Colani: 1 versie geïmporteerd

2024-02-08T14:00:05Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

'''Metonymie''' of ''naamsverwisseling'' (< [[Oudgrieks]] μετωνυμία, ''metonumía'' < μετά, "samen met", en ὄνoμα, "naam") is, naast de [[metafoor]], de belangrijkste vorm van [[beeldspraak]]. Bij het gebruik van beeldspraak wordt het feitelijk bedoelde begrip, de [[referent (taalkunde)|''referent'']], indirect aangeduid door een ander, met deze referent [[associatie (psychologie)|als verwant ervaren]] begrip: het ''beeld''. Bij metaforen gebeurt het samenvallen van beeld en referent vanuit een zuiver [[cognitief proces|mentaal ervaren]] overeenkomst, bij een metoniem gebeurt dit vanuit een [[waarneming (perceptie)|waarneembare]] relatie ([[contiguïteit]]) in de [[natuur (werkelijkheid)|werkelijkheid]].

In het eerste voorbeeld hieronder, 'even de neuzen tellen', is het [[woord]] 'neuzen' het gebruikte beeld, en het woord 'personen' de referent. In 'België won van Duitsland', zijn 'België' en 'Duitsland' de gebruikte beelden voor de referenten 'het Belgische elftal' en 'het Duitse elftal'.

Het gebruik van nieuwe metonymieën (en metaforen) leidt tot [[polysemie]]: een reeds bestaand [[woord]] krijgt er een [[betekenisverandering#Stijlfiguren|betekenisnuance]] bij.

== Voorbeelden ==
De meest gebruikte metonymieën in het [[Nederlands]] zijn:
* '''[[Synecdoche]]'''
** de '''[[pars pro toto]]''' ([[Latijn]]: deel voor geheel)
*** even de ''neuzen'' tellen = personen (een neus is een deel van een persoon, maar wordt hier als de persoon zelf beschouwd)
** het '''totum pro parte''' (Latijn: geheel voor deel)
*** ''België'' won van Duitsland = 11 voetballers
*** de ''olielamp'' brandt = de olie in het topje van de pit
* het '''abstractum pro concreto'''
** het ''kantoor'' gaat een dagje uit = het personeel
* het '''concretum pro abstracto'''
** een goede ''[[boterham]]'' verdienen = inkomen
* de relatie '''merknaam-product''' of '''bedrijfsnaam-product''' (dit noemt men een [[eponiem]], indien het de naam draagt van de persoon die het heeft uitgevonden of ontwikkeld)
** [[Acetylsalicylzuur|aspirine]]
** [[Luier|pamper]]
* nauw samen met de vorige metonymie hangt de relatie ''' maker-gemaakte''':
** wij hebben een ''[[Herman Brood]]'' boven de bank = een schilderij gemaakt door Herman Brood
** dat zoeken we op in de ''[[Van Dale Groot woordenboek van de Nederlandse taal|Van Dale]]'' = het woordenboek
* de relatie '''plaats-product''' (dus een [[geoniem]] of [[toponiem]] in plaats van het hiermee in verband staande product)
** wil je nog een glaasje ''bordeaux'' = wijn uit de [[Bordeaux (wijnstreek) | wijnstreek Bordeaux]]
* de relatie '''godheid-machtsgebied'''
** hij gaf zich over aan ''[[Venus (godheid)|Venus]]'' = de liefde
* de relatie '''stof-object'''
** hij dronk uit een ''glas'' = een beker van glas
** een [[blikje]]
* de relatie '''inhoud-houder'''
** een glaasje drinken
** het stadion barstte in luid applaus uit
** die auto wil linksaf
* de relatie '''object-persoon'''
** twee pakken liepen over straat
* het lichamelijke in plaats van het geestelijke
** weinig hersens hebben (intelligentie)
** een groot hart hebben (vrijgevigheid)
* '''enkelvoud voor meervoud'''
** de emancipatie van de vrouw
* een (mogelijke, vaak onwaarschijnlijke) '''oorzaak in plaats van het gevolg ([[Metalepsis (stijlfiguur)|Metalepsis]])'''
** hij heeft zijn tong verloren
** hij heeft lood in zijn schoenen
* Soms ook is de grens met een "gewone" vergelijking vaag, bijvoorbeeld:
** hij staat ''in vuur en vlam'' = verliefd

== Toepassingen ==
Metonymie kent verschillende specifieke toepassingen, bijvoorbeeld in de [[cognitieve taalkunde]]. Hier kan metonymie bijvoorbeeld de vorm hebben van het identificeren van iets gecompliceerds aan de hand van één enkel kenmerk. Dit is tevens een van de basiskenmerken van [[cognitie]]; iets wat snel in het oog springt of gemakkelijk te identificeren is, wordt gebruikt als basis om het grotere geheel waar het bijhoort of deel van uitmaakt te identificeren. Metonymie hangt daarnaast samen met andere rudimentaire cognitieve processen, verschijnselen en objecten die aan taalgebruik ten grondslag liggen, zoals de associatie van "zweet" en "zweten" met "zwaar werk".

Ook in de [[retorica]] en de [[literatuur]] wordt veel gebruikgemaakt van metonymieën.

== Metonymie en synecdoche ==
{{Zie hoofdartikel|Synecdoche}}

Synecdoche wordt ook vaak gezien als een vorm van metonymie, maar is volgens sommige taalkundigen toch niet hetzelfde. Bij synecdoche vormt namelijk datgene wat als beeld wordt gebruikt een wezenlijke component van de originele referent (zoals in ''alle neuzen tellen''), of andersom. Bij andere vormen van metonymie is hiervan in het geheel geen sprake, en wordt de vergelijking puur gemaakt op basis van een of andere relatie.

==Externe links==
* {{Bronvermelding ALL|titel=Metonymie|url=https://www.dbnl.org/tekst/dela012alge01_01/dela012alge01_01_02397.php|geraadpleegd=2 juni 2021}}

{{Appendix|2=
* {{cite book | last = Corbett | first = Edward P.J. | title = Classical Rhetoric for the Modern Student | url = https://archive.org/details/classicalrhetori0000corb_d1n7 | publisher = [[Oxford University Press]] | location = New York | year = 1971}}
* {{cite book | last = Dirven | first = René | title = Conversion as a Conceptual Metonymy of Basic Event Schemata}}
* {{cite book | last = Fass | first = Dan | title = Processing Metonymy and Metaphor | isbn = 1-56750-231-8}}
* Georgij Yu. Somov, Metonymy and its manifestation in visual art works (studie door [[Pieter Bruegel de Oude]]). ''[[Semiotica]]'' 174 (1/4), 309-366, 2009.
* {{cite book | last = Smyth | first = Herbert Weir | year = 1920 | title = Greek Grammar | publisher = Harvard University Press | location = Cambridge MA | isbn = 0-674-36250-0 | pages = 680}}
* {{aut|Andreas Blank}}, ''Prinzipien des lexikalischen Bedeutungswandels am Beispiel der romanischen Sprachen'', Tübingen: Niemeyer, 1988
* {{aut|[[Joachim Grzega]]}}, ''Bezeichnungswandel: Wie, Warum, Wozu? Ein Beitrag zur englischen und allgemeinen Onomasiologie'', Heidelberg: Winter, 2004
* {{aut|[[Ton den Boon]]}}, Stijlfiguren, Sdu, 2001, blz. 107
* {{aut|[[Paul Claes]] & Eric Hulsens}}, Groot retorisch woordenboek, Vantilt, 2015, blz. 96
{{References}}
}}

[[Categorie:Stijlfiguur]]

Metonymie - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd