https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?action=history&feed=atom&title=Prinsbisdom_LuikPrinsbisdom Luik - Bewerkingsoverzicht2026-04-26T05:50:49ZBewerkingsoverzicht voor deze pagina op de wikiMediaWiki 1.43.6https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?title=Prinsbisdom_Luik&diff=154428&oldid=prevColani: Tekst vervangen - "18e" door "18<sup>e</sup>"2024-11-23T19:02:15Z<p>Tekst vervangen - "18e" door "18<sup>e</sup>"</p>
<p><b>Nieuwe pagina</b></p><div>{{Zie artikel|Dit artikel betreft het staatkundige prinsbisdom Luik tot 1795. Zie ook het kerkelijke [[bisdom Luik]].}}<br />
{{Infobox historisch land<br />
| Naam in Landstaal = Principauté de Liège<br />Prinsbisdom Luik<br />Fürstbistum Lüttich<br />
| Naam in Nederlands = Prinsbisdom Luik<br />
| Status = [[Prinsbisdom]] of hoogstift van het [[Heilige Roomse Rijk]]<br />
| Na1 = Ourthe (departement)<br />
| Vlag_Na1 = Flag of France.svg<br />
| Na2 = Samber en Maas (departement)<br />
| Vlag_Na2 = Flag of France.svg<br />
| Jaar van ontstaan = 980<br />
| Jaar van afloop = 1795<br />
| Vlag = [[Bestand:LuikVlag.svg|125px]]<br />
| Vlagartikel = <br />
| Wapen = [[Bestand:Armoiries Principauté de Liège.svg|100px|Wapen van het prinsbisdom Luik]]<br />
| Wapenartikel = <br />
| Kaart = Locator Prince-Bishopric of Liège (1350).svg<br />
| Kaartjaar = Het prinsbisdom Luik omstreeks 1350.<br />
| Regeringsvorm = [[Prins-bisschop|Prinsbisdom]]<br />
| Hoofdstad = [[Luik (stad)|Luik]]<br />
| Staatshoofd = [[Prins-bisschop]]<br />
| Dynastie = <br />
| Ontstaan = Ontstaan<br />
| Datum Ontstaan = 980<br />
| Opheffing = Annexatie door [[Eerste Franse Republiek|Frankrijk]]<br />
| Datum Opheffing = 1795<br />
| Oppervlakte = ca. 8000 km²<br />
| Talen = [[Frans]], [[Nederlands]], [[Waals]], [[Duits]]<br />
| Religie = [[Rooms-Katholieke Kerk|Rooms-katholiek]]<br />
| Noten = <br />
| Na3 = Luikse Republiek<br />
| Vlag_Na3 = LuikVlag.svg<br />
}}<br />
[[Bestand:Prince-Bishopric of Liége (topogaphy)-nl.png|thumb|Luik in de tweede helft van de 14e eeuw.]]<br />
[[Bestand:Diocese Liege and Prince-Bishopric of Liège.svg|thumb|Bisdom Luik (groen/rood) en prinsbisdom Luik (rood) voor 1559]]<br />
Het '''prinsbisdom Luik''' of ''[[hoogstift|(hoog)stift]] Luik'', was oorspronkelijk een [[bisdom]] waarover [[bisschop]] [[Notger]] in 980 van keizer [[keizer Otto II|Otto II]] van het [[Heilige Roomse Rijk]] de [[heer (feodalisme)|heerlijke]] rechten kreeg en dus naast de geestelijke macht ook de wereldlijke macht kon uitoefenen. Vanaf dat ogenblik werd een deel van het [[bisdom Luik]] een [[Prins-bisschop|prinsbisdom]] en genoot het [[Immuniteit (recht)|immuniteit]] onder bescherming van de keizer. Het was de facto een semi-zelfstandig land geworden.<br />
<br />
==Vroege middeleeuwen==<br />
De stad [[Luik (stad)|Luik]] werd in bloed gesticht. De bisschop van [[Maastricht]], [[Lambertus van Maastricht|Lambertus]] bezat een landhuis in het kleine plaatsje [[Luik (stad)|Luik]], hoogstwaarschijnlijk een verbouwde Romeinse ''villa''. Op 17 september van een onbekend jaar (696, 700 of 705), werd hij vermoord door de mannen van een zekere Dodon, leden van een rivaliserende familie. Zijn lichaam werd naar Maastricht overgebracht.<br />
<br />
Al snel werden wonderen toegeschreven aan het huis, en het werd een bedevaartsoord. In 714 haalde zijn opvolger [[Hubertus van Luik|Hubertus]] de relikwieën van Lambert terug naar Luik en wijdde een kerk aan hem. Een stad groeide eromheen. In 722 besloot Sint-Hubertus zich in Luik te vestigen, maar niets gaf aan dat hij dit de nieuwe bisschopszetel wilde maken. Toch zal dit er de consequentie van zijn geweest.<br />
<br />
In 742 werd [[Karel de Grote]] in de omgeving van Luik geboren. In 817 liet de kaart van [[Walcand]] zien dat het bisdom al [[Tongeren (stad)|Tongeren]], [[Maastricht]], [[Hoei]], [[Dinant]], [[Ciney (stad)|Ciney]] en de abdij van [[Saint-Hubert (België)|Saint-Hubert]] in bezit had. De [[Vikingen|Noormannen]] verwoestten het gebied in 820 voor de eerste keer. Met het [[Verdrag van Verdun]] van 843 werd Luik deel van [[Midden-Francië|Lotharingen]]. Het werd in 985 door [[keizer Otto II]] uitgebreid met het graafschap [[Hoei]]. Het domein van [[Theux]] werd in 898 door [[Zwentibold]], koning van Lotharingen, aan de bisschop van Luik geschonken. In de twaalfde eeuw werd deze heerlijkheid het [[markgraafschap Franchimont]]. Het [[hertogdom Bouillon]] werd in 1096 gekocht van [[Godfried van Bouillon|Godfried V]] (Godfried van Bouillon) en bleef (een apart) deel van het prinsdom tot 1678.<br />
<br />
Het nieuwe prinsbisdom omvatte onder meer de [[Condroz]], [[Tussen-Samber-en-Maas]], [[Haspengouw]] en de [[Kempen (streek)|Kempen]]. Het omvatte daarnaast vele [[exclaves]] buiten het eigenlijke Luikse gebied, zoals [[Heerewaarden]], [[Deurne (Waals-Brabant)]], [[Bevekom]] en [[Luyksgestel]] in Brabant, alsook tijdelijk de [[heerlijkheid Mechelen]] en [[Heist-op-den-Berg]] en het [[hertogdom Bouillon]]. In 1366 werd ook het [[graafschap Loon]] toegevoegd.<br />
<br />
==Graafschap Loon==<br />
In 1366 annexeerde [[Jan van Arkel (bisschop)|Jan van Arkel]] het [[graafschap Loon]] na de dood van [[Dirk III van Loon-Heinsberg|Diederik van Heinsberg]], maar toch behield het graafschap een grote autonomie. Zo kon de prins-bisschop niet zomaar belastingen innen of verhogen, en moest hij bij zijn aantreden de oude privileges van Loon erkennen.<br />
<br />
==Bourgondische tijd==<br />
De [[Hertogdom Bourgondië|Bourgondië]]rs slaagden erin om prins-bisschoppen te installeren die hen goed gezind waren (zie [[Lodewijk van Bourbon]]). De opeenvolgende conflicten, de [[Luiks-Bourgondische Oorlogen]], leidden onder meer tot de [[Slag bij Montenaken]] en de [[Slag bij Brustem]]. Bij het tot stand komen van de [[Vrede van Sint-Truiden]] werd Luik een Bourgondisch protectoraat. [[Karel de Stoute]] brandde de stad in 1468 plat na een nieuwe opstand en een groot deel van de bevolking werd uitgemoord. [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]] verzaakte op 19 maart 1477 al haar rechten op het prinsbisdom.<br />
<br />
Het prinsbisdom besloot in 1492 de neutraliteit uit te roepen en zich niet meer in te laten met de strijd tussen [[Frankrijk]] en Bourgondië. Deze staten beloofden een non-interventie-politiek, vrije handelsbetrekkingen en bij passage al het nodige te kopen en te betalen. [[Everhard van der Marck]] sloot wel een verbond met keizer [[keizer Karel V|Karel V]], maar de Luikenaars dwongen zijn opvolger [[Gerard van Groesbeek]] dit verbond op te zeggen.<br />
<br />
== 16e -18<sup>e</sup> eeuw ==<br />
