Colani: /* Territoriale evolutie 1789–heden */

2024-11-14T09:09:57Z

Territoriale evolutie 1789–heden

Nieuwe pagina

[[Bestand:World Monarchies.svg|thumb|
Monarchieën in de wereld
{{Legenda|#AA0000|[[Absolute monarchie]]}}
{{Legenda|#D45500|Semi-constitutionele monarchie}}
{{Legenda|#285F27|[[Constitutionele monarchie]]}}
{{Legenda|#008000|[[Commonwealth realm]]s (constitutionele monarchieën in [[personele unie]])}}
{{Legenda|#ff00ff|Subnationale monarchie}}

]]
Een '''monarchie''' is van origine een [[regeringsvorm]] waarbij de macht bij één persoon berust, de [[Monarch (staatshoofd)|monarch]].

Het woord is een samenstelling van de [[Grieks]]e woorden ''monos'', ''μόνος'', (alleen) en ''archein'', ''ἄρχειν'', (heersen). In de [[Oudheid]] waren tegenhangers van de monarchie, politeia en [[aristocratie]]. Tegenwoordig is de tegenhanger van de monarchie een [[republiek]] (van Latijn: 'res publica', d.i. 'zaak, publiek'), een regeringsvorm waarbij de gehele macht steeds voor een beperkte tijd wordt opgedragen aan een of meer personen, die niet een [[vorst (heerser)|vorstentitel]] dragen. In een monarchie is het leiderschap erfelijk, behalve in [[Maleisië]] en [[Vaticaanstad]].

== Soorten monarchieën ==
Monarchieën worden verdeeld in [[absolute monarchie]]ën en [[constitutionele monarchie]]ën. In een absolute monarchie is de macht van de [[monarch (staatshoofd)|monarch]] 'absoluut', wat wil zeggen dat deze een onbeperkte regeermacht heeft. Er zijn tegenwoordig nog zeven absolute monarchieën: [[Brunei]], [[Oman]], [[Saoedi-Arabië]], [[Swaziland]], [[Vaticaanstad]], de [[Verenigde Arabische Emiraten]] en [[Qatar]]. In een [[constitutionele monarchie]] is de rol van de monarch vastgelegd in de [[grondwet]], wat meestal inhoudt dat de [[wetgevende macht]] bij het [[parlement]] ligt en de monarch enkel nog [[uitvoerende macht]] heeft.<ref name="Encmonarchie">Encarta-encyclopedie Winkler Prins (1993–2002) s.v. "monarchie". Microsoft Corporation/Het Spectrum.</ref> Soms heeft ook de monarch nog steeds een grote rol, in andere gevallen, bijvoorbeeld in [[Zweden]], heeft deze slechts een [[ceremonieel koningschap|ceremoniële functie]] (het '''Zweedse model''').

In een [[kiesmonarchie]] wordt het staatshoofd gekozen door een kleine groep aristocraten, meestal uit hun eigen midden. [[Maleisië]] en Vaticaanstad zijn hedendaagse kiesmonarchieën. In Maleisië hebben negen van de dertien deelstaten erfelijke vorsten, die elke vijf jaar uit hun midden een [[koning (titel)|koning]] kiezen (zie specifiek [[Maleisië#Politiek|de politiek van Maleisië]]). In Vaticaanstad verkiezen de [[Kardinaal (geestelijke)|kardinalen]] uit hun midden een nieuwe [[paus]] als de vorige is overleden of heeft geabdiceerd; de paus bepaalt welke [[bisschop]]pen hij promoveert tot kardinaal. Historische voorbeelden van gekozen monarchen waren de koningen van [[Koning van Duitsland|Duitsland]] en [[Pools-Litouwse Gemenebest|Polen]].

In het [[Graaf (titel)|graafschap]] of [[hertogdom]] heerst de leider van dit gebied, de graaf c.q. [[hertog]], over het rijk of de unie. Het leiderschap is ook erfelijk. In deze unie werken de graven c.q. hertogen samen.

