Colani: Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"

2024-11-21T01:59:44Z

Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"

Nieuwe pagina

{{Infobox gebouw
| naam = Oranjehotel
| afbeelding = Grote toegangspoort. Foto J.L. van den Oever.jpg
| onderschrift = Originele toegangspoort tot het Oranjehotel en het 'Poortje' (links daarvan)
| locatie = [[Van Alkemadelaan]] 1256, [[Scheveningen]]
| oorspronkelijke functie = Cellenbarak [[Gevangenis|strafgevangenis]]
| gebruik = Nationaal Monument Oranjehotel
| start =
| gereed = 1919
| opening =2019
| sluiting =
| sloopjaar =
| antenne/spits =
| hoogte top =
| status =
| bouwstijl =
| bouwkosten =
| hoogte dak =
| monumentstatus= [[Gemeentelijk monument]] Nummer [http://www.monumentenzorgdenhaag.nl/monumenten/van-alkemadelaan-1256 WN180/0518]
| complexnummer =
| monumentnummer=
| verdiepingen =
| liften =
| lijst =
| architect =
| eigenaar = [[Staat der Nederlanden]]
| ingenieur =
| aannemer =
| ontwikkelaar =
| afbeelding2 =
| onderschrift2 =
| mapname =
| lat_deg = 52
| lat_min = 6
| lat_sec = 39.76
| lat_dir = N
| lon_deg = 4
| lon_min = 18
| lon_sec = 6.1
| lon_dir = E
}}
[[Bestand:Termote Zij waren eensgezind 1940-45.jpg|thumb|Gedenksteen ''Zij waren eensgezind'' in de buitenmuur van het Nationaal Monument Oranjehotel (beeldhouwer: [[Albert Termote]])]]
Het '''Oranjehotel''' was de bijnaam van de ''{{lang|de|Polizeigefängnis}}'' in het [[Penitentiaire Inrichting Haaglanden|huis van bewaring in Scheveningen]] gedurende de [[Nederland in de Tweede Wereldoorlog|Tweede Wereldoorlog]].

Tussen 1940 en 1945 zaten ruim 25.000 mensen gevangen in het Oranjehotel. De meerderheid was gearresteerd wegens verzet, ongehoorzaamheid of uitingen van onvrede met de Duitse bezetter. Daarnaast zaten er [[Joden]], [[Jehova's getuigen|Jehova's Getuigen]], [[Roma (volk)|Roma]] en [[Sinti]] en mensen die waren gearresteerd wegens economische delicten opgesloten, zoals diefstal en zwarthandel. Velen werden veroordeeld tot straffen in Duitse kampen of gevangenissen. Ook werden ruim 250 gevangenen ter dood veroordeeld en op de nabijgelegen [[Waalsdorpervlakte]] gefusilleerd. De naam Oranjehotel dateert uit het begin van de [[Nederland in de Tweede Wereldoorlog|Duitse bezetting]] en wordt sindsdien gebruikt als eerbetoon aan de vele daar opgesloten verzetsmensen.

==Voorgeschiedenis==
Aan het eind van de [[Eerste Wereldoorlog]] werd in de tuinen van de Bijzondere Strafgevangenis in [[Scheveningen]] een cellenbarak gebouwd. Door de toenemende smokkel en criminaliteit was er een tekort aan cellen en als tijdelijke oplossing werd gekozen voor een gelijkvloerse cellenbarak, bestaande uit 500 eenpersoonscellen. De grootte van de cellen voldeed niet aan de standaard van die tijd en de voorzieningen waren beperkt.

Van 1919 tot 1940 diende de cellenbarak van de Scheveningse gevangenis als [[huis van bewaring]] voor [[Overtreding (strafrecht)|kleine criminelen]]. Na de Duitse inval van 10 mei 1940 werden er [[Nazi-Duitsland|Duitse]] [[krijgsgevangene]]n, [[Nationaal-Socialistische Beweging|NSB]]'ers en Rijksduitsers, die gevangengenomen waren tijdens de gevechten in en om de Residentie, opgesloten. Na de capitulatie van Nederland namen de [[Nazi|nazi's]] de gevangenis over.