Het [[graafschap Horn]] kwam in 1568, na de onthoofding van [[Filips van Montmorency]], aan de prins-bisschop van Luik, maar het bleef een zelfstandig [[feodalisme|leen]].<br />
<br />
Luik behoorde dus niet tot de [[Zeventien Provinciën]], noch tot de [[Spaanse Nederlanden|Spaanse]] en [[Oostenrijkse Nederlanden]]; wel wordt het meestal tot de [[Zuidelijke Nederlanden]] gerekend. Hoewel het prinsbisdom deel uitmaakte van de [[Nederrijns-Westfaalse Kreits]] binnen het [[Heilige Roomse Rijk]], bleef het tot de Franse annexatie in 1795 een min of meer onafhankelijke staat. De prins-bisschop was er als [[rijksvorst]] lid van de [[Rijksdag (Heilige Roomse Rijk)|Rijksdag]]. Het territorium van het prinsbisdom was niet alleen grillig van vorm; er waren meerdere Luikse exclaves in het hertogdom Brabant: bijvoorbeeld [[Bevekom]], [[Deurne (Waals-Brabant)]], [[Luyksgestel]] en tijdelijk ook de [[heerlijkheid Mechelen]] met [[Heist-op-den-Berg]]. Bovendien waren er complexe besturen tussen Luik en Brabant zoals in [[Hoegaarden (gemeente)|Hoegaarden]].<br />
<br />
Vanaf het begin van de 17e eeuw speelde het geschil tussen [[Chiroux en Grignoux]].<br />
<br />
In de [[Negenjarige Oorlog (1688-1697)]] stond Luik onder bijzondere bedreiging, het prinsbisdom was deel van het Heilige Roomse Rijk en bevond zich in het grensgebied van Frankrijk. Het gebied werd bijna volledig bezet door Frankrijk. Prinsbisschop [[Johan Lodewijk van Elderen]] probeerde zich daarna neutraal op te stellen en ondertekende in 1689 een [[neutraal land|neutraliteitsverdrag]]<br />
met Frankrijk. De Nederlanders erkenden dit verdrag niet en marcheerden het prinsbisdom binnen. Ze bedreigden de hoofdstad en dwongen Johan Lodewijk om<br />
mee te gaan in de [[Liga van Augsburg|anti-Franse alliantie]]. Hierdoor werd het prinsbisdom door de Fransen verwoest en de stad Luik door bombardementen voor een groot deel vernietigd.<br />
<br />
=== Economie ===<br />
Door de natuurlijke rijkdommen en de nijverheid kende het prinsbisdom een zekere welvaart. De landbouwgronden behoorden voor het grootste deel toe aan de adel en de clerus, die grote kasteelhoeven lieten bouwen. Er werd graan verbouwd en in [[Verviers]] was er een wolindustrie. Door de steenkoolontginning ontstond er een ijzerindustrie en Luik werd befaamd als exporteur van kanonnen en ander wapentuig en van buskruit. Ook de glasindustrie bloeide. Deze eerste industrialisering zorgde voor een toestroom van werklieden in de steden en het ontstaan van een nieuwe, financiële aristocratie vanuit bankiers en handelaars.<ref>Macharius Cilen, De buitengewone voorspoed van het prinsbisdom Luik, Speciaal Semper 1695, juli 1995, p. 69-71</ref> <br />
<br />
==Van prinsbisdom tot bisdom==<br />
In 1789 kwamen de Luikenaars, in de maalstroom van de [[Franse Revolutie]], in opstand tegen hun prins-bisschop. De [[Luikse Revolutie]] eiste gelijkaardige hervormingen als in Frankrijk. Tegelijk kwamen de [[Oostenrijkse Nederlanden]] in opstand tegen de [[Habsburgse monarchie|Habsburgse]] heerser en stichtten de [[Verenigde Nederlandse Staten]], waarmee de Luikse republiek een verbond sloot. Maar de nieuwe keizer herstelde niet alleen het gezag in zijn Zuidelijke Nederlanden; hij zette ook de prins-bisschop, [[Cesar van Hoensbroeck]], terug op zijn post.<br />
<br />