== Rechtvaardiging van monarchieën ==
In de middeleeuwse staatsleer werd de monarchie gerechtvaardigd vanuit de gedachte dat de [[soevereiniteit]] van de vorst van God gegeven was. Gezag daalt in die visie van boven naar beneden, van het bovennatuurlijke gezag, naar het koninklijke en verder.

Tijdens de [[Verlichting (stroming)|verlichting]] en de [[Franse Revolutie]] werd deze gedachte fundamenteel ter discussie gesteld en vervangen door het idee van volkssoevereiniteit. Het volk is soeverein, maar laat zich vrijwillig besturen door een parlement en regering. Deze gedachte leidde op den duur tot de afschaffing van verschillende monarchieën en/of tot de omzetting van absolute monarchieën in constitutionele monarchieën in de 19e eeuw.<ref name="Encmonarchie" /> Een constitutionele monarchie is aan de grondwet gebonden, maar niet per definitie democratisch. Het [[Duitse Keizerrijk]] (1870-1918) had een grondwet en een parlement, maar de meeste macht lag nog bij de keizer. Het [[Verenigd Koninkrijk van Groot-Brittannië en Noord-Ierland|Verenigd Koninkrijk]] daarentegen heeft wel een parlementaire staatsvorm, maar heeft nooit een grondwet gehad.

De [[Eerste Wereldoorlog]] leidde tot de ondergang van drie belangrijke dynastieën. De [[keizer]]rijken Duitsland, Oostenrijk en Rusland werden republieken.

== Overzicht moderne Europese monarchieën ==
{{Zie hoofdartikel|monarchieën in Europa}}

=== Regeerperioden 1900–heden ===
* Wit geeft aan dat betreffend land in betreffende periode (in ieder geval de facto) een [[republiek]] was.
* Indien een vorst geen eigen veld heeft, maar slechts een streepje, dan heeft hij in de periode 1900-2000 slechts in één jaar geregeerd.
* De [[Lijst van vorsten in het Duitse Keizerrijk|vorsten in het Duitse Keizerrijk]] zijn (afgezien van de keizer zelf) niet opgenomen.

----

<timeline>
ImageSize = width:850 height:650
PlotArea = left:100 right:30 bottom:20 top:5
AlignBars = late

Colors =
id:geel value:rgb(0.9,0.9,0.5) # geel (niet erg geel, wel zichtbaar)
id:rood value:rgb(1,0.7,0.7) # licht rood
id:groen value:rgb(0.7,1,0.7) # licht groen
id:blauw value:rgb(0.7,0.7,1) # licht blauw
id:paars value:rgb(1,0.7,1) # licht paars

Period = from:1900 till:2025
TimeAxis = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:5 start:1900
ScaleMinor = unit:year increment:1 start:1900

Define $markred = text:"*" textcolor:red shift:(0,3) fontsize:10

PlotData=
align:center textcolor:black fontsize:8 mark:(line,black) width:25 shift:(0,-5)

bar:Albanië color:geel

from: 1939 till: 1943 text:[[Victor Emanuel III van Italië|Vic. Em. III]]
from: 1928 till: 1939 text:[[Zog van Albanië|Zog]]
from: 1914 till: 1914 text:[[Wilhelm zu Wied]]

bar:België color:rood

from: 2013 till: 2024 text:[[Filip van België|Filip]]
from: 1993 till: 2013 text:[[Albert II van België|Albert II]]
from: 1951 till: 1993 text:[[Boudewijn I van België|Boudewijn]]
from: 1934 till: 1951 text:[[Leopold III van België|Leopold III]]
from: 1909 till: 1934 text:[[Albert I van België|Albert I]]
from: 1900 till: 1909 text:[[Leopold II van België|Leopold II]]

bar:Bulgarije color:groen

from: 1943 till: 1946 text:[[Simeon Sakskoburggotski|Simeon II]]
from: 1918 till: 1943 text:[[Boris III van Bulgarije|Boris III]]
from: 1900 till: 1918 text:[[Ferdinand van Bulgarije|Ferdinand]]

bar:Denemarken color:blauw

from: 2024 till: 2024 text:[[Frederik X van Denemarken|Frederik X]]
from: 1972 till: 2024 text:[[Margaretha II van Denemarken|Margaretha II]]
from: 1947 till: 1972 text:[[Frederik IX van Denemarken|Frederik IX]]
from: 1912 till: 1947 text:[[Christiaan X van Denemarken|Christiaan X]]
from: 1906 till: 1912 text:[[Frederik VIII van Denemarken|Fr. VIII]]
from: 1900 till: 1906 text:[[Christiaan IX van Denemarken|C. IX]]

bar:Duitsland color:paars

from: 1900 till: 1918 text:[[Wilhelm II van Duitsland|Wilhelm II]]

bar:Finland color:geel

from: 1918 till: 1918 text:[[Frederik Karel van Hessen]]

bar:Griekenland color:rood

from: 1964 till: 1973 text:[[Constantijn II van Griekenland|Constantijn II]]
from: 1947 till: 1964 text:[[Paul I van Griekenland|Paul I]]
from: 1935 till: 1947 text:[[George II van Griekenland|George II]]
from: 1922 till: 1924 text:[[George II van Griekenland|G. II]]
from: 1920 till: 1922 text:
from: 1917 till: 1920 text:[[Alexander van Griekenland|Alex.]]
from: 1913 till: 1917 text:
from: 1900 till: 1913 text:[[George I van Griekenland|George I]]

bar:  color:rood #   zorgt voor tweede regel, om wille van de vele koningen
from: 1964 till: 1973 text:
from: 1947 till: 1964 text:
from: 1935 till: 1947 text:
from: 1922 till: 1924 text:
from: 1920 till: 1922 text:[[Constantijn I van Griekenland|Con. I]]
from: 1917 till: 1920 text:
from: 1913 till: 1917 text:[[Constantijn I van Griekenland|Con. I]]
from: 1900 till: 1913 text:

bar:Hongarije color:groen

from: 1916 till: 1918 text:[[Karel I van Oostenrijk|Karel I]]
from: 1900 till: 1916 text:[[Frans Jozef I van Oostenrijk|Frans Jozef I]]

bar:Italië color:blauw

from: 1946 till: 1946 text:[[Umberto II van Italië|Umberto II]]
from: 1900 till: 1946 text:[[Victor Emanuel III van Italië|Victor Emanuel III]]
from: 1900 till: 1900 text:[[Umberto I van Italië|U. I]]

bar:Joegoslavië color:paars
from: 1934 till: 1945 text:[[Peter II van Joegoslavië|Peter II]]
from: 1921 till: 1934 text:[[Alexander I van Joegoslavië|Alexander]]
from: 1918 till: 1921 text:[[Peter I van Joegoslavië|Peter I]]

bar:Kroatië color:geel

from: 1941 till: 1943 text:[[Tomislav II van Kroatië|Tomislav II]]

bar:Liechtenstein color:rood

from: 1989 till: 2024 text:[[Hans Adam II van Liechtenstein|Hans Adam II]]
from: 1938 till: 1989 text:[[Frans Jozef II van Liechtenstein|Frans Jozef II]]
from: 1929 till: 1938 text:[[Frans I van Liechtenstein|Frans I]]
from: 1900 till: 1929 text:[[Johannes II van Liechtenstein|Johannes II]]

bar:Litouwen color:groen

from:1918 till: 1918 text:[[Mindaugas II van Litouwen|Mindaugas II]]

bar:Luxemburg color:blauw

from: 2000 till: 2024 text:[[Hendrik van Luxemburg|Hendrik]]
from: 1964 till: 2000 text:[[Jan van Luxemburg|Jan]]
from: 1919 till: 1964 text:[[Charlotte van Luxemburg|Charlotte]]
from: 1912 till: 1919 text:[[Maria Adelheid van Luxemburg|Maria A.]]
from: 1905 till: 1912 text:[[Willem IV van Luxemburg|Wil. IV]]
from: 1900 till: 1905 text:[[Adolf van Luxemburg|Adolf]]