==Oorsprong van de naam Oranjehotel==
De naam Oranjehotel werd eind 1940 al voor het eerst gebruikt en werd op 8 maart 1941 genoemd in de illegale krant ''De Vrije Pers'' en op 10 mei 1941 in ''Vrij Nederland.'' Onder de Nederlandse bevolking werd al snel bekend dat in de Scheveningse cellenbarak veel leden van verzetsgroepen en andere principiële tegenstanders van de Duitse bezetter gevangenzaten. Oranje, de naam van de [[Koninklijk Huis (Koninkrijk der Nederlanden)|Nederlandse koninklijke familie]], was hét symbool van het verzet tegen de Duitse bezetter. Uit deze beginperiode dateert ook het bekende anonieme gedichtje, dat sinds 1941 de ronde deed en op de gevangenismuren werd opgehangen:<ref>{{Citeer boek|titel=Het Oranjehotel. Een Duitse gevangenis in Scheveningen.|auteurlink=|auteur=Bas von Benda-Beckmann|medeauteurs=|taal=|url=|uitgever=|plaats=|datum=2019|pagina's=p.14|ISBN=}}</ref>

{{Citaat|In deze bajes / zit geen gajes / maar Hollands glorie / potverdorie!}}

Ook verwijst de naam vermoedelijk naar het [[Hotel d'Orange]], een hotel dat aan de [[Boulevard (Scheveningen)|Boulevard]] van Scheveningen lag en dat veelal ook met de Nederlandse benaming Oranje-Hotel werd aangeduid. Het Hotel d'Orange werd in de oorlogsperiode 1940-1945 zwaar beschadigd en werd begin jaren vijftig afgebroken.

== 1940-1945 ==
Na de [[Capitulatie (overgave)|capitulatie]] van Nederland werd het hoofdgebouw van de Scheveningse gevangenis door de Duitse bezetter in gebruik genomen als ''Deutsches Untersuchungs- und Strafgefängnis'' en ''Kriegswehrmachtgefängnis''. Vanwege de Duitse vrees voor een mogelijke geallieerde landing op de kust van Scheveningen, werden deze twee eind juni 1942 verplaatst naar [[Utrecht (stad)|Utrecht]]. In november 1940 nam de Duitse politie de cellenbarak van de Scheveningse gevangenis in gebruik als ''Polizeigefängnis'' (Politiegevangenis): 'Het Oranjehotel'. Het was een huis van bewaring voor arrestanten van de Duitse politie, de Sipo-SD [[Sicherheitspolizei und SD|(Sicherheitspolizei]] und [[Sicherheitsdienst]]).

===''Leiter''===
[[Bestand:Johann Schweiger, commandant Polizeigefängnis Scheveningen (Oranjehotel).png|thumb|Hans Schweiger, bijgenaamd 'das Plurschwein', een van de Duitse ''Leiter'' en bewakers van het Oranjehotel|alt=|284x284px]]
Het Oranjehotel stond onder beheer van de Sipo-SD, maar het dagelijkse bestuur was in handen van een ''Leiter.'' Deze directeursfunctie werd aanvankelijk ingenomen door Duitse politie-inspecteurs, later door lage officieren van de [[Schutzstaffel|SS]]. De ''Leiter'' had veel invloed op het dagelijks leven in het Oranjehotel. Hij bepaalde de rechten en de beperkingen van de gevangenen. Elke directeur drukte zijn eigen stempel op het [[gevangenisregime]].

