Colani: Nieuwe pagina aangemaakt met 'De '''overheid''' is het hoogste bevoegd gezag op een bepaald territorium of grondgebied. Zo spreekt men van nationale ("landelijke" of "rijks-" in Nederland - "federale" in België), provinciale, gemeentelijke of gewestelijke overheid. Meestal wordt ook de rechterlijke macht tot de overheid gerekend. Soms heeft de term overheid geen betrekking op een territoriaal gezag, maar op een inhoudelijke autoriteit, bijvoorbeeld een burgerlijke, of militai...'

2024-09-28T12:55:30Z

Nieuwe pagina aangemaakt met 'De '''overheid''' is het hoogste bevoegd gezag op een bepaald territorium of grondgebied. Zo spreekt men van nationale ("landelijke" of "rijks-" in Nederland - "federale" in België), provinciale, gemeentelijke of gewestelijke overheid. Meestal wordt ook de rechterlijke macht tot de overheid gerekend. Soms heeft de term overheid geen betrekking op een territoriaal gezag, maar op een inhoudelijke autoriteit, bijvoorbeeld een burgerlijke, of militai...'

Nieuwe pagina

De '''overheid''' is het hoogste [[bevoegd gezag]] op een bepaald territorium of grondgebied.

Zo spreekt men van nationale ("landelijke" of "rijks-" in Nederland - "federale" in België), provinciale, gemeentelijke of gewestelijke overheid. Meestal wordt ook de [[rechterlijke macht]] tot de overheid gerekend. Soms heeft de term overheid geen betrekking op een territoriaal gezag, maar op een inhoudelijke [[autoriteit]], bijvoorbeeld een burgerlijke, of militaire overheid.

== Rol en functies ==
De overheid heeft een specifieke rol in de samenleving. Zij heeft veel uiteenlopende functies en taken, die voor een aanzienlijk deel afwijken van wat elders in de samenleving gebeurt. Deze functies kan men indelen naar ordenende, presterende, sturende en arbitrerende functies. Meer specifiek kunnen deze functies zijn:
* Het mogelijk maken van collectieve, [[democratie|democratische]] besluitvorming op verschillende bestuurlijke niveaus. Hierbij worden, na een publieke afweging van deelbelangen, beslissingen genomen die voor de hele samenleving van belang zijn.
* De uitvoering van democratisch genomen besluiten. De uitvoering van beleid.
* Het door middel van [[beleid]] leveren van een bijdrage aan de oplossing van maatschappelijke en sociale problemen.
* De sturing van de maatschappelijke ontwikkeling. Het bevorderen van de ontwikkeling van de samenleving. De opvatting dat de overheid de samenleving moet sturen wordt wel [[etatisme]] genoemd.
* Het coördineren van maatschappelijke activiteiten.
* Het handhaven van de [[openbare orde]] en rechtsorde door middel van rechtsvorming en [[rechtshandhaving]].
* Het regelen van de betrekkingen tussen de leden van de samenleving.
* Het vanuit een oogpunt van rechtvaardigheid wijzigen van de [[inkomensverdeling]]. Het bestrijden van de ergste vormen van ongelijkheid.
* Het bevorderen of ontmoedigen van bepaalde vormen van gedrag en consumptie door organisaties en burgers.
* Het verrichten van taken die andere delen van de samenleving niet of onvoldoende behartigen.
* Het voortbrengen van goederen en diensten waaronder [[collectieve goederen]].
* Het reguleren van de [[markt (economie)|markt]] en het corrigeren van [[marktfalen]].
* De overheid is het uitvoerend apparaat van de [[Staat (politiek)|Staat]] <ref>{{Citeer web |url=https://www.cultureelwoordenboek.nl/ |titel=Cultureel Woordenboek ~ Online woordenboek met ruim 9.500 woorden en begrippen! |bezochtdatum=2023-10-21 |werk=Cultureel Woordenboek |taal=nl}}</ref> .

== Taken ==
Over het gewenste takenpakket van de overheid wordt in verschillende tijden en door politieke partijen met hun ideologische achtergronden verschillend gedacht. In de loop der tijd wisselt het takenpakket van de overheid dan ook vrij sterk.

In het verleden droegen de Nederlandse en Belgische overheden voornamelijk zorg voor het handhaven van de [[Openbare orde|orde]], de [[infrastructuur]] en de [[nationale defensie|nationale veiligheid]]. De overheid was een [[nachtwakersstaat]], een staat waar de overheid zich relatief weinig bemoeit met de burgers. In een dergelijke staat garandeert de overheid de veiligheid van de inwoners door het zorgen voor [[politie]], [[krijgsmacht|leger]] en een aantal wetten om de [[rechtsorde]] te handhaven.