bar:Monaco color:paars

from: 2005 till: 2024 text:[[Albert II van Monaco|Albert II]]
from: 1949 till: 2005 text:[[Reinier III van Monaco|Reinier III]]
from: 1922 till: 1949 text:[[Lodewijk II van Monaco|Lodewijk II]]
from: 1900 till: 1922 text:[[Albert I van Monaco|Albert I]]

bar:Montenegro color:geel

from: 1900 till: 1918 text:[[Nicolaas I van Montenegro|Nicolaas]]

bar:Nederland color:rood

from: 2013 till: 2024 text:[[Willem-Alexander der Nederlanden|Willem-Alexander]]
from: 1980 till: 2013 text:[[Beatrix der Nederlanden|Beatrix]]
from: 1948 till: 1980 text:[[Juliana der Nederlanden|Juliana]]
from: 1900 till: 1948 text:[[Wilhelmina der Nederlanden|Wilhelmina]]

bar:Noorwegen color:groen

from: 1991 till: 2024 text:[[Harald V van Noorwegen|Harald V]]
from: 1957 till: 1991 text:[[Olaf V van Noorwegen|Olaf V]]
from: 1905 till: 1957 text:[[Haakon VII van Noorwegen|Haakon VII]]
from: 1900 till: 1905 text:[[Oscar II van Zweden|Oscar II]]

bar:Oostenrijk color:blauw

from: 1916 till: 1918 text:[[Karel I van Oostenrijk|Karel I]]
from: 1900 till: 1916 text:[[Frans Jozef I van Oostenrijk|Frans Jozef I]]

bar:Portugal color:paars

from: 1908 till: 1910 text:[[Emanuel II van Portugal|Em. II]]
from: 1900 till: 1908 text:[[Karel I van Portugal|Karel I]]

bar:Roemenië color:geel

from: 1940 till: 1947 text:[[Michael I van Roemenië|Michaël I]]
from: 1930 till: 1940 text:[[Carol II van Roemenië|Carol II]]
from: 1927 till: 1930 text:[[Michael I van Roemenië|Michael I]]
from: 1914 till: 1927 text:[[Ferdinand I van Roemenië|Ferdinand I]]
from: 1900 till: 1914 text:[[Carol I van Roemenië|Carol I]]

bar:Rusland color:rood

from: 1900 till: 1917 text:[[Nicolaas II van Rusland|Nicolaas II]]

bar:Servië color:groen

from: 1903 till: 1918 text:[[Peter I van Joegoslavië|Peter]]
from: 1900 till: 1903 text:[[Alexander Obrenović|Alex.]]

bar:Spanje color:blauw
from: 2014 till: 2024 text:[[Felipe VI van Spanje|Felipe VI]]
from: 1969 till: 2014 text:[[Juan Carlos I van Spanje|Juan Carlos]]
from: 1947 till: 1969 text:(nominale monarchie)
from: 1900 till: 1931 text:[[Alfons XIII van Spanje|Alfons XIII]]

bar:VK color:paars

from: 2022 till: 2024 text:[[Charles III van het Verenigd Koninkrijk|Charles III]]
from: 1952 till: 2022 text:[[Elizabeth II van het Verenigd Koninkrijk|Elizabeth II]]
from: 1936 till: 1952 text:[[George VI van het Verenigd Koninkrijk|George VI]]
from: 1936 till: 1936 text:[[Eduard VIII van het Verenigd Koninkrijk|Ed. VIII]]
from: 1910 till: 1936 text:[[George V van het Verenigd Koninkrijk|George V]]
from: 1901 till: 1910 text:[[Eduard VII van het Verenigd Koninkrijk|Ed. VII]]
from: 1900 till: 1901 text:[[Victoria van het Verenigd Koninkrijk|Vic.]]

bar:Zweden color:geel

from: 1973 till: 2024 text:[[Karel XVI Gustaaf van Zweden|Karel XVI Gustaaf]]
from: 1950 till: 1973 text:[[Gustaaf VI Adolf van Zweden|Gustaaf VI Adolf]]
from: 1907 till: 1950 text:[[Gustaaf V van Zweden|Gustaaf V]]
from: 1900 till: 1907 text:[[Oscar II van Zweden|Oscar II]]