In 1940 was Harry Harder, een beambte van de [[Kriminalpolizei]], commandant. Harder werd in februari 1941 opgevolgd door SS-onderofficier Hans Schweiger. Binnen korte tijd bracht Schweiger een koerswijziging door en verhardde het regime. Tegelijkertijd verstevigde de Sipo-SD zijn greep op het Oranjehotel en werd het Nederlandse personeel grotendeels door SS-bewaking vervangen. Twee maanden daarna werd Hans Joch boven Schweiger aangesteld, die aanbleef als ondercommandant. Onder het bewind van Joch verbeterde de leefkwaliteit van de gevangenen. Dit veranderde nadat Willy Boy in juni 1942 de leiding van het Oranjehotel in handen kreeg. Boy was vaak afwezig, waardoor in feite Schweiger weer de dagelijkse leiding in handen kreeg. Hij had een bijzonder slechte reputatie. Onder de gevangenen had Schweiger de bijnaam “das Plurschwein”. Historicus [[Lou de Jong]] omschreef hem als 'een brood-[[Nazi]] en bovendien [[Corruptie|corrupt]], een felle [[Antisemitisme|antisemiet]] en een bruut'. Onder Schweiger kregen gevangenen niet meer dan het absoluut minimum aan [[Primair goed|eerste levensbehoeften]]. De gevangenen werden onder zijn leiding onderworpen aan [[vernedering]], [[mishandeling]] en [[marteling]].<ref name="De Jong deel 8, 1e band">Lou de Jong: ''Het Koninkrijk der Nederlanden in de Tweede Wereldoorlog''; [[c:File:L._de_Jong_-_Het_Koninkrijk_der_Nederlanden_in_de_Tweede_Wereldoorlog_1939-1945_Deel_8_Gevangenen_en_gedeporteerden_eerste_helft.pdf|Deel 8 - ''Gevangenen en gedeporteerden'' (1e band)]], pagina 261-265</ref><ref>Dr. Bas von Benda-Beckmann: ''De vele gezichten van het Oranjehotel'', herdenkingsrede 6 oktober 2018</ref> Na een korte periode waarin vermoedelijk de leiding in handen lag van de Sipo-SD, tussen juni 1944 en april 1945, nam Schweiger in april 1945 de functie van ''Leiter'' weer in.

=== Gevangenen ===
{{Zie ook|Zie ook: [[Lijst van gevangenen in het Oranjehotel]]}}

Het Oranjehotel speelde een belangrijke rol in de vervolging van de verschillende vormen van verzet in bezet Nederland. In de cellen van de Scheveningse gevangenis zaten mensen uit alle lagen van de bevolking: militairen, studenten, arbeiders, kunstenaars, ambtenaren, politici, geestelijken - mannen, vrouwen en kinderen. Ze waren afkomstig uit het hele land. De meerderheid was gearresteerd wegens verzet of uitingen van burgerlijke ongehoorzaamheid. In het bijzonder tot begin 1941 hadden politieke gevangenen de overhand in het Oranjehotel. Daarnaast was de gevangenis een doorvoerplaats voor gevangenen die waren opgepakt vanwege hun etniciteit, levensbeschouwing of seksuele geaardheid. Ook zaten in het Oranjehotel economische criminelen vast: dieven, illegale slachters en zwarthandelaren die het distributiesysteem overtraden.

De eerste grote groep verzetsmensen die er eind 1940 werd opgesloten, waren leden van de [[Geuzen (Tweede Wereldoorlog)|Geuzen]]groep. Meer dan honderd Geuzen zaten tegelijkertijd in het Oranjehotel. Vijftien van hen, en drie [[Februaristaking|Februaristakers]], werden op 13 maart 1941 op de Waalsdorpervlakte gefusilleerd (de befaamde '[[Het lied der achttien dooden|Achttien Doden]]' waar [[Jan Campert]] zijn gedicht over schreef). Daarna kwamen er op 2 april 1941 47 leden van de [[Han Stijkel|Stijkelgroep]]<ref>{{Citeer boek|titel=Het Oranjehotel. Een Duitse gevangenis in Scheveningen.|auteurlink=|auteur=Bas von Benda-Beckmann|medeauteurs=|taal=|url=|uitgever=|datum=2019|pagina's=p. 104-105|ISBN=}}</ref> en vanaf begin juni 1941 een nog groter aantal communisten en vele andere politieke gevangenen.

Sommige gevangenen werden tijdens de verhoren gemarteld om ze te laten spreken. Verantwoordelijk hiervoor waren de [[Sicherheitsdienst]], waarvan 'de doctor' [[Ernst Knorr]] berucht was om zijn vergaande technieken, en leden van de Haagse gemeentepolitie. Er zijn verschillende mensen doodgemarteld of vermoord in het Oranjehotel, zoals [[Pieter Philippus van den Berg]] (communist) op 29 augustus 1940, [[Sjaak Boezeman]] (de Geuzengroep) op 9 januari 1941 en [[Herman Holstege]] (communist) op 2 september 1941.

