Colani: Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"

2025-04-30T12:26:49Z

Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"

Nieuwe pagina

[[Bestand:Enspand hastsparvagn, museivagn fran 1877.jpg|right|thumb|Een [[paardentram]] in [[Stockholm]], [[Zweden]]]]
De '''paardenkracht''' (Nederlands symbool '''pk''' en vaak zo uitgesproken) is een oude [[Natuurkundige eenheid|eenheid]] van [[vermogen (natuurkunde)|arbeidsvermogen]], waarvan het gebruik sinds [[1978]] – bij de invoering van het [[SI-stelsel]] – wettelijk niet meer is toegestaan. De naam paardenkracht is verwarrend, want het is geen eenheid van [[kracht]]⁣, maar van [[motorvermogen|vermogen]]. De Engelse naam '''''horsepower''''' (symbool '''HP''') geeft die verwarring niet.

De paardenkracht heeft, in tegenstelling tot andere eenheden, geen internationaal overeengekomen symbool.

Bij de komst van de [[stoommachine]] – die het [[paard (dier)|paard]] moest vervangen – sprak het vanzelf dat men het vermogen vergeleek met het vermogen van een paard. Een paardenkracht was dan ook het arbeidsvermogen dat een gemiddeld paard langdurig kon leveren, bijvoorbeeld voor het aandrijven van een [[rosmolen]].

== Huidige definities ==
De volgende definities worden wereldwijd gebruikt.

{| class="wikitable"
!Benaming!!Symbool||Waarde
|-
|valign=top|Mechanische paardenkracht (Engelse Paardenkracht)||pk(I) || ≡ 33 000 lbf/min = 550 ft·lbf/s ≈ 17696 lbm·ft2/s3 = 745,699 87 W
|-
|valign=top|Metrische paardenkracht||pk(M) || ≡ 75 kgf·m/s ≡ 735,498 75 W
|-
|Elektrische paardenkracht||pk(E) || ≡ 746 W
|}

=== Metrische horsepower ===
[[Bestand:Werner 1904 Advertisement.jpg|thumb|right|200px|Rond de eeuwwisseling van de 19e en de 20e eeuw werd in advertenties de cilinderinhoud van voertuigen niet vermeld, alleen het motorvermogen was belangrijk]]

De Schotse uitvinder [[James Watt]] definieerde de paardenkracht rond [[1770]] als 33 000 foot-pound per minute. Dit is het vermogen van een trekpaard om 150 kilogram in een minuut 30 meter op te hijsen. Dus
:<math>1\,\mathrm{pk} = \frac{mgh}{t} = \frac{150 \times 9,81 \times 30}{60} = 736</math> [[watt (eenheid)|watt]]

De paardenkracht werd ook gedefinieerd als het vermogen dat nodig is om een last van 75 kilogram stapvoets te hijsen (dat wil zeggen met een snelheid van 1 meter per seconde, oftewel 3,6 kilometer per uur). Bij een [[valversnelling]] van 9,81 m/s² geldt dus het volgende:
:<math>1\,\mathrm{pk} = 75\,\mathrm{kg} \times 1 \frac{\mathrm{m}}{\mathrm{s}} \times 9,81 \frac{\mathrm{m}}{\mathrm{s}^2} = 736</math> watt

Deze waarde is gelijk aan wat later in Engeland ''metric horsepower'' werd genoemd.
1 pk komt dus overeen met ongeveer 0,7355 [[Kilowatt|kW]], en 1 kW met ongeveer 1,3596 pk.

Het vermogen van [[stoommachine]]s en later ook dat van [[motor]]en werd vroeger in pk uitgedrukt. Maar de pk is tegenwoordig vervangen door de [[SI-eenheid]] [[Kilowatt|kW]] (kilowatt), hoewel men in advertenties voor auto's en in het algemeen de term nog steeds gebruikt.

=== Internationaal ===
Een Nederlandse paardenkracht (pk) is exact gelijk aan de [[Duitsland|Duitse]] ''Pferdestärke'' (''PS'') en de [[Frankrijk|Franse]] ''cheval-vapeur'' (''cv''), terwijl de [[Engeland|Engelse]] ''horse power'' (hp) iets groter is: 1 horse-power = 1 HP = 550 ft·lbf/s ~ 745,7 watt met andere basiseenheden (1 ft = 1 foot = 0,3048 m en 1 lb = 1 pound = 0,4536 kg). ''lbf'' is de zwaartekracht op 1 pound. In Engeland werd dus een iets andere definitie toegepast.

