https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?action=history&feed=atom&title=SchandpaalSchandpaal - Bewerkingsoverzicht2026-04-20T16:44:40ZBewerkingsoverzicht voor deze pagina op de wikiMediaWiki 1.43.6https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?title=Schandpaal&diff=154332&oldid=prevColani: Tekst vervangen - "18e" door "18<sup>e</sup>"2024-11-23T18:58:27Z<p>Tekst vervangen - "18e" door "18<sup>e</sup>"</p>
<p><b>Nieuwe pagina</b></p><div>[[Bestand:Reconstructie persoon op de schandpaal.jpg|miniatuur|Persoon op de schandpaal aan het voormalige stadhuis van [[Woerden]]]]<br />
Een '''schandpaal''', '''gerechtspaal''', '''geselpaal''' of '''kaak''' is een [[paal (object)|paal]] waaraan iemand als strafmaatregel werd vastgebonden en te kijk werd gesteld. Naast een schandpaal bestaat ook het schandblok.<br />
<br />
Het te schande zetten was bedoeld als een [[onterende straf]]. Het stond het publiek vaak vrij de persoon die letterlijk "voor paal stond", te beschimpen of te bekogelen met rot fruit of andere zaken. Ook het spreekwoord "iets aan de kaak stellen" komt van deze straf.<ref>{{cite web|url=http://www.onzetaal.nl/taaladvies/advies/iets-aan-de-kaak-stellen|title=iets aan de kaak stellen (herkomst en betekenis) - Genootschap Onze Taal|author=Kees™ Internetbureau|work=onzetaal.nl}}</ref><br />
<br />
== Gebruik ==<br />
Deze middeleeuwse straf is in heel Europa gebruikt als strafmaatregel in de tijd dat gevangenisstraffen nog niet gangbaar waren.{{Bron?|Gevangenissen bestonden in het begin van de jaartelling al|2017|11|24}}<br />
<br />
Wanneer de bevolking kwaad op de veroordeelde was werd hij tevens met rot fruit, paardenvijgen, stenen etc. bekogeld. Wanneer stenen en andere harde voorwerpen werden gegooid kon dit leiden tot ernstige (hoofd)verwondingen of zelfs de dood van de veroordeelde. Tevens was het mogelijk dat een veroordeelde aan de schandpaal [[lijfstraf]]fen opgelegd kreeg, zoals zweepslagen of stokslagen.<br />
<br />
Het kwam echter ook voor dat de veroordeelde de sympathie had van het volk. Zo werd [[Daniel Defoe]] in 1703 tot de kaak veroordeeld na publicatie van een opruiend geschrift, en door de bevolking bestrooid met bloemen.<br />
<br />
Het kon ook gebeuren dat een ter dood veroordeelde voorafgaande aan de executie eerst aan de schandpaal werd gezet om aan het volk te worden getoond. Dit overkwam bijvoorbeeld [[Willem de Deken]] in 1328.<br />
<br />
[[Bestand:Schankdblok Deurne P1040929.jpg|thumb|Een schandblok zoals dat tijdens de tentoonstelling "900 jaar bestuur" in het najaar van 2010 in het gemeentehuis van [[Deurne (gemeente)|Deurne]] te bezichtigen was]]<br />
<br />
De duur waarin men aan de schandpaal moest staan bedroeg meestal enkele uren. De schandpaal bleef tot ver in de 18<sup>e</sup> eeuw populair, om halverwege de negentiende eeuw in 1854 officieel als strafmaatregel te worden afgeschaft.<br />
<br />
Een schandpaal treft men nog weleens aan op [[jaarmarkt]]en en [[braderie]]ën. Bezoekers kunnen erin gefotografeerd worden en desnoods met zachte voorwerpen (of natte sponzen) bekogeld worden.<br />
<br />
== Bouw ==<br />
[[Bestand:Tjitte.jpg|miniatuur|Persoon in een schandblok]]<br />
Een veel voorkomend schandblok bestond uit twee planken op een paal. Tussen de planken waren drie gaten. Aan de buitenzijde twee ter grootte van een pols en in het midden ter grootte van de hals. Hiermee kon de veroordeelde door een ieder bespuwd en beschimpt worden.<br />