In totaal hebben tijdens de bezetting ruim 25.000 mensen vastgezeten in het Oranjehotel.<ref>G.G.J. Boink, A.W.E. Daniëls: [http://proxy.handle.net/10648/f026fdb1-6195-481e-9076-d007e633f80f ''Doodenboeken 1940-1945''] ([[permalink]]), Nationaal Archief, nummer toegang 2.19.136, Den Haag 2003</ref> Zij werden gearresteerd door de Duitsers vanwege uiteenlopende daden van verzet of ''Deutschfeindlichkeit'', van het luisteren naar [[Radio Oranje]] tot het plegen van aanslagen tegen Duitsers en economische criminaliteit. Na behandeling van hun zaak door de nazi’s werden sommigen vrijgelaten, maar vele duizenden werden veroordeeld tot langdurige verblijven in de Duitse kampen of tuchthuizen. Ruim 250 terdoodveroordeelden zijn vanuit het Oranjehotel op de [[Waalsdorpervlakte]] gefusilleerd.

== Na 1945 ==
Op 6 mei 1945 kwamen de eerste gevangenen uit het Oranjehotel vrij. Na vertrek van de laatste gevangenen werd de Scheveningse gevangenis een Centrale Bewaarplaats voor Politieke Gevangenen. Er werden mensen opgesloten die hadden samengewerkt met de Duitse bezetter en het naziregime, onder wie NSB-leider [[Anton Mussert]], [[Meinoud Rost van Tonningen]] en [[Max Blokzijl]]. Ook kwam [[Ernst Knorr]] hier terug, nu niet als verhoorder maar als gevangene. Majoor E.P. Weber was commandant van het voormalige Oranjehotel. In 1949 werd de cellenbarak weer in gebruik genomen als 'gewoon' huis van bewaring.

Verzetsman [[Eduard Veterman]] schreef na de bevrijding het toneelstuk ''Oranje Hotel'', waarvan 150 voorstellingen gespeeld werden.

== Stichting Oranjehotel==
Een aantal ex-gevangenen, het [[Het Nederlandse Rode Kruis|Nederlandse Rode Kruis]] en het [[NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies|Rijksinstituut voor Oorlogsdocumentatie]] richtten op 24 juni 1946 het Comité Oranjehotel op. Zij besloten in het Oranjehotel 'een blijvende herinnering aan te brengen (...) in de vorm van een monument of gedenkplaats en enkele dodencellen te bewaren als een soort bedevaartplaats'. Het door hen gerealiseerde ''Monument Oranjehotel'' bestaat uit 'Doodencel 601', 'het Poortje', de gedenkplaat 'Zij waren eensgezind' en de 'Doodenboeken'. Om het Monument Oranjehotel te beheren richtten zij op 6 mei 1947 de Stichting Oranjehotel op, die na oplevering van het monument en de Cel 601 tevens jaarlijks een herdenking is gaan organiseren.<ref>Pottkamp, R.C.C., NIOD Instituut voor Oorlogs-, Holocaust- en Genocidestudies: ''Gevangenissen en Kampen - deelcollectie gevangenissen in Nederland'', 2008</ref> De afgelopen jaren heeft de Stichting zich ingezet voor het behoud en de renovatie van het Oranjehotel als een authentiek monument. Dit resulteerde in een publiek toegankelijk Herinneringscentrum, waarin met een vaste tentoonstelling de verhalen van de gevangenen worden verteld. De stichting heet sinds 2021 Stichting Nationaal Monument Oranjehotel.<ref>Oranjehotel.org: [https://www.oranjehotel.org/nl/over-ons/organisatie/stichting-nmoranjehotel-anbi/ Statuten, aktedatum 3 mei 2021]</ref> (afgekort: Stichting NM Oranjehotel).