</timeline>

=== Territoriale evolutie 1789–heden ===
{{Legenda|#FF0000|Monarchieën}}
{{Legenda|#0000FF|Republieken}}
{{Legenda|#008000|Kerkelijke landen}}
{{Legenda|#9932CC|[[Pools-Litouws Gemenebest]]}}

<gallery>
Bestand:Europe 1789 monarchies, republics and ecclesiastical lands.jpg|Europa 1789, vooravond van de Franse Revolutie.
Bestand:Europe 1799 monarchies, republics and ecclesiastical lands.jpg|Europa 1799, nabij het einde van de Franse Revolutie.
Bestand:Europe 1815 monarchies versus republics.jpg|[[Lijst van landen in 1815|Monarchieën (55) en republieken (9) in 1815]].<ref name="transcon">Het [[Ottomaanse Rijk]] en [[Russische Rijk]] worden tot Europa gerekend.</ref><ref name="1815rep">Naast Zwitserland waren er nog 8 kleine republieken: de vier Duitse vrije steden Bremen, Hamburg, Frankfurt en Lübeck, de Italiaanse republiekjes San Marino en [[Republiek Cospaia|Cospaia]], de Griekse [[Republiek van de Zeven Eilanden]] en de [[Duitse Bond]] (die een president had, maar in de praktijk viel dat ambt samen met het [[Huis Habsburg|Oostenrijkse keizerschap]]; bovendien waren de meeste lidstaten monarchieën).</ref>
Bestand:Europe 1914 monarchies versus republics.jpg|[[Lijst van landen in 1914|Monarchieën (22) en republieken (4) in 1914]].<ref name="transcon" />
Bestand:Europe 1930 monarchies versus republics.jpg|[[Lijst van landen in 1930|Monarchieën (20) en republieken (15) in 1930]].<ref>De Republiek Turkije wordt tot Europa gerekend, de [[Sovjet-Unie|Unie van Socialistische Sovjetrepublieken]] als één republiek, de [[Ierse Vrijstaat]] als onafhankelijke monarchie, Vaticaanstad als [[kiesmonarchie]], het nominale [[Koninkrijk Hongarije (1920-1946)|koninkrijk Hongarije]] als monarchie.</ref>
Bestand:Europe 1950 monarchies versus republics.jpg|[[Lijst van landen in 1950|Monarchieën (13) en republieken (21) in 1950]].<ref>De Republiek Turkije wordt tot Europa gerekend, de Unie van Socialistische Sovjetrepublieken als één republiek, de [[Vrije Zone Triëst]] als onafhankelijke republiek, Vaticaanstad als kiesmonarchie, de [[Spaanse Staat]] als nominale monarchie.</ref>
Bestand:Europe 2015 monarchies versus republics.jpg|[[Lijst van landen in 2015|Monarchieën (12) en republieken (35) in 2015]].<ref>De Republiek Turkije wordt tot Europa gerekend, de Russische Federatie als één republiek, [[Kosovo]] (erkend door de meeste andere Europese staten) als onafhankelijke republiek, Vaticaanstad als kiesmonarchie. [[Noord-Cyprus]] (alleen erkend door Turkije) en alle andere niet-erkende staten worden niet meegeteld.</ref>
</gallery>

== Zie ook ==
* [[Lijst van monarchieën]]
* [[Keizer]]rijk
* [[Koning (titel)|Koninkrijk]]
* [[Graaf (titel)|Graafschap]]
* [[Groothertog]]dom
* [[Hertogdom]]
* [[Prinsbisdom]]
* [[Pontificaat]]
* [[Republiek]]
* [[sultan (rang)|Sultanaat]]
* [[Vorstendom]]

{{Appendix}}
{{Navigatie staatsvormen}}

[[Categorie:Monarchie| ]]

Monarchie - Bewerkingsoverzicht

Colani: /* Territoriale evolutie 1789–heden */