Colani: Nieuwe pagina aangemaakt met '{{Zie artikel|Zie klassieke oudheid voor de Grieks-Romeinse oudheid}} {{Zijbalk westerse geschiedenis|portaal2=Oudheid}} De '''oudheid''' (eventueel ''Oudheid'' in gespecialiseerde teksten) is de periode binnen een beschaving die begint met de introductie van het schrift in die beschaving. De oudheid van een beschaving wordt voorafgegaan door de prehistorie, het tijdperk waarin het schrift er nog onbekend is, en soms door de [...'

2024-03-29T19:12:14Z

Nieuwe pagina aangemaakt met '{{Zie artikel|Zie klassieke oudheid voor de Grieks-Romeinse oudheid}} {{Zijbalk westerse geschiedenis|portaal2=Oudheid}} De '''oudheid''' (eventueel ''Oudheid'' in gespecialiseerde teksten) is de periode binnen een beschaving die begint met de introductie van het schrift in die beschaving. De oudheid van een beschaving wordt voorafgegaan door de prehistorie, het tijdperk waarin het schrift er nog onbekend is, en soms door de [...'

Nieuwe pagina

{{Zie artikel|Zie [[klassieke oudheid]] voor de Grieks-Romeinse oudheid}}
{{Zijbalk westerse geschiedenis|portaal2=Oudheid}}
De '''oudheid''' (eventueel ''Oudheid'' in gespecialiseerde teksten) is de [[periodisering|periode]] binnen een [[beschaving]] die begint met de introductie van het [[schrift]] in die beschaving. De oudheid van een beschaving wordt voorafgegaan door de [[prehistorie]], het tijdperk waarin het schrift er nog onbekend is, en soms door de [[protohistorie]] als de beschaving al eerder door andere volken beschreven is.

De [[geschiedenis van Europa]] wordt gewoonlijk in drie periodes onderverdeeld: oudheid, [[middeleeuwen]] en [[nieuwe tijd]]. Er bestaat ook een indeling in vier periodes.

Verscheidene culturen kennen een oudheid. De term wordt vooral gebruikt voor de oudheid van de Europese, West-Aziatische en Egyptische beschavingen. De gezamenlijke oorsprong hiervan ligt bij de uitvinding van het schrift in het [[oude Nabije Oosten]], niet ver voor 3000 v.Chr.

De periode van ongeveer 750 v.Chr. tot 500 na Christus wordt vaak de [[klassieke oudheid]] genoemd. Dit begrip heeft betrekking op de [[Griekse beschaving|Griekse]] en [[Romeinse beschaving|Romeinse]] beschavingen en laat eerdere [[Mesopotamië|Mesopotamische]] en [[Oude Egypte|Egyptische]] beschavingen buiten beschouwing.

Ook andere culturen kennen een oudheid. Voorbeelden zijn de [[Chinese oudheid]], het [[Perzische Rijk]] en [[Meso-Amerika]]. Het oude Egypte en Mesopotamië worden vaak als voorlopers van de [[Geschiedenis van de westerse beschaving|westerse beschaving]] beschouwd, maar ze worden niet tot de klassieke oudheid gerekend.

== Overzicht ==
In de [[vruchtbare sikkel]], waar ongeveer 10.000 jaar geleden de landbouw werd uitgevonden, ontstond [[Sumer|de Sumerische beschaving]] (ca. 4500 v.Chr.). Deze wordt als de eerste beschaving ter wereld gezien. In 3300 v.Chr. werd hier het schrift uitgevonden, en er ontstonden de eerste stadstaten. [[Sargon van Akkad]] was rond 2300 v.Chr. de eerste persoon in de geschiedenis die een [[Staat (politiek)|rijk]] wist op te bouwen. Hierna volgden de rijken elkaar op.

