Colani: /* Stammenoorlog versus moderne oorlog */

2025-04-30T08:34:35Z

Stammenoorlog versus moderne oorlog

Nieuwe pagina

{{Zie artikel|Zie ook [[Lijst van oorlogen (chronologisch)]]}}
[[Bestand:Henri Rousseau - La guerre.jpg|thumb|De oorlog door [[Henri Rousseau]], 1894]]
[[Bestand:Pieter Bruegel d. Ä. 023.jpg|thumb|De dulle griet door [[Pieter Bruegel de Oude]], 1563]]
[[Bestand:Napoleons retreat from moscow.jpg|thumb|De Franse aftocht uit Moskou tijdens de [[veldtocht van Napoleon naar Rusland]].]]
[[Bestand:Waves of paratroops land in Holland.jpg|thumb|[[Paratroepen]] landen tijdens [[Operatie Market Garden]] (september 1944)]]'''Oorlog''' is een gewapende strijd tussen minstens twee partijen, [[volk]]eren of [[Staat (politiek)|staten]]. Als [[etniciteit|etnische]] of religieuze groepen binnen een [[nationale staat]] met elkaar een gewapende strijd voeren, dan spreekt men van een [[burgeroorlog]]. Er is sprake van een [[wereldoorlog]], als een meerderheid van de wereldwijd grootste en sterkste nationale staten bij de oorlog betrokken is.

Oorlog tussen nationale staten kwam tot en met de [[20e eeuw]] geregeld voor. De eerste helft van de 20e eeuw stond in het teken van twee grote wereldoorlogen, de [[Eerste Wereldoorlog|Eerste]] en de [[Tweede Wereldoorlog]].
[[Bestand:War deaths caused by warfare.svg|thumb|Vergelijking van de percentages sterfgevallen onder mannen, veroorzaakt door oorlogvoering in acht verschillende tribale samenlevingen, met onderaan de mannelijke slachtoffers in Europa en de VS in de gehele 20e eeuw. Het aandeel oorlogsslachtoffers was in de tribale samenlevingen vele malen hoger. <ref>{{aut|Keeley, L.H.}} 1996. War before civilization: The myth of the peaceful savage. Oxford University Press, New York.</ref> ]]

Tegenover oorlog staat [[vrede]], een toestand waarin volkeren en naties elkaars bestaan respecteren of zelfs waarderen. Tussen oorlog en vrede zijn allerlei tussenvormen denkbaar, zoals een [[Koude Oorlog]] of een [[wapenstilstand]].

Oorlogvoering is altijd onderworpen geweest aan [[wet]]ten en reglementen, die in de loop der tijd zijn veranderd. Er is met name veel nagedacht over de rechtvaardiging van oorlog. Sinds 1945 is, volgens het [[internationaal recht]], oorlog niet langer meteen gerechtvaardigd om een [[conflict (onenigheid)|conflict]] te beslechten. Pas na uitputting van alle [[diplomatie]]ke middelen, kan worden overgegaan tot de inzet van gewapende middelen.

De internationale wetgeving ten spijt, worden sommige conflicten nog steeds met wapens beslecht, alvorens alle diplomatieke middelen uitputtend zijn benut.

Om de confronterende term 'oorlog' te [[propaganda (communicatie)|omzeilen]] worden ook wel [[eufemisme]]n als [[Indonesische onafhankelijkheidsoorlog|Politionele actie]] of [[Russische invasie van Oekraïne sinds 2022|Speciale militaire operatie]] gebruikt.

== Definitie ==
De definitie van oorlog is niet vastgelegd. In 1960 stelde [[Lewis Fry Richardson]] <ref>[[Lewis Fry Richardson|Richardson, L.F.]] (1960): ''Statistics of deadly quarrels.'' Boxwood Press, [[Pacific Grove]] ([[Californië (hoofdbetekenis)|Californië]]).</ref> dat 1 dode een moord is en 1000 doden een gewapend [[conflict (onenigheid)|conflict]].
Singer & Small (1972) <ref>Singer, J. David & Melvin Small (1972): ''The Wages of War, 1816-1965: A Statistical Handbook.'' John Wiley and Sons, New York.</ref> en Deutsch & Senghaas (1973) <ref>Deutsch, K.W. & D. Senghaas (1973): 'The steps to war: A survey of system levels, decision stages, and research results.' In: ''Sage International Yearbook of Foreign Policy Studies'', deel 1, p. 275-329.</ref> stelden voor om het over "oorlog" te hebben als het fenomeen voldeed aan de volgende drie criteria:
# Omvang: de strijd resulteert in minstens 1000 doden op het [[slagveld]], niet meegeteld de indirecte slachtoffers door [[hongersnood]], gebrek aan [[onderdak]] en ziekte.
# Voorbereiding: de strijd is van tevoren voorbereid en/of wordt onderhouden door grootschalige [[maatschappij (sociologie)|sociale]] organisaties, via [[werving en selectie|rekrutering]], training en [[oorlogsfront|opstelling van soldaten]]; er is sprake van aanschaf, opslag en [[logistiek|distributie]] van wapens en munitie.
# Legitimatie: de strijd wordt [[legitimiteit (politiek)|gewettigd]] door een bestaande [[overheid|regeringsorganisatie]], zodat de moord op grote schaal niet als misdaad maar als plicht wordt gezien.
Daarnaast definieerde Eckhardt (1989 en 1992) <ref>Eckhardt, W. (1989): 'Civilian Death in Wartime'. In: ''Bulletin of Peace Proposals''. 20(1), p. 89-98.</ref> <ref>Eckhardt, W. (1992): ''Civilizations, Empires and Wars: A Quantitative History of War''. Macfarland & Company, [[Londen (hoofdbetekenis)|Londen]].</ref> oorlog als "elk gewapend conflict waarbij een of meer overheden betrokken zijn en dat 1000 of meer slachtoffers per jaar kost". Volgens Frankel (1977) leek oorlog in het algemeen alleen de grote conflicten in te houden, "gewoonlijk tellen de conflicten waarin minder dan 50.000 strijdkrachten meedoen niet mee". <ref>Frankel, S.H. (1977): ''Money: Two Philosophies. The Conflict of Trust and Authority''. Blackwell, [[Oxford (Verenigd Koninkrijk)|Oxford]].</ref>

Alle genoemden waren het erover eens dat de telling van de doden zowel burgers als militaire slachtoffers inhoudt, maar Frankel telde ook de doden die indirect vielen ten gevolge van hongersnood of [[epidemie]]ën en ziekten, plus de oorlogsgerelateerde slachtingen onder de [[non-belligerent]]e burgerbevolking.

== Stammenoorlog versus moderne oorlog ==
In de [[prehistorie]] bestonden er al schermutselingen. De helft van de mensen die werden opgegraven in een [[Nubië|Nubische]] begraafplaats van de [[Qadancultuur]], die kon worden gedateerd op een ouderdom van 12.000 jaar, was overleden aan [[geweld]]. Lawrence H. Keeley, professor aan de Universiteit van Illinois, stelt dat 90-95% van de [[samenleving]]en die in de loop van de geschiedenis zijn bestudeerd, ten minste af en toe op oorlogspad gingen. Gemiddeld meer dan een derde van de [[Yanomamö]]mannen uit het [[Amazonebekken]] overleed als gevolg van oorlogshandelingen. In sommige samenlevingen leefde men voortdurend in een sfeer van oorlogvoering. Zo waren er 633 gedocumenteerde gevechten tussen [[Maori (volk)|Maori]]stammen in de periode 1801 en 1840.<ref>http://books.google.com/books?id=nMMAk4VwLLwC&pg=PA12&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=nMMAk4VwLLwC&pg=PA12&dq&hl=en#v=onepage&q=&f=false Genocide: a history]</ref>

Ondanks de onmiskenbare bloedbaden en de dodelijke effectiviteit van de moderne oorlogvoering, blijkt uit dit soort onderzoek dat stammenoorlogen relatief (percentueel) gemiddeld 20 keer dodelijker zijn dan de oorlogen van de 20e eeuw.