== Verschillende manieren van meten ==
[[Bestand:Motorplaatje met het vermogen in E.P.K..jpg|thumb|Oude Nederlandse motoren hebben nog al eens een vermogen dat wordt aangegeven in E.P.K.]]
* '''APK''' het asvermogen
:wordt gemeten aan de buiten het werktuig stekende as (as- of remvermogen)
* '''DIN pk''' ([[Deutsches Institut für Normung]])
: deze wordt gemeten volgens [[normblad]] DIN 70020, met aangesloten hulpapparatuur, zoals luchtfilter, waterpomp, ventilator, brandstofpomp, inspuitpomp, onbelaste dynamo, uitlaatsysteem enz.
* '''EPK''' het effectieve vermogen, dat op de proefstand gemeten wordt aan het vliegwiel of krukas. Het ontstaat uit het inwendig vermogen na aftrek van alle wrijvingsverliezen.<ref>[http://www.vastec.be/VASTEC07/VASTECNL/CHIPTUNING/chiptuningalgemeen1.htm www.vastec.be]. [https://web.archive.org/web/20230328081243/http://www.vastec.be/VASTEC07/VASTECNL/CHIPTUNING/chiptuningalgemeen1.htm Gearchiveerd] op 28 maart 2023.</ref>
* '''IPK''' of '''IHP''' het inwendig- of indicateurvermogen
:Dit is het theoretische, door de binnendruk opgebouwde, vermogen dat op de cilinder tijdens de gasexpansie ontstaat. Dit vermogen kan niet gemeten worden, maar wordt berekend via het [[indicateurdiagram]]. Het vermogen van stoomzeeslepers werd veelal uitgedrukt in IPK.
* '''NPK''' het nominaalvermogen
* '''SAE gross pk''' ([[Society of Automotive Engineers]]) tot 1972
:deze wordt gemeten in de Engelse definitie van pk aan het vliegwiel, zonder de hulpapparatuur (alternator, uitlaat, luchtilfter,...) , waardoor de waarde veel hoger ligt dan in DIN pk.
* '''SAE net pk''' ([[Society of Automotive Engineers]]) vanaf 1972
:deze wordt gemeten in de Engelse definitie van pk aan het vliegwiel, met de hulpapparatuur, waardoor de waarde quasigelijk is aan DIN pk.

De opgave van het vermogen wordt door bedrijven meestal zo gunstig mogelijk voorgesteld. Soms sprak men ook wel van verkoop-pk. Het vermogen van auto's en motorfietsen werd ook in pk uitgedrukt, maar de opgegeven getallen konden dus misleidend zijn. Als men het vermogen direct aan de krukas meet, zal het vermogen hoger uitvallen dan als men het aan de wielen meet of als motoren worden ontdaan van de hulpapparatuur, zoals de [[dynamo]], [[versnellingsbak]], hydraulische pompen en andere zaken die extra door de motor worden aangedreven. Daarnaast kan de motor op een zeer gunstige manier zijn afgesteld, waardoor men het hoogste vermogen meet.

== Fiscale pk ==
In België is de [[Fiscaal vermogen|fiscale pk]] een middel tot belastingheffing. Deze eenheid wordt niet berekend op het werkelijk vermogen van de wagen, maar wel op de [[cilinderinhoud]]. Samen met het werkelijk vermogen bepaalt ze de hoogte van de [[verkeersbelasting]].<ref>[http://www.autogids.be/belasting-op-inverkeerstelling.html Belasting op inverkeerstelling], Autogids</ref>

== ''Cheval fiscal'' ==
De paardenkracht moet niet worden verward met de CV (''cheval fiscal''), een eenheid die door de [[Frankrijk|Franse]] fiscus wordt gebruikt om het vermogen van een voertuig aan te duiden en die in Nederland vooral bekend is uit de naam van de [[2CV]]. Het vermogen in ''chevaux fiscaux'' (formule van 1998) wordt berekend met
:<math>CV= \frac{C}{45}+\left(\frac{P}{40}\right)^{1,6}</math>
Hierin is ''C'' de uitstoot aan <chem>CO2</chem> in g/km en ''P'' het vermogen in kW.

Vanaf januari 2020 geldt de formule:<ref>{{fr}}Wet nr. 2019-1479 van 28 december 2019 inzake financiën voor 2020 - [https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/article_jo/JORFARTI000039684002 Artikel 69]. [https://web.archive.org/web/20230922112620/https://www.legifrance.gouv.fr/jorf/article_jo/JORFARTI000039684002 Gearchiveerd] op 22 september 2023.</ref>
:<math>P_\mathrm{A} = 0{,}00018 \times P^2 + 0{,}0387 \times P + 1{,}34</math>
afgerond naar een geheel getal <math>P_\mathrm{A} = \left\lfloor 0{,}00018 \times P^2 + 0{,}0387 \times P + 1{,}39\right\rfloor</math>
* ''P'' is het maximale netto vermogen, uitgedrukt in kilowatt (kW). Deze waarde staat vermeld op het kentekenbewijs in sectie (P.2).
* ''P''A staat voor het vermogen uitgedrukt in fiscale paardenkracht (CV), afgerond op het dichtstbijzijnde gehele getal. Deze waarde staat vermeld op het kentekenbewijs in sectie (P.6).<ref>{{fr}}Besluit van 9 februari 2009 gewijzigd met betrekking tot de procedures voor de inschrijving van voertuigen - [https://www.legifrance.gouv.fr/loda/article_lc/LEGIARTI000025741692/2015-04-01 Annex III]. [https://web.archive.org/web/20231212115428/https://www.legifrance.gouv.fr/loda/article_lc/LEGIARTI000025741692/2015-04-01 Gearchiveerd] op 12 december 2023.</ref>

==Zie ook==
*[[Paardenkrachtuur]]

{{Appendix}}

[[Categorie:Niet-SI-eenheid]]
[[Categorie:Motortechniek]]
[[Categorie:Vermogen]]
[[Categorie:Paard en wagen]]

Paardenkracht (eenheid) - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"