Colani: 1 versie geïmporteerd

2023-10-08T13:52:09Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

De '''Pest van Antoninus''' (165-180 n.Chr.) ook wel bekend als de plaag van [[Claudius Galenus|Galenus]], de medicus die de ziekte beschreef, was een antieke [[pandemie]], of van de [[pokken]]<ref>H. Haeser concludeert in ''Lehrbuch der Geschichte der Medicin und der epidemischen Krankenheiten'' III:24-33 (1882) dat de pest van Antoninus [[pokken]] betrof. Hij wordt hierin gevolgd door Zinsser 1996.</ref> of van de [[mazelen]],<ref>"Er is niet genoeg bewijs om de ziekte of ziekten met een voldoende mate van zekerheid te identificeren" concludeerde J.F. Gilliam in zijn samenvatting (1961) van de geschreven bronnen, met onzekere Griekse en Latijnse inscripties, twee groepen [[Papyrus (schrift)|papyri]] en munten.</ref> die door troepen, die van de [[Romeins-Parthische Oorlog (161-166)]] terugkeerden, in het [[Romeinse Rijk]] werden geïntroduceerd.

De [[Romeinse keizer]] [[Lucius Verus]], die in 169 stierf, zou een slachtoffer van de ziekte zijn geweest. Hij was mede-regent van [[Marcus Aurelius Antoninus]], naar wiens achternaam, Antoninus, deze pandemie werd vernoemd. Negen jaar later brak de ziekte volgens de Romeinse historicus [[Dio Cassius]] opnieuw uit. Op het hoogtepunt zouden er in Rome tot 2000 doden per dag zijn gevallen.<ref>Merk op dat antieke historici nogal eens de neiging hadden dit soort getallen met een factor vijf of tien te overdrijven.{{Bron?||2012|05|03}}</ref> Een kwart van de besmette mensen overleed.<ref>Dio Cassius, LXXII 14,3-4. Zijn boek dat de pest onder Marcus Aurelius beschreef is verloren gegaan; deze latere uitbraak was de grootste waarvan de historicus kennis had.</ref> Het totaal aantal doden is wel op vijf miljoen geraamd.<ref> [http://news.bbc.co.uk/2/hi/health/4381924.stm 'Past pandemics that ravaged Europe'], BBC News, 7 november 2005.</ref> De ziekte zou in sommige gebieden tot een derde van de bevolking hebben gedood en het Romeinse leger hebben gedecimeerd.<ref>[http://www.loyno.edu/~history/journal/1996-7/Smith.html 'Plague in the Ancient World'].</ref>

==Epidemiologie ==
Tijdens de pandemie, in het jaar 166, reisde de Griekse arts en schrijver [[Galenus]] van [[Rome (stad)|Rome]] naar zijn woonplaats in [[Klein-Azië]]. In 168 keerde hij, daartoe opgeroepen door de twee [[Augustus (titel)|Augusti]], weer naar Rome terug. In de winter van 168 op 169 was hij aanwezig bij de uitbraak van de pandemie onder de in [[Aquileia]] gestationeerde troepen. Galenus' waarnemingen en beschrijvingen van de epidemie in zijn verhandeling ''Methodus Medendi'' zijn kort. Zijn andere beschrijvingen ervan staan verspreid door zijn andere werk. Hij beschreef de pest als omvangrijk en van lange duur. Hij vermeldt als [[symptoom|symptomen]] [[koorts]], [[diarree]] en [[ontsteking (geneeskunde)|ontsteking]] van de [[farynx|keelholte]], en [[huiduitslag]], soms droog, maar soms gepaard gaand met [[pus]], die op de negende dag van de ziekte verscheen. De informatie die ons door Galenus is nagelaten is niet eenduidig genoeg om de aard van de ziekte met zekerheid vast te stellen, maar geleerden leiden in het algemeen de [[diagnose]] van pokken uit deze symptomen af.<ref> Zie {{aut|[[Frank McLynn|McLynn, Frank]]}}, ''Marcus Aurelius, Warrior, Philosopher, Emperor'', Vintage Books, Londen, 2009.</ref>

De historicus [[William Hardy McNeill]] beweert dat de pest van Antoninus en de latere [[pest van Cyprianus]] (ca. 251-270) uitbraken van twee verschillende ziekten waren, de pokken en de mazelen, hoewel niet noodzakelijkerwijs in die volgorde. De zware sterfte onder de Europese bevolking door deze twee pandemieën kan erop wijzen dat de bevolking niet eerder met beide ziekten was besmet, waardoor er nog geen immuniteit aanwezig was. Andere historici geloven echter dat beide uitbraken een pokkenpandemie betroffen.<ref> {{aut|D.Ch. Stathakopoulos}} ''Famine and Pestilence in the late Roman and early Byzantine Empire'' (2007) blz. 95</ref> Deze laatste opvatting lijkt correcter te zijn, gegeven ook het feit dat een recente schatting van de ouderdom van het [[mazelen]]-[[virus (biologie)|virus]] het eerste optreden van mazelen zo'n kleine 1000 jaar later, in de elfde of twaalfde eeuw plaatst.<ref name = "Furuse2010"> {{aut|Furuse Y.}}, {{aut|Suzuki A.}} en {{aut|Oshitani H.}} (2010) 'Of measles virus. Divergence from rinderpest virus between the 11th and 12th centuries'. Virol J. 7:52.</ref>

==Gevolgen==
=== Directe gevolgen voor de oorlog in het Oosten en aan de Donaugrens===
Het uitbreken van de 'pest' leidde er in 165 onmiddellijk toe dat de overwinning op de Parthen niet kon worden omgezet in een duurzame vrede aan de oostelijke grenzen. Sommige historici beschouwen de pest van Antoninus als de echte reden voor de Romeinse terugtrekking uit Mesopotamië, hoewel ook logistieke problemen een rol kunnen hebben gespeeld; met name de moeilijke bevoorradingssituatie in het geplunderde [[Seleucië aan de Tigris|Seleucië]] en de lange aanvoerroutes zullen niet hebben meegeholpen.

