https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?action=history&feed=atom&title=MansardedakMansardedak - Bewerkingsoverzicht2026-04-16T06:26:12ZBewerkingsoverzicht voor deze pagina op de wikiMediaWiki 1.43.6https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?title=Mansardedak&diff=150887&oldid=prevColani: Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"2024-11-21T01:49:24Z<p>Tekst vervangen - ".JPG" door ".jpg"</p>
<p><b>Nieuwe pagina</b></p><div>[[Bestand:ChâteaudeDampierreenYvelines.jpg|thumb|Het [[Kasteel van Dampierre]] in [[Dampierre-en-Yvelines]]. Dit is de oorspronkelijke vorm van het mansardedak: rondom. Zoals meer mansardedaken hebben de drie delen van het hoofdgebouw een plateau in het midden.]]<br />
[[Bestand:Château de Blois - Vue depuis le sud.jpg|thumb|De Gaston van Orléans-vleugel van het [[Kasteel van Blois]], ontworpen en gebouwd door François Mansart zelf.]]<br />
[[Bestand:Mansard-section.gif|thumb|Gebruikelijke constructie van een mansardedak.<br />
<br />''ridge beam'' = nokbalk, ''rafter'' = dakspant, ''ceiling joist'' = dwarsbalk, ''curb'' = langsdrager, ''ashlaring'' = staander]]<br />
[[Bestand:Brauhaus Fallersleben.jpg|thumb|Het oude brouwhuis in [[Fallersleben (Wolfsburg)]]]]<br />
[[Bestand:Blauwdruk-Ronhaar.jpg|thumb|[[Blauwdruk]] uit 1923 voor winkelhuis met bakkerij Ronhaar aan de [[Provinciale weg 347|Hammerweg]] in [[Ommen (stad)|Ommen]], afgebroken in 2007. Het nagenoeg platte bovendak komt voor in Midden- en Oost-Nederland, maar is bezuiden het [[rivierengebied]] vrijwel onbekend.]]<br />
[[Bestand:Barn and Donkey - Jerome, Arizona.jpg|thumb|Schuur in [[Jerome (Arizona)]], gedekt met [[golfplaat|golfplaten]]]]<br />
<br />
Een '''mansardedak''', '''mansartdak''', '''gebroken dak''', '''gebroken kap''' of '''Franse kap''' is een [[dakvorm]] met gebroken, naar buiten geknikte vlakken. Dit historische daktype ontstond in de Franse [[barokarchitectuur]] en is vernoemd naar de Franse architect [[François Mansart]] ([[1598]]-[[1666]]) die deze dakvorm uitwerkte.<br />
<br />
==Vormen==<br />
Bij een mansardedak is het onderste gedeelte van het schuine [[dak]] steiler dan het bovenste gedeelte. Daarmee is dit daktype het omgekeerde van een ''geknikt'' of ''aangekapt dak'' of van een ''dak met aankapping''. Het mansardedak komt in diverse vormen voor en de bekendste zijn te beschouwen als varianten op het [[schilddak]] en als variant op het [[zadeldak]].<br />
<br />
De oorspronkelijke vorm was het viervoudige mansardedak, waarbij alle muren bekroond werden door een gebroken dak, zoals bij landhuizen. Deze vorm is te beschouwen als een variant op het schilddak. Bij dit viervoudige dak komt het voor dat de kap niet in een [[nok (bouwkundig)|nok]] maar ''afgeknot'' in een klein plat dak eindigt. De andere vorm, waarbij de kopgevels doorlopen tot aan de nok, is te beschouwen als een variant op het zadeldak.<br />
<br />
==Uitvoering==<br />
Op erg steile of erg vlakke daken zijn veel typen [[dakpan]]nen niet bruikbaar. Bij vlakke daken kunnen wind en regen onder de pannen slaan, bij steile daken vallen de pannen makkelijk naar beneden.<br />
<br />
Bij mansardedaken met een steil benedendak is soms de onderste dakhelft afwijkend gedekt. Er bestaan dakpannen die door een nok of een pin op hun plaats gehouden worden, maar ook [[dakleer]], [[golfplaat]] en [[daklei]]en van uiteenlopende materialen worden gebruikt. [[Rieten dak|Rietgedekte]] mansardedaken zijn zeldzaam, want riet dekt minder goed waar het over een knik loopt. Een buitenwaartse knik in een rieten dak moet heel bescheiden zijn.<br />
<br />