In 1795 was het uit met het prinsbisdom. Een [[Franse bezetting van de Belgische provincies (1792-1793)|eerste Franse annexatie]] op 12 mei 1793 hield geen stand. De Franse [[Nationale Conventie (Frankrijk)|Nationale Conventie]] annexeerde op 1 oktober 1795 het gebied een tweede keer, en herschikte het in een aantal [[Departementen in de Nederlanden|departementen]]: [[Nedermaas]] (Loon), [[Ourthedepartement|Ourthe]] (Luik en het [[abdijvorstendom Stavelot-Malmedy]]), en [[Samber en Maas (departement)|Samber en Maas]] (Dinant en omgeving). In totaal werd het grondgebied van het prinsbisdom over zeven departementen verspreid. De monumentale [[Sint-Lambertuskathedraal]] in het centrum van Luik, eeuwenlang het toonbeeld van de prinsbisschoppelijke macht, werd via een uitgewerkt meerjarenplan met de grond gelijk gemaakt.<br />
<br />
Met het [[Concordaat van 15 juli 1801]] werd het bisdom Luik heropgericht, nu als ''geestelijk'' [[bisdom Luik]].<ref>{{en}} [http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dlieg.html Diocese of Liège (Luik, Lüttich)], www.catholic-hierarchy.org</ref><br />
<br />
== Zie ook ==<br />
* [[Lijst van bisschoppen en prins-bisschoppen van Luik]]<br />
* 23 [[Goede Steden]] van Luik<br />
* [[Luiks-Brabantse oorlogen]]<br />
* [[Awans- en Warouxoorlog]]<br />
* [[Tijdlijn van de Lage Landen]]<br />
<br />
== Externe link ==<br />
* [http://www.packbierpeter.de/joomla/images/pdf/liege.pdf Internetquelle: ''Texte zur Geschichte des Fürtbistums Lüttich''] <small>Geraadpleegd 27 januari 2016</small><br />
<br />
== Literatuur ==<br />
*Bruno Demoulin en Jean-Louis Kupper, ''Histoire de la principauté de Liège. De l'an mille à la Révolution'', 2002, {{ISBN|2708947753}}<br />
*Jean Lejeune, ''La principauté de Liège'', 1948, {{ISBN|2870110588}}<br />
*Joseph Daris, ''Histoire du diocèse et de la principauté de Liége'', 10 dln., 1868-1891<br />
**Vol. I, ''Depuis leur origine jusqu'au XIIIe siècle'', 1890<br />
**Vol. II, ''[https://donum.uliege.be/bitstream/2268.1/2161/1/458715B_2.pdf Pendant le XIIIe et le XIVe siècle]'', 1894<br />
**Vol. III, ''[https://donum.uliege.be/bitstream/2268.1/2161/1/458715B_2.pdf Pendant le XVe siècle]'', 1894<br />
**Vol. IV, ''[https://donum.uliege.be/bitstream/2268.1/2156/1/458714B_4.pdf Pendant le XVIe siècle]'', 1884<br />
**Vol. V-1, ''[https://donum.uliege.be/bitstream/2268.1/2157/1/423670B.pdf Pendant le XVIIe siècle]'', 1877<br />
**Vol. V-2, ''[https://donum.uliege.be/bitstream/2268.1/2158/1/423671B.pdf Pendant le XVIIe siècle]{{Dode link|datum=november 2019 |bot=InternetArchiveBot }}'', 1877<br />
**Vol. VI-1, ''[https://donum.uliege.be/bitstream/2268.1/2160/1/458714B_7.pdf 1724-1852]'', 1872<br />
**Vol. VI-2, ''[https://donum.uliege.be/bitstream/2268.1/2160/2/458714B_8.pdf 1724-1852]'', 1872<br />
**Vol. VI-3, ''[https://donum.uliege.be/bitstream/2268.1/2160/3/UD_Lg_0804.pdf 1724-1852]'', 1878<br />
**Vol. VI-4, ''[https://donum.uliege.be/bitstream/2268.1/2160/2/458714B_10.pdf 1724-1852]{{Dode link|datum=mei 2019 |bot=InternetArchiveBot}}'', 1872<br />
<br />
{{Appendix|1=Bron|2=<br />
* {{aut|Bornewasser, J.A.}} (1977): ''Winkler Prins Geschiedenis der Nederlanden'' Prehistorie tot 1500, Amsterdam/Brussel, {{ISBN|9010017443}}, p. 151-153<br />
{{References}}<br />
}}<br />
<br />
[[Categorie:Prinsbisdom Luik| ]]</div>Colani