== Soorten oorlogvoering ==
Er is een aantal manieren om oorlogvoering te categoriseren. Eén categorisering is [[oorlogsrecht|conventioneel]] tegenover [[Onconventionele oorlogvoering|onconventioneel]], waarbij conventionele oorlogvoering goed geïdentificeerde en bewapende krachten impliceert, die elkaar bevechten op een vrij open en ongecompliceerde manier, zonder massavernietigingswapens. Onconventioneel verwijst naar andere soorten oorlog, met elementen als [[guerrilla]] en [[terrorisme]]. Deze categorie omvat tevens [[ chemische wapens|chemische]] of [[biologische oorlogvoering]].

Elk van deze categorieën valt in een van de twee bredere categorieën: ''hoge'' respectievelijk ''lage'' intensiteits-oorlogvoering. Hoge intensiteits-oorlogvoering is het vechten tussen twee grootmachten of grote landen om politieke redenen. Lage intensiteitsoorlogvoering impliceert guerrillaoorlogvoering en gespecialiseerde soorten troepen die om revolutie vechten.

== Oorlog en het internationaal recht ==
Het voeren van een oorlog is volgens het [[internationaal recht]] in beginsel [[rechtmatigheid|onrechtmatig]]. <ref>[[Handvest van de Verenigde Naties]], hoofdstuk I, artikel 2, lid 4. Op: [http://www.un.org/en/documents/charter/chapter2.shtml]</ref>
Ook het dreigen met [[geweld]] valt onder dit artikel. Landen zijn alle [[soeverein]] en gelijk, en het dreigen met, of het voeren van een oorlog is een inbreuk op de soevereiniteit van een land. Slechts in twee gevallen, zoals beschreven in het [[Handvest van de Verenigde Naties|VN-Handvest]], is oorlog gerechtvaardigd.

=== Mandaat van de VN-Veiligheidsraad ===
De eerste mogelijkheid om een gerechtvaardigde oorlog te beginnen is als er een mandaat van de [[Veiligheidsraad van de Verenigde Naties|VN-Veiligheidsraad]] ligt, op grond van artikel 39 van het VN-Handvest. <ref>[[Handvest van de Verenigde Naties]], hoofdstuk VII, artikel 39. Op: [http://www.un.org/en/documents/charter/chapter8.shtml]</ref> De Veiligheidsraad stelt vast of er sprake is van een bedreiging van de [[vrede]], verbreking van de vrede of een [[daad van agressie]], en kan aanbevelingen doen of zelf maatregelen treffen.
Allereerst zal er een oplossing gezocht moeten worden tussen de partijen. De middelen die de partijen ter beschikking staan zijn [[onderhandeling]]en, feitenonderzoek, [[conflictbemiddeling|bemiddeling]], [[conciliatie]], [[Arbitrage (conflict)|arbitrage]], goede diensten van derde landen en rechterlijke beslissingen door een [[internationaal hof]] of door een ad-hoctribunaal.
Mochten deze middelen geen oplossing bieden dan kan de Veiligheidsraad maatregelen nemen, met of zonder geweld.
In de praktijk delegeert de Veiligheidsraad de bevoegdheid om tot geweld over te gaan aan één of meer landen. De [[Verenigde Staten]] hebben, als rijk en machtig land, een aantal keer van deze bevoegdheid gebruik kunnen maken.

=== Zelfverdediging ===
De andere gerechtvaardigde oorlogsgrond is die van de [[zelfverdediging]]. <ref>[[Handvest van de Verenigde Naties]], hoofdstuk VII, artikel 51. Op: [http://www.un.org/en/documents/charter/chapter8.shtml]</ref>
Dit kan zowel individuele, als collectieve zelfverdediging betreffen. <ref>[[Noord-Atlantisch Verdrag]], artikel 5. Op: [http://www.nato.int/docu/other/nl/treaty-nl.htm]</ref>
Zelfverdediging is ook [[rechtmatigheid|rechtmatig]] als de [[ambassade]] van een nationale staat in een andere staat is aangevallen, bijvoorbeeld in de [[Iraanse gijzelingscrisis]].