De [[Perzische Rijk|Perzische]] vorst [[Cyrus de Grote]] (zesde eeuw v.Chr.) was de eerste die het hele gebied onder een rijk wist te verenigen. Cyrus' opvolgers probeerden tevergeefs [[Griekenland]] te veroveren. Griekenland en de Griekse steden in [[Ionië]] hadden in die tijd al een ontwikkelde samenleving, waar de grondslagen werden gelegd voor de wetenschap en filosofie. Ook op het gebied van literatuur, politiek, theater, wiskunde, architectuur en krijgskunst was Griekenland bijzonder creatief. Daarom wordt Griekenland wel de wieg van de Westerse beschaving genoemd. Het bestond uit stadstaten die elkaar voortdurend bevochten. Alleen een grote externe dreiging, zoals die van Perzië in de tijd van Cyrus en Xerxes uitging, kon de onderlinge tegenstellingen tijdelijk naar de achtergrond dringen. De Grieken, in het bijzonder de Atheners, stichtten koloniën in het hele Middellandse Zeegebied, bijvoorbeeld in [[Alexandrië]] en in Zuid-Italië en ook [[Marseille]] is ontstaan als [[Griekse kolonisatie|Griekse kolonie]]. Bovendien stichtten de Grieken koloniën rondom de [[Zwarte Zee]].

[[Philippus II van Macedonië]] wist de Griekse stadstaten aan zich te onderwerpen en zijn zoon [[Alexander de Grote]] startte een veroveringstocht die pas aan de westoever van de Indus, in het huidige Pakistan, tot staan kwam. Deze veroveringen hadden naast veel slachtpartijen ook een ongekende culturele uitwisseling tot gevolg. De periode die hierop volgt wordt het [[hellenisme]] genoemd. Na Alexanders dood (323 voor Christus) viel zijn rijk uiteen in elkaar bestrijdende diadochenrijken, rijken die ontstonden onder leiding van zogenaamde [[diadochen]].

In het westen van het [[Middellandse Zee]]gebied was [[Romeinse Rijk|Rome]] als grote mogendheid opgekomen. De [[Romeinse Republiek (oudheid)|Romeinse republiek]] werd geregeerd door een kleine, machtige elite. Zij had [[Italië]] veroverd en in drie oorlogen [[Carthago]] verslagen en het Carthaags grondgebied veroverd. In [[146 v.Chr.]] versloegen de Romeinen Macedonië en annexeerden ze Griekenland. In de tweede eeuw voor Christus brak in het Romeinse Rijk een periode van burgeroorlogen aan, die ongeveer honderd jaar zou duren. Aanvankelijk was dit vooral een sociaal conflict. [[Julius Caesar]], die pretendeerde voor de belangen van het volk op te komen, wist het Romeinse Rijk uit te breiden met [[Gallië]] en versloeg zijn Romeinse tegenstanders. Hij liet zich tot [[Dictator (Rome)|dictator]] voor het leven benoemen, maar werd op [[15 maart]] in het jaar [[44 v.Chr.]] door een aantal senatoren vermoord. Dit was een gangbare manier om tegenstanders van de [[Senaat (Rome)|Senaat]] te elimineren. Een nieuwe burgeroorlog volgde.

