monumenten, Landschappen en Archeologie, 2019]
* [https://oar.onroerenderfgoed.be/publicaties/STUA/8/STUA008-001.pdf Keijers D.M.G. Studieopdracht naar een archeologische evaluatie en waardering van 7 schansen, Provincies Limburg en Vlaams-Brabant, Raap Rapport 1977, 2009.]
* [http://fliphtml5.com/nejo/foal Robben M. Boerenschansen: unieke primaire onderhandelingsschuilplaatsen (deel 1) (2014), In: Heemkunde Limburg, jaargang 2014 nr 3 ]
* [http://fliphtml5.com/nejo/zkzi Robben M. Boerenschansen: unieke primaire onderhandelingsschuilplaatsen (deel 2) (2014), In: Heemkunde Limburg, jaargang 2014 nr 4 ]
----
'''Referentie'''
{{References}}}}
{{Navigatie vaktermen vestingbouwkunde}}

[[Categorie:Boerenschans]]
[[Categorie:Vestingbouw]]

Schans (verdedigingswerk) - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"