Voor de uitvoering van de knik zijn eveneens diverse oplossingen in gebruik. Er bestaan speciale, geknikte dakpannen, maar op veel daken laat men eenvoudig de pannen van de bovenste dakhelft wat overhuiven. Een houten richel, al dan niet met eigen [[dakgoot]], komt ook voor. In zeldzame gevallen is de richel zo hoog dat er ramen in gemaakt worden.<br />
<br />
Bij een gebouw dat geen rechthoekige plattegrond heeft, kan een mansardedak veel complexe hoeken opleveren, zie bijvoorbeeld de [[#Fotogalerij|fotogalerij]] onderaan en de [[Dorpskerk ('s-Gravenzande)|dorpskerk van 's-Gravenzande]].<br />
<br />
== Toepassing ==<br />
Een mansardedak was voor ruimtewinst in kleine vrijstaande woningen alleen zinvol in gebieden waar muren duur waren, bijvoorbeeld doordat [[natuursteen]] en [[bouwsteen]] van ver gehaald moesten worden. Ook regelgeving kon muren duur maken. In delen van Duitsland was de ''Grundsteuer'' (onroerendgoedbelasting) van belang: die werd geheven over gehele [[etage (bouwkunst)|verdiepingen]], niet voor de bouwlaag direct onder het dak. Ook elders kunnen belasting- of bouwverordeningen deze dakvorm in de kaart gespeeld hebben, bijvoorbeeld in Parijs, maar de bronnen spreken elkaar daar tegen over de precieze consequenties van de verordeningen.<br />
<br />
Bij rijtjeshuizen, die als het ware steun aan elkaar hebben, kan de kapconstructie iets lichter zijn, zodat de nadelen minder zwaar wegen. In grote gebouwen zitten de constructie-elementen minder in de weg en springt het voordeel van de grote ruimte met goede luchtcirculatie in het oog, wat de toepassing als droogzolder in het brouwhuis in Fallersleben verklaart, zie de ventilatie-openingen in het dak.<br />
<br />
Omdat de vorm van het dak de [[architect|bouwmeester]] allerlei vormgevingsmogelijkheden biedt, is de constructie bij luxueuze bouwwerken in zwang geweest. Bij gebouwen die haaks op de nokrichting groot zijn is het ook een manier om de nokhoogte te beperken en een buitensporig groot dak te vermijden. Een bijzonder geval vormt de bebouwing bij [[windmolen]]s: die moet laag zijn om de molen niet de wind uit de zeilen te nemen. Toen molens nog een belangrijke economische factor waren, werd dit vastgelegd in bepalingen rond het [[windrecht]]. Bij historische molens wordt hier nog steeds of opnieuw rekening mee gehouden, zoals bij de bebouwing rond molen [[Maallust]] in Amerongen, zie [[#Fotogalerij|fotogalerij]].<br />
<br />
== Populariteit ==<br />
Vanaf de tweede helft van de [[19e eeuw]] werd dit daktype veelvuldig toegepast om de [[Zolder (huis)|zolderverdieping]] van (kleine) woningen te vergroten. Bij gebouwen waar de knik tussen de dakdelen heel klein of juist bijna haaks is, zijn de praktische voordelen echter klein.<br />
<br />
Uiteenlopende aspecten zoals kosten, gebruiksdoel en esthetiek bepalen de voor- en nadelen van de constructie. Vanaf de tweede helft van de [[20e eeuw]] wordt de gebroken kap nog maar sporadisch gebruikt, bijvoorbeeld om de goothoogte van nieuwbouw aan te laten sluiten bij bestaande bebouwing en toch extra bouwhoogte of bouwvolume te creëren. Vanaf 1990 is een kleine opleving te zien in nieuwbouw met deze vorm.<br />
<br />
== Bruikbaarheid ==<br />
De ruimtewinst van de gebroken kap is kleiner dan op het eerste gezicht lijkt. Om de winst te effectueren is een geknikte constructie nodig die [[Constructieprincipes|van nature minder sterk]] is dan een normaal driehoekig [[dakstoel|dakgebint]] en dus zwaarder uitgevoerd moet worden. Bij de meest voorkomende constructie komen bij de knik vier balken samen: de twee delen van de geknikte [[spant (bouwkunde)|spant]], een [[hanenbalk]] en een langsdrager. Met de gangbare houten balken levert dat een enorm knooppunt op dat de bruikbaarheid en begaanbaarheid van de bovenverdieping danig kan beperken. Om de constructie stabiel en [[Windbelasting|windbestendig]] te maken, wordt vaak ook nog een lichte staander van halverwege de