Caesars adoptiefzoon [[Gaius Julius Caesar Octavianus (Augustus)|Augustus]] werd de eerste keizer. In [[117]] bereikte het rijk onder [[Trajanus]] zijn grootste omvang. In de derde eeuw begon het rijk onder invallen van de [[Germanen]] en interne instabiliteit te verzwakken. Onder [[Diocletianus]] werd een administratieve splitsing van het rijk ingevoerd die in later eeuwen tot een feitelijke splitsing zou leiden. Dit proces werd geremd onder [[Constantijn de Grote]], die bovendien het [[christendom]] toestond ([[312]]). Wel verplaatste hij de hoofdstad naar [[Istanboel|Byzantium]] in het oostelijk deel van het rijk. Hiermee verloor de stad Rome zijn aloude status als de glorieuze hoofdstad van het ''Imperium Romanum''. [[Theodosius I|Theodosius]] maakte rond 380 het christendom tot [[staatsgodsdienst]]. Na zijn dood in 395 viel het rijk definitief uiteen in twee delen. Aan het eind van de vierde eeuw zetten de [[Hunnen]] de [[Grote Volksverhuizing]] in gang waardoor het [[West-Romeinse Rijk]] overspoeld werd door Germaanse volkeren. Het viel in [[476]].
<br>Het [[Oost-Romeinse rijk]], met als hoofdstad [[Constantinopel]], beleefde onder [[Justinianus I van Byzantium|Justinianus]] een opleving en zou als het [[Byzantijnse Keizerrijk|Byzantijnse Rijk]] nog bijna [[duizend]] jaar bestaan. Pas in [[1453]] werd Constantinopel veroverd door de Turken.

== Bronnen uit de oudheid ==
De bronnentoestand voor de oudheid is vaak problematisch. Geschriften in het Midden-Oosten, voor zover die op [[kleitablet|kleitafeltjes]] zijn vastgelegd, zijn beter bewaard gebleven. Hierdoor is de [[historische methode]] van de [[oude geschiedenis]] verschillend van die van de [[mediëvistiek]] of die voor de [[nieuwe tijd|nieuwe]] of [[nieuwste tijd]]. Zo beschikken historici niet over [[archief|archieven]], en zijn de wel aanwezige geschreven bronnen vaak literair in plaats van [[historiografie|historiografisch]] van aard en bovendien geschreven in een [[dode taal]], wat ze ontoegankelijker maakt. Een [[geschiedenis van de oudheid|oud-historicus]], maar ook een [[archeologie|archeoloog]] of [[numismatiek|numismaticus]] gespecialiseerd in de oudheid, moet daarom woekeren met de weinige ter beschikking staande middelen en is verplicht om alle beschikbare [[historische bron|bronnen]] aan te wenden.

== Antieke beschavingen ==
* Europese of [[klassieke oudheid]]:
** [[Geschiedenis van Griekenland|Oude Grieken]]
** [[Etrusken]]
** [[Oude Rome]]
** [[Kelten]]
** [[Germanen]]
** [[Cimmeriërs]]
** [[Daciërs]]
* Aziatische oudheid:
** [[Zuidwest-Azië]]:
*** [[Israëlieten|Hebreeën]]
*** [[Hettieten]]
*** [[Meden]]
*** [[Perzen]]
*** [[Feniciërs]]
*** [[Seba]]
** [[Mesopotamië]]
*** [[Sumer]]
*** [[Akkadische Rijk|Akkad]]
*** [[Assyrische Rijk|Assyrië]]
*** [[Babylonië]]
** [[Centraal-Azië]]:
*** [[Scythen]]
** [[Zuid-Azië]]:
*** [[Geschiedenis van Zuid-Azië|Indische oudheid]]
**** [[Indusbeschaving]]
**** [[Vedische periode]]
** [[Oost-Azië]]:
*** [[Chinese oudheid]]
*** Japanse [[Jomonperiode]]
* Afrikaanse oudheid:
** [[Oude Egypte]]
** [[Carthago]]
** [[Mauretania Caesariensis]]
** [[Mauretania Tingitana]]
** [[Poent]]
** [[Nokcultuur]]
** [[Numidië (historisch gebied)|Numidië]]
** [[Koesj (oudheid)|Koesj]]
** [[koninkrijk Aksum]]
* Precolumbiaanse oudheid
** Noord-Amerikaanse oudheid
*** [[Pueblocultuur|Anasazi]]
*** [[Mississippicultuur]]
** [[Meso-Amerika|Meso-Amerikaanse]] oudheid
*** [[Tlatilco]], [[Cuicuilco]], [[Teotihuacán (historische stad)|Teotihuacán]], [[Xochicalco]], [[Tolteken]], [[Azteken]]
*** [[Zapoteken]], [[Mixteken]]
*** [[Olmeken]], [[El Tajín]]
*** [[Mayacultuur|Maya's]]
*** [[Chupícuaro]], [[Schachttombecultuur]], [[Purépecha (volk)|Tarasken]]
** Zuid-Amerikaanse oudheid
*** [[Paracascultuur]]
*** [[Chavincultuur]]
*** [[Chibchatalen|Chibcha]] ([[Muisca]], [[Tairona]])
*** [[Nazcacultuur]]
*** [[Coclécultuur]]
*** [[Moche]]
*** [[Wari]]
*** [[Tiwanaku]]
*** [[Sicán]]
*** [[Inca's]]