Dat de pest vooral onder de soldaten woedde, toont een munt uit het jaar 166 n.Chr. met een beeltenis van ''Minerva Medica''. [[Ammianus Marcellinus]] schrijft over deze ziekte

:"'' ... van de grens met Perzië tot aan de Rijn en Gallië was alles met lijken gevuld."''

In de jaren 160 compliceerde de pest van Antoninus vanuit Romeins oogpunt de steeds weer oplaaiende confrontaties met de Germaanse stammen van de [[Marcomannen]] en [[Quaden]] aan de Donaugrens. Tijdens de [[Marcomannenoorlog]]en was de pest de oorzaak van de - soms - dramatische verslechtering van de militaire situatie aan Romeinse kant. Toen de Germanen de Donau overstaken en het Romeinse Rijk binnenvielen, konden de door de pandemie verzwakte legioenen niet standhouden. Marcus Aurelius zag zich uiteindelijk gedwongen vanaf 167 de legioenen aan de Donau zelf aan te voeren. In de winter van 168 op 169 waren de verliezen aan troepen door de ziekte zo hoog (in sommige eenheden viel een derde van legionairs uit), dat een gepland offensief moest worden uitgesteld. De 'pest' hield geen halt bij de Donaugrens. Ook aan de andere kant van de grensrivier hield zij ongetwijfeld huis en maakte zij waarschijnlijk veel slachtoffers. Daar is echter niets over bekend.

===Gevolgen op lange termijn===
Onder moderne historici is het in toenemende mate omstreden of en in welke mate de pest van Antoninus daadwerkelijk een wezenlijke factor is geweest in de politieke destabilisatie en het geleidelijke verlies aan eenheid van het Rijk, die een kleine eeuw later tot uiting zou komen in de [[crisis van de derde eeuw]]. De onmiddellijke gevolgen van de epidemie voor de economische en sociale situatie van het Romeinse Rijk moeten echter zeker zwaar hebben gewogen. Hier en daar stortten wet en orde volledig in. Vanuit Egypte wordt over massavluchten bericht. Over het geheel genomen werd het bewind van Marcus Aurelius gekenmerkt door een aantal misoogsten, belastingverhogingen en een constante staat van oorlog. Hierdoor wordt de betekenis van de pandemie op lange termijn in perspectief geplaatst.<ref> {{aut|Greenberg J.}}: Plagued by doubt : reconsidering the impact of a mortality crisis in the 2nd century A. D. ''J. of Roman Archaeology'' (2003) 16 </ref>

Volgens schattingen werden in de gehele periode dat de pest van Antoninus woedde, ongeveer zeven tot tien miljoen inwoners van het [[Romeinse Rijk]] door de pandemie gedood, dat is tegen de 10% van de bevolking. In sommige stedelijke centra zal dit percentage hoger hebben gelegen.<ref> {{aut|R.J. Littman}}, {{aut|M.L. Littman}}. Galen and the Antonine plague. ''American Journal of Philology.'' (1973)'' 94'': blz 243-255</ref>

==Bronnen==
De pest van Antoninus is een van de best gedocumenteerde uitbraken van een [[pandemie]] in de [[oudheid]]. Niet alle bronnen zijn evenwel van dezelfde kwaliteit. De ''[[Historia Augusta]]'' en [[Ammianus Marcellinus]] rapporteren over het uitbreken en het woeden van de epidemie onder de Romeinse troepen. Net als [[Galenus]] beschrijft ook [[Aelius Aristides]] de symptomen van de ziekte. Door [[Herodianus]], [[Orosius]] en [[Lucius Cassius Dio|Cassius Dio]] weten wij over de terugkeer van de pandemie in de late jaren van het decennium tussen 180 en 190 n.Chr. De betrouwbaarheid van de informatie die ons Orosius en Ammianus Marcellinus wordt aangereikt, is twijfelachtig omdat zij hun werken veel later schreven. Daarnaast wordt de ''Historia Augusta'' algemeen als onbetrouwbaar beschouwd.

===Primaire bronnen===
* {{aut|[[Galenus]]}}:'' Methodus medendi vel de Morbis curandis libri XIV''. Latijnse vertaling van [[Thomas Linacre]]. Parijs 1519e
* {{aut|[[Lucius Cassius Dio|Cassius Dio]]}}:'' Geschiedenis van Rome''. In het Duits vertaald door O. Veh. 5 delen, München/Zürich 1985-1987.
* {{aut|Ernst Hohl}} (vertaald in het Duits.): ''Historia Augusta. Römische Herrschergestalten.'' deel 1, Artemis, Zürich/München 1976, ISBN 3-7608-3568-6.

== Voetnoten ==
{{References|85%}}

==Zie ook==
* [[Pest van Cyprianus]]

==Referenties==
* {{aut|[[Marcus Aurelius]]}}. ''Meditations IX.2''. vertaling en introductie door Maxwell Staniforth, Penguin, New York, 1981.
* {{aut|[[William Hardy McNeill|McNeill, William H.]]}}. ''Plagues and Peoples''. Bantam Doubleday Dell Publishing Group, Inc., New York, 1976. ISBN 0-385-12122-9.

[[Categorie:Romeinse oudheid]]
[[Categorie:Pandemie]]
[[Categorie:Pestepidemie|Antonius]]

Pest van Antoninus - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd