Colani op 21 dec 2023 om 08:45

2023-12-21T08:45:58Z

Nieuwe pagina

[[Bestand:New_Year_Collage.jpg|thumb|Nieuwjaarslappendeken]]
[[Bestand:Bundesarchiv Bild 135-BB-147-06, Tibetexpedition, Neujahrsfest Lhasa.jpg|thumb|[[lama (geestelijke)|Lama's]] op weg naar een nieuwjaarsfeest; foto genomen tijdens [[Tibet (gebied)|Tibetexpeditie]] in 1938]]
[[Bestand:Das festliche Jahr img039 Neujahrstag in den Vogesen.jpg|thumb|Nieuwjaarsdag in de [[Vogezen (gebergte)|Vogezen]], ''Das festliche Jahr in Sitten, Gebräuchen und Festen der germanischen Völker'', 1863]]
'''Nieuwjaar''' is de dag waarop het begin van het nieuwe jaar wordt gevierd. In de westerse wereld valt deze dag op [[1 januari]], in andere culturen vaak op [[#Andere nieuwjaarsfeesten|andere data]]. Bij deze viering zijn wederzijdse geluk[[wens]]en en goede [[Intentie|voornemens]] gebruikelijk. In [[Kiribati]] (tijdzone [[UTC+14]]) wordt als eerst het nieuwe jaar ingeluid en als laatste zijn [[Bakereiland]] en [[Howlandeiland]] (tijdzone [[UTC−12]]) aan de beurt.

== Geschiedenis ==
Een van de oudste kalenders dateert uit de [[prehistorie]], de [[Assyrische kalender]] en die begon het nieuwe jaar bij het begin van de [[lente]], als de natuur weer tot leven kwam. De [[Babylonië]]rs brachten rond 2600 v.Chr. een [[offer (religie)|koningsoffer]]. Ze meenden dat op nieuwjaarsdag de koning het mikpunt van de goden zou zijn, dus vervingen ze de koning tijdelijk door een [[slavernij|slaaf]] of een ter dood veroordeelde, reden hem als koning rond en offerden hem ten slotte. Zo werd het kwaad een jaar afgewend.

Een ander systeem uit de prehistorie is de [[zonnewende]], vanaf [[21 december]], als de dagen langer beginnen te worden. De oude [[Germanen|Germaanse]] oud-en-nieuwviering werd in de [[winter]] gevierd, duurde 12 dagen en nachten en heette '[[Joelfeest]]'. Het Joelfeest begon op de langste nacht van het jaar op [[21 december]] en duurde tot 1 januari, het huidige Nieuwjaar.{{Bron?||2022|04|19}}

Bij de [[Oude Rome|Romeinen]] begon het nieuwe jaar op [[1 maart]], totdat [[Julius Caesar]] in [[45 v.Chr.]] de [[juliaanse kalender]] invoerde, vanaf die tijd was Nieuwjaar op [[1 januari]]. De Romeinen offerden sindsdien op die dag aan de god [[Janus (mythologie)|Janus]] (waarnaar ''januari'' is genoemd) om hem mild te stemmen voor het aankomende jaar. Dit begin van het jaar in [[maart]] komt nog tot uiting in de namen van onze maanden [[september]] ("zevende maand"), [[oktober]] ("achtste maand"), [[november]] ("negende maand") en [[december]] ("tiende maand"), en in de [[schrikkeldag]], die voorkomt aan het eind van de laatste en kortste maand van het jaar: [[februari]].

Bij de invoering van het [[christendom]] wilde de Kerk een eind maken aan de [[Heiden (geloof)|heidense]] gewoonten rond deze nieuwjaarsviering, en werd 1 januari uitgeroepen tot [[Hoogfeest van Maria Moeder van God]]. Er ontstonden verschillende [[jaarstijl]]en waarbij het jaar in verschillende regio's op een ander moment begon (bijv. Kerstmis of Pasen). De Spaanse landvoogd [[Luis de Zúñiga y Requesens|Requesens]] besloot in [[1575]] dat het nieuwe jaar officieel op 1 januari begon.

== Tradities en gebruiken ==
[[Bestand:Die Neujahrsbretzel für den Herrn Pfarrer.jpg|thumb|De nieuwjaar[[pretzel]] voor de [[pastoor]], 1884]]
[[Bestand:1971 uitgeleid, 1972 knallend begonnen-516068.webm|thumb|Nieuwjaar 1971 in het [[Polygoonjournaal]]]]
[[Bestand:Vuurwerkvoorconsumenten.jpg|thumb|Vuurwerk]]
[[Bestand:Gentse nieuwjaarswens.jpg|thumb|Nieuwjaarswensen in de stad [[Gent]]. De affiches werden door het stadsbestuur uitgedeeld.]]
Men ziet de periode van [[Kerstmis|kerst]] tot Driekoningen (de heidense twaalf nachten) tegenwoordig nog steeds als feestelijke periode. In deze periode vallen (verplichte) [[snipperdag]]en en [[schoolvakantie]]s, en veel bedrijven zijn gesloten. Veel mensen laten de [[kerstboom]] tot na Driekoningen staan. De tradities van onze heidense voorouders hebben dus nog steeds invloed.

De nieuwjaarsvuren zijn terug te vinden in de traditionele [[kerstboomverbranding]]en die in sommige plaatsen nog steeds worden georganiseerd. De oude vuren werden destijds gedoofd, en nieuwe vuren werden ontstoken om het oude jaar te vernietigen en de komst van het licht en het nieuwe te onderstrepen.

Ook moesten de [[geest]]en van de overledenen en de [[demon]]en worden verjaagd, die juist rond deze tijd konden opspelen. Dit verjagen gebeurde met veel lawaai, wat nog terug te vinden is in het gebruik om rond de jaarwisseling [[vuurwerk]] af te steken en [[Klok (bel)|klokken]] te luiden.

Deze geesten moesten echter ook gunstig gestemd worden. Zij konden namelijk de mensen en het vee vruchtbaar maken en het gewas doen groeien. Men bracht ze daarom ook offers, die men na het ritueel zelf opat en -dronk. Dit vinden we terug in onze eigentijdse kerst en oud-en-nieuwgerechten terug, zoals [[Stol|kerststollen]], [[duivekater]]s, [[wafel]]s, [[kniepertie]]s, [[spekdik]]ken, [[oliebol]]len en de traditie om uitgebreide maaltijden aan te richten met veel alcoholische drank.

Het geven van cadeautjes en nieuwjaarsgiften aan familie en personeel was al onder de Romeinen gebruikelijk. Het vindt in [[Frankrijk]] plaats op nieuwjaarsdag, in [[Italië]] op Driekoningen, in het [[Verenigd Koninkrijk]] op [[eerste kerstdag]], in [[Duitsland]] op [[kerstavond]] en op [[sinterklaasfeest]]: [[5 december]] (Nederland) + [[6 december]] (Vlaanderen) en met kerst. In [[1535]] schafte [[Maarten Luther]] Sinterklaas af; het kerstkind werd de brenger van geschenken.

== Gebruiken in de Lage Landen ==
=== Nederland ===
Op 1 januari wenst men iedereen het beste of ook wel 'een gelukkig nieuwjaar'. Vroeger werd vooral geld gegeven. In de [[19e eeuw]] liep dat uit de hand, toen men wildvreemde voorbijgangers geld probeerde af te bedelen met rijmende nieuwjaarswensen en -prenten.{{Bron?|Waarom liep dit uit de hand?|2018|06|09}} [[Schoorsteenveger]]s, vuilnisophalers, straatvegers, [[nachtwaker]]s en [[Lantaarnopsteker|lantaarnaansteker]]s verkochten hun beste wensen; tegenwoordig zijn het de tijdschrift- en krantenbezorgers die de mensen in hun bezorggebied 'de beste wensen' overbrengen. Daarnaast is dit gebruik nog terug te zien in het sturen van [[Kerstkaart|kerst- en nieuwjaarskaarten]], het geven en bezoeken van [[nieuwjaarsreceptie]]s, en de gewoonte iedereen die men ontmoet het beste te wensen voor het nieuwe jaar. Ook ontvangen kinderen die 'het nieuwe jaar komen winnen' bij buren en familieleden, in sommige delen van Nederland (onder andere in de [[Achterhoek]]) zakjes met snoepgoed, fruit en noten.