[[Bestand:Kaak stadhuis Culemborg.jpg|miniatuur|Kaak [[Stadhuis van Culemborg|stadhuis Culemborg]] met boeien voor de voeten en ring voor om de borst.]]<br />
Ook bestond de schandpaal zeer vaak uit een simpele paal met een ijzeren ring eraan die om de nek van de gestrafte werd bevestigd.<br />
<br />
Een andere vorm werd vaak aangeduid als 'het blok'. Dit was een lage houten schandpaal waarin de veroordeelde slechts met de voeten werd vastgezet. Hij werd zo in een zittende of liggende houding gedwongen waardoor de voorbijgangers hem konden beschimpen, bespugen of eventueel over hem plassen of ontlasten.<br />
<br />
In Spanje was een tonvormige variant in gebruik die werd overgenomen door de Engelsen, en meestal gebruikt werd ter bestraffing van [[openbare dronkenschap]]. De gestrafte moest gehurkt in de ton plaatsnemen, waarbij het hoofd uit een gat stak. Hierdoor hurkte de gestrafte in zijn eigen vuil.<br />
<br />
== Alternatieve namen ==<br />
Andere namen voor de schandpaal zijn:<br />
* de kaak<br />
* het blok<br />
* het [[schavot]] (ook gebruikt voor de [[galg]] of wipstrik)<br />
<br />
=== Kaak ===<br />
De '''kaak''' was oorspronkelijk een ton, later een houten of stenen podest, waarop de te straffen misdadigers tentoon werden gesteld. Van deze disciplinaire methode stamt het gezegde "iemand aan de kaak stellen". Oorspronkelijk luidde het gezegde letterlijk: ''iemand op de kaak zetten''.<br />
<br />
De naam "kaak" is nog terug te vinden in [[Kaakhorn]], een gedeelte van het dorp [[Westernieland]], en in [[Kaakheem]], een gedeelte van het dorp [[Aduard]].<br />
<br />
== Moderne schandpaal ==<br />
Tegenwoordig worden verdachten of veroordeelden juist niet te schande gezet. In nieuwsberichten worden zij hoogstens met een afgekorte naam zoals [[Willem Holleeder|Willem H.]] vermeld.<br />
<br />
[[Naming and shaming]] (de naam luid en duidelijk noemen en de persoon daarmee te schande zetten) is echter ook gebruik, met name bij [[witteboordencriminaliteit]]. Een andere vorm van de hedendaagse schandpaal bestaat op het internet. Daar bestaan digitale schandpalen waar mensen en organisaties door [[blog]]gers of anderen al dan niet terecht voor iedereen leesbaar te kijk worden gezet.<br />
<br />
== Fotogalerij ==<br />
<gallery widths="154px" heights="200px" perrow="8"><br />
Schandpaal_stadhuis_bergh.jpg|Stadhuis van [['s-Heerenberg]]<br />
Appingedam 11.jpg|[[Appingedam]]<br />
Schandpaal Vollezele.jpg|[[Vollezele]]<br />
Schandpaal of kaak in Vorselaar 01.jpg|Schandpaal in [[Vorselaar]]<br />
Geselpaal Leiden.jpg|Leiden<br />
Schandpaal.jpg|[[Gaasbeek]]<br />
Brecht Schandpaal 2.jpg|[[Brecht (België)|Brecht]]<br />
Mendonk - Schandpaal 24-5-2016 13-30-31.jpg|De [[Schandpaal in Mendonk|schandpaal]] in [[Mendonk]], opgericht door bisschop [[Govaart Geeraard van Eersel]]<br />
Schandpaal in Bari, Italië (op de Piazza Mercantile).jpg|De [[marmer]]en schandpaal met leeuw op de Piazza Mercantile in [[Bari (stad)|Bari]]<br />
</gallery><br />
<br />
== Zie ook ==<br />
* [[Onterende straf]]<br />
* [[Schandkooi]]<br />
<br />
== Literatuur ==<br />
* Paul De Win, ''De kaakstraf in België van de Franse tijd tot 1867'', 1992. {{ISBN|9789065695727}}<br />
* Paul De Win, ''Inventaris van de feodale schandpalen op Belgisch grondgebied'', 3 dln., 1996<br />
<br />
{{appendix}}<br />
<br />
[[Categorie:Straf]]</div>Colani