Er is een zestal voorwaarden voor rechtmatige zelfverdediging:
# Er moet een gewapende aanval op de staat hebben plaatsgevonden.
# Deze gewapende aanval moet toerekenbaar zijn aan een andere staat en niet aan bijvoorbeeld een rebellengroep.
# De zelfverdedigingsactie moet direct na een aanval plaatsvinden. Er kunnen geen maanden zitten tussen een eerste aanval en de daarop volgende zelfverdedigingsactie. Als er niet direct adequaat gereageerd wordt, vervalt het recht op zelfverdediging.
# De zelfverdediging moet noodzakelijk en proportioneel zijn ten opzichte van de aanval.
# De actie van zelfverdediging moet gemeld worden bij de VN-Veiligheidsraad
# Deze zelfverdediging moet worden beëindigd op het moment dat de VN-Veiligheidsraad de maatregelen heeft genomen die noodzakelijk zijn om de internationale vrede en veiligheid te garanderen.

== Etymologie ==
Volgens het [[Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal]] betekende het eerste deel van ''oorlog'' oorspronkelijk "verbreken van een overeenkomst" en betekende het tweede deel "noodlot". In het [[Oudnoords]] kende men het begrip Ørlög, dat eveneens "noodlot" betekent.

Eveneens wordt ''log'' verbonden met het Scandinavische ''lag'' dat "vastliggend" betekende, waaruit de betekenis "orde" voortkwam. Oorlog is dus de ontbinding van de orde. Dit is terug te vinden in het woord ''war'' dat in het Engels "oorlog" en in het Nederlands "verwarring" betekent en door beide talen van het [[Frankisch]]e woord ''werra'' is overgenomen. In het Frans is het woord verbasterd tot ''guerre'', <ref>{{Citeer web |url=https://users.ugent.be/~frvandun/Texts/Articles/Recht%20en%20onrecht.pdf |titel=Recht en onrecht |auteur=Dun, Frank van |bezochtdatum=2022-03-04}}</ref> in verschillende andere Romaanse talen tot ''guerra''.

== Waanzin ==
[[Bestand:Guernica Gernikara.jpg|thumb|Guernica, Pablo Picasso, na het bombardement van Guernica door de fascisten onder leiding van [[Francisco Franco]], om de Republikeinse weerstand te breken.]]
Het huidige bewustzijn van de waanzin van de oorlog, staat in tegenstelling tot de eeuwenoude opvatting dat oorlog een normaal politiek instrument was. Eeuwenlang werd oorlog voorgesteld als onvermijdelijk en noodzakelijk, waarbij de overwinning gegarandeerd is, niet zozeer door militair overwicht, maar vanwege de rechtvaardigheid van de gevoerde strijd en door 'Gods steun'. <ref>De Pascale (E.). (2008): ''Dood en opstanding.'' Ludion, [[Gent]], p. 10-15.</ref> Diverse kunstwerken illustreren de normaliteit:
* [[Peter Paul Rubens]]: De verschrikkingen van de oorlog, 1637
* Stefano della Bella: Triomf van de Dood op het slagveld, 17e eeuw
* [[Henri Rousseau]] (le Douanier): De oorlog, 1894
De idee van de waanzinnige oorlog verspreidde zich in de [[moderne tijd]]. Zo belicht [[Francisco Goya|Goya]] in de 19e eeuw het standpunt van de slachtoffers en de overwonnenen, [[Pablo Picasso|Picasso]] en [[Marc Chagall]] doen iets gelijkaardigs, respectievelijk met hun [[Bombardement op Guernica|Guernica]] (1937) en ''De oorlog'' (1945).

== Onderzoek ==
{{Zie hoofdartikel|Polemologie}}
Polemologie is de wetenschap die beoogt de oorzaken van oorlogen te onderzoeken, en daarmee een bijdrage te leveren aan de totstandkoming van duurzame vrede. Een hele reeks Nederlandse en internationale organisaties voert onderzoek in dit verband.

== Zie ook ==
* [[Lijst van oorlogen (chronologisch)]]
* [[Lijst van veldslagen]]
* [[Krijgswetenschap]]
* [[Krijgsgeschiedenis]]
* [[Spoorwegen en oorlogvoering]]
{{Appendix}}

[[Categorie:Oorlog| ]]

Oorlog - Bewerkingsoverzicht

Colani: /* Stammenoorlog versus moderne oorlog */