== De antieke erfenis ==
Ook gedurende de [[middeleeuwen]] bleef er in het Latijnse Westen belangstelling bestaan voor de cultuur van de oudheid. Deze speelde vooral een belangrijke rol tijdens de [[Karolingische renaissance]] en de [[Renaissance (12e eeuw)|renaissance van de twaalfde eeuw]]. Door contacten met de islamitische wereld werden vele Griekse wetenschappelijke en filosofische teksten geïntroduceerd, meestal in een Latijnse vertaling uit het [[Arabisch]]. Pas in de [[14e eeuw|veertiende eeuw]] begonnen de zogenaamde [[Renaissance-humanisme|humanisten]] systematisch Griekse en Latijnse handschriften te verzamelen. Nieuw was ook hun belangstelling voor met name literaire teksten.

In de [[architectuur]] is de invloed van de Grieken en Romeinen nog steeds zichtbaar. De [[Zuil (bouwkunde)|zuil]] afgedekt door een [[latei]]balk, het [[zadeldak]], de [[Boog (bouwkunde)|boog]], het [[tongewelf]] en de [[Koepel (bouwkunst)|koepel]] zijn alle aan de klassieke bouwkunst ontleend. Ook [[Reliëf (beeldhouwkunst)|reliëfsculptuur]] en het vrijstaande beeld zijn een voortzetting van de antieke traditie.

Vele politieke begrippen, waaronder [[democratie]], diplomatie, [[republiek]], senaat, census, veto en ook [[politiek]], ontlenen wij aan het Grieks of Latijn.

Ook de invloed van de oude, oosterse beschavingen op ons dagelijks leven is nog steeds groot. Het zestigtallig stelsel van de [[Sumeriërs]] is terug te vinden in de [[astronomie]] en in ons systeem van [[Driehoeksmeting|hoekmetingen]], maar ook in de verdeling van ons uurwerk. Een groot aantal woorden in het [[Nederlands]] zijn van Sumerische of Babylonische herkomst. Voorbeelden hiervan zijn koper, katoen en cyanide.

Het [[schrift]] en het [[alfabet]] vonden hun oorsprong in de beschavingen van [[Zuidwest-Azië]]. In dit gebied werd voor het eerst [[geld]] gemunt, werd voor het eerst een [[wet]]boek schriftelijk vastgelegd en ontwikkelde zich de [[Kalender|zonnekalender]]. Ook het [[monotheïsme]] en een groot deel van onze morele opvattingen ontlenen wij aan deze beschavingen.

== Muziek ==
{{Zie hoofdartikel|Oudheid (muziek)}}

== Zie ook ==
* [[Oudheid van A tot Z]]

== Bibliografie ==
* {{aut|T.B. Jones}}, ''From the Tigris to the Tiber: an introduction to ancient history'', (Homewood, Ill.: The Dorsey Press, 1983)
* {{aut|F.G. Naerebout}}, {{aut|[[Henk Singor|H.W. Singor]]}}, ''De Oudheid: Grieken en Romeinen in de context van de wereldgeschiedenis'' (Amsterdam: Ambo, 1995)
[[Categorie:Oudheid| 1]]

Oudheid - Bewerkingsoverzicht