[[Bestand:Nieuwjaarsduik.jpg|thumb|[[Nieuwjaarsduik]] te [[Scheveningen]]]]
In de laatste jaren is het gebruikelijk geworden zich massaal in het open en dus koude water te storten, meestal in, soms zonder zwemkleding, maar ook in allerlei fantasie-uitmonsteringen; dit gebruik staat sinds 1960 bekend als de [[nieuwjaarsduik]]. Ook vindt op 1 januari het traditionele [[Nieuwjaarsconcert van de Wiener Philharmoniker]] plaats, een jaarlijks concert op nieuwjaarsdag in de [[Wiener Musikverein]], het concertgebouw van [[Wenen]]. Dit concert wordt internationaal rechtstreeks uitgezonden op televisie. Ook het [[Nederlands Blazers Ensemble]] geeft op 1 januari een Nieuwjaarsconcert dat alleen in [[Nederland]] op televisie wordt uitgezonden. Dit concert vindt plaats in het [[Koninklijk Concertgebouw|Concertgebouw]] in [[Amsterdam]]. Daarnaast vindt in [[Garmisch-Partenkirchen (plaats)|Garmisch-Partenkirchen]] een wedstrijd [[schansspringen]] plaats. Deze wedstrijd, ook wel het "Nieuwjaarsspringen" genoemd, is onderdeel van het [[Vierschansentoernooi]], dat plaatsvindt in [[Oberstdorf]], [[Garmisch-Partenkirchen (stad)|Garmisch-Partenkirchen]], [[Innsbruck]] en [[Bischofshofen]]. Ook deze wedstrijd wordt rechtstreeks op televisie uitgezonden. Daarnaast vindt in Nederland sinds een aantal jaren ook het [[NK marathonschaatsen op kunstijs]] plaats op Nieuwjaarsdag. Ook dit wordt rechtstreeks op televisie uitgezonden.

Sinds 1 januari 1923 vindt bijna jaarlijks op nieuwjaarsdag een [[Nieuwjaarswedstrijd]] plaats tussen [[Koninklijke HFC]] en Nederlandse [[Nederlands voetbalelftal (mannen)|ex-internationals]].

=== België ===
{{Zie hoofdartikel|Nieuwjaarsbrief}}
In België is het voor kinderen de gewoonte om op 1 januari een [[nieuwjaarsbrief]] met nieuwjaarswensen voor te lezen aan de ouders en aan de doopmeter en dooppeter. Meestal zijn doopmeter en dooppeter nabije familie en is dit gebeuren een echt familiefeest, in aanwezigheid van grootouders en ooms en tantes.

Een nieuwjaarsbrief is traditioneel een eenvoudig dubbel gevouwen en versierd kaftje, binnenin wordt de tekst geschreven. De tekst opent traditioneel met : "Liefste ouders", "Liefste meter" of "Liefste peter". In nieuw samengestelde gezinnen en bij overlijdens kan hiervan afgeweken worden. De nieuwjaarswensen zelf worden meestal in rijm of versvorm geschreven. De brief eindigt met: " Uw doopkind,(Plaats) , 1 januari,(jaartal)" De blanco brieven zijn te koop in de boekhandel.

In de meeste gezinnen begint deze traditie pas wanneer het kind naar de kleuterschool gaat. In sommige crèches wordt wel al een nieuwjaarsbrief met een kort versje gemaakt. In de kleuterschool en de basisschool is het schrijven en inoefenen van een nieuwjaarsbrief in het lespakket opgenomen. In de kleuterschool staat de tekst voorgedrukt op de nieuwjaarsbrief. Op school oefenen de kinderen de tekst gezamenlijk in. Vanaf het eerste jaar van de basisschool, als het kind 6 jaar is, schrijft het zijn nieuwjaarsbrief eigenhandig en hij leest hem voor.

Na het voorlezen van de nieuwjaarsbrief krijgt het kind speelgoed of een nuttig geschenk, dat in overleg met het kind en de ouders gekozen is. Het krijgen van geschenken met Nieuwjaar is in België even belangrijk als met Sinterklaas.

Op zijn 12de-13de jaar, wanneer het kind de overstap maakt van de basisschool naar secundair onderwijs, zal deze traditie ophouden. Soms krijgt de tiener met Nieuwjaar nog wat geld toegestopt door de doopmeter of dooppeter tot hij of zij meerderjarig is of huwt.

Alhoewel een doopmeter en dooppeter een christelijk-katholiek gebruik is, is deze traditie ook door vrijzinnigen overgenomen. Dit is niet het geval bij de andere geloofsovertuigingen.

== Trivia ==
* Door de [[tijdzone]]s wordt Nieuwjaar overal op een ander tijdstip gevierd. [[Kiritimati]], een eilandengroep binnen [[Kiribati]], begint als eerste het nieuwe jaar. Om precies te zijn op 31 december om 10u GMT. [[Samoa]] ging als laatste het nieuwe jaar in, maar op 30 december 2011 zijn ze bij de tijdzone van oost [[Australië (land)|Australië]] gevoegd. Nu vieren zij dus als een van de eerste nieuwjaar.

== Weerspreuken ==
Nieuwjaarsdag is ook een [[merkeldag]] waarop de volgende [[weerspreuk]]en van toepassing zijn:
* ''Nieuwjaarsnacht rein en klaar, beduidt een vruchtbaar jaar.''<ref>[http://home.kpn.nl/djansma/Volksweerkunde/Pagina_november/Pagina_01-11.htm Website over volksweerkunde van D. Jansma.]</ref>
* ''Met Nieuwjaar lengt de dag zolang het haantje kraaien mag.''
* ''Schijnt de zon op dag van Nieuwjaar, dan wordt het een goed appeljaar.''

Oostenwind op 1 januari betekent veeziekten, westenwind de dood van een koning, zuidenwind besmettelijke ziekten en noordenwind een vruchtbaar jaar.

== Andere nieuwjaarsfeesten ==
[[Bestand:Capodanno Pisano.jpg|thumb|De lichtstraal verkondigt het begin van het nieuwe jaar in de [[kathedraal van Pisa]]]]
* Het [[Bengaals]]e Nieuwjaar, [[Pohela Boishakh]] genaamd ([[14 april|14]]/[[15 april]])
* Het [[Berbers]]e Nieuwjaar ([[14 januari]])
* Het [[Cambodja]]anse Nieuwjaar ([[13 april|13]] tot [[15 april]])
* Het [[Volksrepubliek China|Chinese]] Nieuwjaar (zie: [[Chinees Nieuwjaar]])
* Het [[hindoeïsme|hindoeïstische]] Nieuwjaar (''datum varieert''), op Bali: [[Nyepi]]
* Het [[Iran|Iraanse]]/[[Perzen|Perzische]]/[[Bahai|bahá'í]]-Nieuwjaar (zie: [[Noroez]])
* Het [[Islam]]itische Nieuwjaar (zie: [[Islamitische kalender]])
* Het [[jodendom|Joodse]] Nieuwjaar (zie: [[Rosj Hasjana]])
* Het [[Koptisch-orthodoxe Kerk|Koptische]]/[[Ethiopisch-orthodoxe Kerk|Ethiopische]] Nieuwjaar ([[11 september|11]]/[[12 september]])
* Het [[Korea]]anse Nieuwjaar, [[Seollal]] genaamd, valt samen met het Chinese Nieuwjaar, maar kent zijn eigen gebruiken.
* Het [[Laotianen|Laotiaanse]] Nieuwjaar ([[13 april|13]] tot [[15 april]]).
* Het [[Oosters-orthodoxe Kerk|oosters-orthodoxe]] Nieuwjaar ([[13 januari|13]]/[[14 januari]])
* Het [[Thailand|Thaise]] Nieuwjaar ([[13 april|13]] tot [[15 april]]. Zie ook [[Songkran]])
* Het [[Tibetaans boeddhisme|Tibetaanse]] Nieuwjaar [[Losar]]
* Het [[Tết Nguyên Đán|Vietnamese Nieuwjaar]]

{{Appendix|2=
* http://www.apen.be/nieuwjaar+elk+uur+grote+markt+31+december+2007+1+januari+2008
----
{{References}}
}}
{{Navigatie jaarwisseling}}

[[Categorie:Feestdag]][[Categorie:Oud en nieuw]][[Categorie:Januari]]

Nieuwjaar - Bewerkingsoverzicht

Colani op 21 dec 2023 om 08:45