== Cel 601 ==
Een aantal cellen in de middelste gang van het Oranjehotel, de D-gang, werd gebruikt als dodencellen. Hier wachtten terdoodveroordeelden op het bevel om door het Poortje naar de vrachtwagen te lopen die hen naar de Waalsdorpervlakte zou brengen. Deze gevangenen stonden onder een minder streng regime. Ze kregen soms wat te roken, mochten bezoek ontvangen van een dominee of priester en afscheidsbrieven schrijven. Meerdere van deze afscheidsbrieven zijn bewaard gebleven en in het ''Nationaal Monument Oranjehotel'' te zien.

''Cel 601'' is in oorspronkelijke staat behouden. De muren tonen de authentieke inscripties van de gevangenen, waarmee hoop, angst en verlangen naar huis werden geuit. Er is een bed, krukje, klaptafel, kapstok, houten plankje en ''Kübelton'' (waar de gevangenen hun behoeften op moesten doen). Cel 601 vormt de kern van het ''Nationaal Monument Oranjehotel''. Tijdens de jaarlijkse herdenking leggen honderden mensen bloemen bij Cel 601.

In 2020 ontdekten vier studenten van de [[TU Delft]] op een muur in het Oranjehotel inscripties van [[Daniël de Blocq van Scheltinga (1903-1962)|Daniël de Blocq van Scheltinga]]. Het gaat om teksten die hij in de maanden na zijn arrestatie in de muur van Cel 601 kerfde. Nog niet eerder werd een naoorlogse tekst van nazisympathisanten of collaborateurs ontdekt.<ref>{{Citeer web|url=https://nos.nl/l/2342175|titel=Delftse studenten ontdekken teksten NSB'er in cel Oranjehotel|bezochtdatum=2020-07-29|werk=nos.nl|taal=nl}}</ref>

<gallery>
Oranjehotel-cel601-bed-2023-04-28.jpg|Cel 601 in het Oranjehotel in Scheveningen foto vanaf de deur
Oranjehotel-Foto-Chris-Booms.jpg|Cel 601 in het Oranjehotel
Inwijding Doodencel 601 (1946) Polygoon nieuws weeknummer 46-41.ogg|Inwijding van Doodencel 601 als plek van herdenking, in 1946
Tafel en kruk Cel 601, Nationaal Monument Oranjehotel.jpg|alt=|Tafel en kruk Cel 601, Nationaal Monument Oranjehotel
D-gang met Cel 601, Nationaal Monument Oranjehotel.jpg|D-gang met Cel 601, Nationaal Monument Oranjehotel
</gallery>

== Het Poortje ==
[[Bestand:Oranjehotel het poortje.jpg|thumb|Poortje en plaquette aan de Van Alkemadelaan]]
Aan de Van Alkemadelaan bevindt zich, naast een grote poort, een kleine poort in de buitenmuur. Door deze kleine poort werden de terdoodveroordeelden naar buiten gevoerd om op de Waalsdorpervlakte te worden geëxecuteerd.

Naast de deur is in 1949 een [[Plaquette (afbeelding)|plaquette]] geplaatst ter nagedachtenis aan allen die hier weggevoerd werden naar de Waalsdorpervlakte. De tekst op de plaquette is van oud-gevangene, hoogleraar en auteur [[Nico Donkersloot]] (pseudoniem: Antonie Donker) en luidt:
{{cquote|1=
1940 - 1945 
GEDENK HUN LAATSTE GANG 
DOOR DEZE LAGE POORT, 
HUN LEVEN 
VOOR VRIJHEID EN VOOR RECHT GEGEVEN. 
ZET HUN STRIJD VOORT.}}

== Doodenboeken en Gedenkboek ==
[[Bestand:Doodenboek.jpg|thumb|Een van de vier Doodenboeken die in het [[Nationaal Archief]] worden bewaard|276x276px]]
De Doodenboeken zijn vier banden met foto’s en levensbeschrijvingen van 734 verzetsmensen die tijdens of na hun verblijf in het Oranjehotel zijn omgekomen. De Doodenboeken zijn kort na de oorlog samengesteld op basis van informatie over oud-gevangenen van het Oranjehotel die toen verzameld kon worden. De gegevens zijn verre van compleet, maar de boeken vormen een indrukwekkend monument voor de gevallenen. Ze zijn in bewaring gegeven bij het Nationaal Archief en digitaal te raadplegen.<ref>[http://www.gahetna.nl/collectie/index/nt00373 Oranjehotel in het Nationaal Archief]</ref> Sinds september 2019 is een van de Doodenboeken in de vaste tentoonstelling van het Nationaal Monument Oranjehotel te zien. Tijdens de jaarlijkse herdenking worden de boeken in Cel 601 gelegd.