onderste dakhelft naar de vloer gebruikt. Bovendien moet de hanenbalk zwaarder en langer zijn dan normaal en heeft de dakbedekking een grotere oppervlakte en evenredig meer gewicht. Het grote aantal hoeken en gaten kan de zolder makkelijk tot een domein van stofnesten en ongedierte maken, daarom wordt de constructie vaak achter een [[lambrisering]] of iets dergelijks verborgen. Wel zorgt de steile onderste dakhelft voor een groot bouwvolume. Ook is er tot dicht bij de buitenmuur voldoende stahoogte, wat goed aansluit bij een woonfunctie. [[Dakkapel]]len kunnen dan voor extra licht en staruimte zorgen en zijn in de soms bijna verticale onderste dakhelft met weinig materiaal te bouwen. Deze en andere aanbouwsels zijn dan ook zeer gangbaar in mansardedaken.<br />
<br />
Vanwege het gewicht van de constructie is het alleen bij uitzondering mogelijk een gebouw achteraf van een gebroken kap te voorzien. De bouwwijze resulteert ook in een duurder dak, terwijl een iets hoger opgetrokken muur met een normaal dak al gauw dezelfde ruimtewinst levert.<br />
<br />
== Zolderkamer ==<br />
In een aantal talen en dialecten, waaronder het [[Antwerps]] is '''mansarde''' een aanduiding voor een zolderruimte, analoog aan het [[Frans]].<ref>H.H.A. van de Wijngaard (2003), [http://books.google.nl/books?id=IzM-iEcNn50C&printsec=frontcover&source=gbs_v2_summary_r&cad=0 Woordenboek van de Limburgse Dialecten, Deel III], Uitgeverij Van Gorcum, blz. 55, {{ISBN|9789023239345}}</ref> Die ruimte hoeft niet per se onder een mansardedak te liggen. Volkszanger [[Wannes Van de Velde]] zingt over zijn zolderkamer in ''Mijn Mansarde'', waar denkbeeldig onder meer de 14e-eeuwse strijder [[Jan Breydel]] zou hebben geslapen.<ref>[http://www.antwerps.be/tekst/446/wannes-van-de-velde-mijn-mansarde Wannes Van de Velde, Mijn Mansarde]</ref>[[Bestand:Chateau-de-versailles-cour.jpg|thumb|left|470px|[[Kasteel van Versailles]], de erekoer met verguld loodwerk op het mansardedak]]<br />
[[Bestand:Bellin6 DSC0135.jpg|miniatuur|links|[[Poortgebouw|Poorthuis]] van de Noord-Duitse [[kasteelboerderij]] [[Slot Bellin]]]]<br />
{{Clearboth}}<br />
<br />
== Fotogalerij ==<br />
<gallery widths="200" heights="200"><br />
Bestand:Mansardedak.jpg|Mansardedaken in Parijs<br />
Bestand:Dead-mens-corner-museum.jpg|Museum op [[Dead man's corner]] in Normandië<br />
Bestand:Jaegerhaeuschen 2 db.jpg|Jagershuisje in [[Kottenforst]] bij [[Bonn]]<br />
Bestand:Rommersorf roofs.jpg|[[Abdij van Rommersdorf]], [[Neuwied (stad)|Neuwied]]<br />
Bestand:Torun ul Most Paulinski dach mansardowy.jpg|[[Toruń]], huizen in de Most Pauliński (Paulińskistraat)<br />
Bestand:Koningin Regentesselaan 't Veld Roermond.jpg|Woonhuizen aan de Koningin Regentesselaan in [[Roermond (stad)|Roermond]]<br />
Bestand:Amerongen - molen Maallust in restauratie - 8 nov 2009.jpg|Lage nieuwbouw in Amerongen geeft de wind vrij toegang tot molen [[Maallust]]<br />
Bestand:Strasbourg hôtel Régent Petite France.jpg|Hôtel Régent in de [[Straatsburg]]se wijk [[Petite France]]. De wijk is een [[werelderfgoed]].<br />
Bestand:Mjällby kyrka 2.jpg|De kerk van [[Mjällby]]. In het grootste deel van Europa zijn kerken met mansardedaken zeldzaam, maar in Zweden komen ze veel voor.<br />
Bestand:Kimstads kyrka takryttare.jpg|Detail van de kerk van [[Kimstad]], Zweden. De brede rand tussen het bovenste en het onderste dakdeel breekt het sneeuwdek dat zich in de winter opbouwt.<br />
Bestand:Dorpskerk, 's-Gravenzande.jpg|[[Dorpskerk ('s-Gravenzande)]], Nederland. Rijksmonument, een ontwerp van [[Adrianus Tollus]].<br />
Bestand:Tilburg, Rugdijk, barely kinked mansard roof IMG 20210204 122717.jpg|Tilburg, Rugdijk, nauwelijks geknikt mansardedak<br />
</gallery><br />
<br />
{{Appendix}}<br />
<br />
[[Categorie:Dak]]</div>Colani