Sinds het ontstaan van de [[verzorgingsstaat]] is de overheid op veel meer gebieden actief. De overheid nam een aantal functies van particuliere organisaties en Kerk over. Zo werd de overheid actief binnen het [[onderwijs]], de [[sociale zekerheid]], [[volkshuisvesting]], en de [[gezondheidszorg]]. In de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw bestonden er hoge verwachtingen van het optreden van de overheid. Velen, met name de [[sociaaldemocratie|sociaal democraten]], geloofden in de [[maakbaarheid]] van de samenleving en de oplossing van maatschappelijke problemen door middel van overheidsoptreden. Er was de nodige aandacht voor [[marktfalen|het falen van de markt]]. Als uitvloeisel bereikten de collectieve uitgaven in de jaren 1980 een omvang van meer dan 60% van het [[bruto binnenlands product]].

Tijdens de jaren tachtig en negentig bleek de overheid dermate hoge verwachtingen niet waar te kunnen maken. Er werd wel gesproken van het [[overheidsfalen|falen van de overheid]]. Lang niet al het overheidsbeleid werd goed uitgevoerd of had de gewenste effecten. In reactie hierop werd een deel van de overheidstaken door middel van [[verzelfstandiging]] of [[privatisering]] weer overgelaten aan de private sector. Daarnaast streefde men naar [[deregulering]]. Men sprak van de ''terugtredende overheid''. Internationaal werd deze visie gepropageerd door [[Ronald Reagan|Reagan]] en het [[Thatcherisme]]. De overheid zelf probeerde haar [[efficientie]] te verhogen door lessen te trekken uit de werkwijzen van het bedrijfsleven. De overheid ging met andere woorden ''bedrijfsmatig werken''. De collectieve uitgaven daalden naar een niveau van ongeveer 45% van het [[bruto binnenlands product]] in het jaar 2000. Deze tendensen werden ondergebracht onder het [[New Public Management]].

Tijdens het eerste decennium van deze eeuw was de samenstelling van het takenpakket van de overheid redelijk stabiel met een evenwicht in de taakverdeling tussen overheid, [[maatschappelijk middenveld]] en [[private sector]].

== Organisatie ==
Het geheel van organisaties dat tot de overheid behoort (de [[overheidsorganisatie]]s), of daarmee nauw verbonden is (de [[semioverheid]]), vormt samen de [[publieke sector]]. De Nederlandse overheid heeft bijna 1 miljoen [[ambtenaar|ambtenaren]] in dienst en is daarmee de grootste werkgever van Nederland. Sommigen bereiden [[beleid]] en [[wetgeving]] voor, anderen voeren beleid uit (politiemensen, militairen, leraren in het openbare onderwijs). De organisatiestructuur van de meeste overheidsorganisaties draagt duidelijke kenmerken van [[bureaucratie]].

Tijdens de laatste decennia zijn, onder invloed van de [[Neoliberalisme (nieuw)|(neo)liberale ideologie]], verschillende onderdelen van de overheid [[privatisering|geprivatiseerd]] of [[verzelfstandiging|verzelfstandigd]].

== België ==
{{Zie ook|Zie ook: [[Overheid van België]]}}
De [[Belgische regering|federale regering]] leidt het centraal bestuur van [[België (hoofdbetekenis)|België]]. De grondwetsherzieningen van de voorbije kwarteeuw hebben haar heel wat bevoegdheden doen afstaan aan de nieuwe [[deelstaat|deelstaten]] van het land. Maar ze is nog steeds bevoegd voor het buitenlands en Europees beleid, defensie, justitie en politie, volksgezondheid, de sociale zekerheid, de belastingen, het macro-economisch beleid en de tewerkstelling, het wetenschapsbeleid, de mobiliteit en de telecommunicatie.

De federale regering telt maximaal 15 [[minister]]s. Samen vormen ze de [[ministerraad]] waarvan de eerste minister de eerste onder zijn gelijken is. Ministers en eerste minister worden benoemd door de [[Koning der Belgen|koning]](in) en zijn doorgaans vier jaar in functie. Zij moeten verantwoording afleggen aan het [[Federaal Parlement]], dat bestaat uit de [[Kamer van volksvertegenwoordigers|Kamer]] en de [[Senaat (België)|Senaat]]. Zij hebben een eigen [[kabinet (België)|kabinet]] en werken samen met de administratie die overeenstemt met hun bevoegdheden. Ministers en regering overleggen ook met de deelstaatregeringen, met [[politieke partij]]en, met [[werkgever]]s en [[werknemer]]s, met de [[pers (media)|media]], met allerlei sociale organisaties, met de steden en de gemeenten, het leger, de universiteiten, de overheidsbedrijven enz.

== Nederland ==
{{Zie ook|Zie ook: [[Politiek en overheid in Nederland]]}}
[[Nederland]] heeft een [[parlementaire democratie]]. Daarin heeft de [[volksvertegenwoordiging]], het parlement, het laatste woord. Verder bestaat de overheid uit een [[regering]] met een [[staatshoofd]]. Dat is in Nederland de [[koning (titel)|koning]] of de [[koningin (titel)|koningin]]. Daarnaast bestaat de [[rijksoverheid]] oftewel de centrale overheid ook nog uit alle ministeries, de [[rechterlijke macht]], [[Hoge Colleges van Staat]], adviescolleges en [[Zelfstandig bestuursorgaan|zelfstandige bestuursorganen]].

De decentrale overheid bestaat uit provincies, gemeenten en waterschappen en [[Wet gemeenschappelijke regelingen|gemeenschappelijke regelingen]]. <ref>https://data.overheid.nl/dataset/54029-decentrale-overheid--baten--lasten-en-saldo-per-kwartaal{{Dode link|datum=juni 2020 |bot=InternetArchiveBot }}</ref> Omdat Nederland een [[gedecentraliseerde eenheidsstaat]] is, hebben deze weliswaar eigen bevoegdheden, maar alleen op die gebieden waarop zij niet in de bevoegdheid van het Rijk treden. Ook de gekozen [[volksvertegenwoordiger]]s in de [[provincie]] (de [[Provinciale Staten (Nederland)|Provinciale Staten]]) en [[bestuur]]ders van de provincie ([[gedeputeerde]]n en de [[commissaris van de Koning]]) zijn onderdeel van de overheid. Net zoals de volksvertegenwoordigers in de [[gemeente (bestuur)|gemeenten]] ([[gemeenteraad|gemeenteraden]]) en de gemeentebestuurders ([[wethouder]]s en [[burgemeester]]) bij de overheid horen. Ten slotte bestaat er in Nederland nog een vierde overheidslaag: de [[Waterschap (Nederland)|waterschappen]]. Het waterschap - ook met gekozen bestuurders en vertegenwoordiging - was de eerste Nederlandse vorm van overheid. Dat wordt verklaard door het feit dat het grootste deel van Nederland door wassend water werd (en wordt) bedreigd en dat dit de toenmalige bewoners noodzaakte om zich te organiseren.

=== Inkomsten en uitgaven ===
Het grootste deel van haar inkomsten verkrijgt de overheid door middel van [[Belasting in Nederland|belastingen]]. Alle bestuurslagen heffen belastingen, maar de Rijksoverheid veruit het meest. Daarnaast wordt de [[Schatkist (overheid)|schatkist]] onder andere gevuld door [[aardgasbaten]]. In 2009 bedroegen de inkomsten van de rijksoverheid ongeveer 240 miljard euro. Hoewel gemeenten, provincies en openbare lichamen BES zelf ook belasting heffen, verkrijgen zij verreweg het grootste deel van hun inkomsten via de rijksoverheid. Gemeenten krijgen deze middelen door middel van het [[Gemeentefonds (Nederland)|gemeentefonds]] en specifieke uitkeringen. Provincies verkrijgen deze middelen via het [[Provinciefonds]] en specifieke uitkeringen. [[Caribisch Nederland|Openbare lichamen BES]] verkrijgen deze middelen via het [[BES-fonds]] en bijzondere uitkeringen.

De [[overheidsuitgaven]], ook wel ''collectieve uitgaven'' genoemd, worden gedaan door ministeries, gemeenten, provincies en andere [[overheidsorganisatie]]s. De collectieve uitgaven bestaan uit [[overheidsbestedingen]], inkomensoverdrachten aan burgers (overdrachtsuitgaven) en rente en aflossingen van de [[Overheidsschuld|staatsschuld]]. De uitgaven kan men ook onderverdelen naar de taken waaraan de overheid het geld besteedt, zoals [[sociale zekerheid]], defensie en onderwijs.

=== Publiekrecht ===
De Nederlandse overheid en haar relatie met de burgers wordt gereguleerd door het [[publiekrecht]], dat bestaat uit het [[staatsrecht]] en [[Bestuursrecht (Nederland)|bestuursrecht]]. De [[Nederlandse Grondwet|Grondwet]] regelt in grote lijnen hoe de staat eruitziet. De grondwet regelt ook welke rechten [[burger]]s hebben tegenover die overheid en welke plichten de overheid heeft tegenover de burgers. De manier waarop de overheid met haar burgers om behoort te gaan wordt geregeld in de [[Algemene wet bestuursrecht]]. Voor de beslissingen die overheidsorganen nemen is in die wet verwoord hoe dergelijke beslissingen tot stand komen en op welke manier een burger daarbij betrokken wordt en of zich tegen de beslissing kan verweren. De Algemene wet bestuursrecht is echter niet dekkend voor de moraliteit die de overheid eropna zou moeten houden ten aanzien van haar burgers en samenleving. Hiervoor is de [[waardencatalogus]] in het leven geroepen. Van burgers voor de overheid.

== Zie ook ==
*[[Bestuur]]
*[[Bestuursorgaan]]
*[[Politicologie]]
*[[rechtshandhaving]]

== Externe links ==
* [http://www.belgie.be www.belgie.be], website van de burgerlijke overheid in België
* [http://www.overheid.nl www.overheid.nl], website van de burgerlijke overheid in Nederland

== Referenties ==
{{References}}

[[Categorie:Overheid| ]][[Categorie:Staat]][[Categorie:Bestuurskunde]][[Categorie:Politicologie]]

Overheid - Bewerkingsoverzicht