Naast de Doodenboeken werd vlak na de oorlog door majoor E.P. Weber het ''Gedenkboek van het Oranjehotel'' samengesteld. Dit als eerbetoon aan alle mannen en vrouwen die in het Oranjehotel gevangen hadden gezeten. In het Gedenkboek legde Weber een groot aantal inscripties vast, die hij op de muren van de cellen tegenkwam. Ook riep hij oud-gevangenen op hun ervaringen op te schrijven en de reacties op zijn oproep vormden de basis van het Gedenkboek. Aan het eind van het boek is tevens een lijst met namen van gevangenen. Deze lijst is echter verre van compleet. Gedetailleerde lijsten van gevangenen van het Oranjehotel zijn niet beschikbaar. Kort voor het einde van de oorlog zijn de archieven van de gevangenis grotendeels door de Duitsers vernietigd.

== Jaarlijkse herdenking ==
[[Bestand:INT. OVERZICHT, KERK GESCHIKT GEMAAKT VOOR SPORTACTIVITEITEN - Scheveningen - 20308726 - RCE.jpg|thumb|In de voormalige kerkruimte, tegenwoordig in gebruik als sportzaal, vond tot 2016 jaarlijks de ''Herdenking Oranjehotel'' plaats.|244x244px]]
Sinds 1946 wordt op de laatste zaterdag van september of de eerste zaterdag van oktober de jaarlijkse herdenking gehouden. Tijdens de herdenking wordt een herdenkingsrede uitgesproken door een prominente Nederlander en wordt eer betoond aan de gevangenen van het Oranjehotel tijdens een stille gang langs Cel 601. De herdenking wordt ieder jaar door zo’n 400 mensen bijgewoond, onder wie vertegenwoordigers van de Staten-Generaal, de regering, de stad Den Haag, de provincie Zuid-Holland en vele organisaties van oud-gevangenen.

== Nationaal Monument Oranjehotel ==
[[Bestand:Toegangspoort en poortje, Nationaal Monument Oranjehotel.jpg|miniatuur|Toegangspoort en poortje, Nationaal Monument Oranjehotel]]
Sinds 2009 is de Scheveningse cellenbarak, het voormalige Oranjehotel, niet meer in gebruik voor detentie. Gezien het historische belang van de cellenbarak maakte de Stichting Oranjehotel plannen om Cel 601 te behouden en open te stellen voor publiek. In samenwerking met de Rijksgebouwendienst en het Ministerie van Veiligheid en Justitie werd een ontwerp gemaakt voor een herinneringscentrum, waarvan de uitvoering in 2016 ondertekend is.<ref>[http://www.rijksvastgoedbedrijf.nl/actueel/nieuws/2016/04/06/herinneringscentrum-rond-oranjehotel-in-scheveningse-gevangenis Herinneringscentrum rond ‘Oranjehotel’ in Scheveningse gevangenis | Nieuwsbericht | Rijksvastgoedbedrijf]</ref> Het behoud van het gehele complex bleek niet mogelijk. Nadat in 2016 twee derde van de cellenbarak was afgebroken, begonnen in 2018 de renovatie en inrichting van het Nationaal Monument Oranjehotel. Op 15 januari 2018 werd Anke van der Laan aangesteld als eerste directeur van het Nationaal Monument Oranjehotel. Voordien was zij 15 jaar hoofd tentoonstellingen en collecties van het [[Frans Hals Museum]] en [[De Hallen Haarlem]].<ref>Stichting Oranjehotel: [http://www.oranjehotel.org/ Nieuwsbrief 2018, nr. 1]</ref>

Na een lange periode van voorbereidingen werd het Nationaal Monument Oranjehotel op 6 september 2019 door Z.M. Koning Willem Alexander geopend. De cellenbarak is omgebouwd tot herinneringscentrum, waar de verhalen worden verteld van de mensen die hier gevangen hebben gezeten. Hun verhalen laten zien hoe kwetsbaar vrijheid is en welke keuzes mensen maken op het moment dat rechteloosheid, onderdrukking en vervolging de samenleving in hun greep hebben. Ook publiceerde historicus dr. Bas von Benda-Beckmann, in opdracht van de Stichting Oranjehotel, begin september 2019 zijn wetenschappelijke studie naar het Oranjehotel: ''Het Oranjehotel. Een Duitse gevangenis in Scheveningen.''

Sinds 2021 is Nationaal Monument Oranjehotel opgenomen in het [[Museumregister Nederland]].<ref>Stichting NMOranjehotel: [https://www.oranjehotel.org/nl/nieuws/nationaal-monument-oranjehotel-opgenomen-in-het-nederlands-museumregister/ Nationaal Monument Oranjehotel opgenomen in het Nederlands museumregister], 29 april 2021 (website bezocht: 2021-05-30)</ref>

In september 2021 werden het Oranjehotel en de Waalsdorpervlakte uitgeroepen tot [[Rijksmonument]]. <ref>https://nos.nl/artikel/2396424-waalsdorpervlakte-en-oranjehotel-vanaf-vandaag-rijksmonumentWaalsdorpervlakte en Oranjehotel vanaf vandaag Rijksmonument]</ref><ref>https://www.omroepwest.nl/nieuws/4446349/waalsdorpervlakte-en-oranjehotel-worden-rijksmonument-belangrijk-voor-toekomst-van-het-herdenken Waalsdorpervlakte en Oranjehotel worden Rijksmonument: 'Belangrijk voor toekomst van het herdenken']</ref>
[[Bestand:Kruizen Waalsdorpervlakte, Nationaal Monument Oranjehotel.jpg|miniatuur|Kruizen Waalsdorpervlakte, Nationaal Monument Oranjehotel|292x292px]]

== Literatuur ==
* E.P. Weber, ''Het Gedenkboek van het Oranjehotel. Onze gevallen verzetshelden, celmuren spreken, gevangenen getuigen,'' 1947.
* Bas von Benda-Beckmann, ''Het Oranjehotel. Een Duitse gevangenis in Scheveningen,'' Querido 2019.

==Externe link ==
*[https://www.dbnl.org/tekst/frie019inde01_01/index.php/ Klaas Abma de Fries, ''In deze bajes'' ('Een jaar Oranje-hotel'); 1947, tweede druk, uitgeversmij W. De Haan, Utrecht; op dbnl] (doorverwijzing naar PDF)

{{Appendix||2=
== Bronnen ==
* [https://www.oranjehotel.org Nationaal Monument Oranjehotel]
* [https://www.oranjehotel.org/nl/ontdek/namenregister/ Namenlijst]
* [http://www.geonames.org/2745124/vlakte-van-waalsdorp.html Vlakte van Waalsdorp]
* [http://www.omroepwest.nl/nieuws/2996775/Den-Haag-krijgt-herinneringscentrum-Oranjehotel Herinneringscentrum in 2018]
== Verwijzingen ==
{{References}}
}}
{{Commonscat|Oranjehotel}}

{{Coor title dms|52|6|39.76|N|4|18|6.1|E|scale:3125_type:landmark_region:NL}}

[[Categorie:Voormalige gevangenis in Nederland]]
[[Categorie:Plaats in de Tweede Wereldoorlog in Nederland]]
[[Categorie:Bouwwerk in Scheveningen]]
[[Categorie:Gemeentelijk monument in Den Haag]]
[[Categorie:Tweede Wereldoorlog in Den Haag]]
[[Categorie:Rijksmonument in Den Haag]]
[[Categorie:Museum over de Tweede Wereldoorlog]]

Oranjehotel - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"