Colani: /* Literatuur */

2024-01-06T17:38:44Z

Literatuur

Nieuwe pagina

{{Infobox schip
| afbeelding=Liberty ship transport SS Carlos Carrillo off San Francisco, California, circa 1945-46.jpg
| onderschrift=[[SS Carlos Carillo|SS ''Carlos Carrillo'']]
| Schip flag=
| Schip besteld=
| Scheepsbouwer=
| Schip kiellegging=
| Schip tewaterlating=
| Schip gedoopt=
| Schip gekocht=
| Schip in de vaart genomen=
| Schip uit de vaart genomen=
| Schip in dienst=
| Schip uit dienst=
| Schip omgedoopt=
| Schip opnieuw geclassificeerd=
| Schip veroverd=
| Schip lot=
| Schip thuishaven=
| Schip deplacement=
| Schip tonnenmaat=
| Schip TEU=
| Schip passagiers=
| Schip hutten=
| Schip tarieven=
| Schip kostprijs=
| Schip draagvermogen=7000 [[draagvermogen (scheepvaart)|dwt]]
| Schip IMO=
| Schip vlag=
| Schip lengte=135 meter
| Schip breedte=17,3 meter
| Schip diepgang=8,5 meter
| Schip zomerdiepgang=
| Schip hoogte=
| Schip voortstuwing=Twee met olie gestookte [[stoomketel]]s, <br />drievoudige expansie-[[stoommachine]], <br />enkele schroef, 2500 [[Paardenkracht (eenheid)|pk]] (1.9 MW)
| Schip snelheid=11 tot 11,5 [[Knoop (snelheid)|knopen]]
| Schip eigenaar=
| Schip charteraar=
| Schip type=
| Schip roepletters=
| Schip bereik=
| Schip duurzaamheid=
| Schip testdiepte=
| Schip boten=
| Schip capaciteit=9140 ton
| Schip bemanning=41
| Schip tijd om te activeren=
| Schip sensoren=
| Schip EW=
| Schip bewapening=Op de achtersteven geplaatst dekkanon van 4 inch (102 mm) voor gebruik tegen [[onderzeeboot|onderzeeboten]] aan de oppervlakte, meerdere [[luchtafweer]]kanonnen.
| Schip bepantsering=
| Schip vliegtuigen=
| Schip motto=
| Schip bijnaam=
| Schip verdiensten=
| Schip opmerkingen=
| Schip teken=
}}
'''Liberty'''-schepen waren [[vrachtschip|vrachtschepen]] die gedurende de [[Tweede Wereldoorlog]] werden gebouwd in de [[Verenigde Staten]] volgens een eenvoudig standaardontwerp. Ze konden snel en goedkoop in grote series gebouwd worden en werden het symbool van de industriële militaire massaproductie van de VS gedurende de oorlogsjaren. Ze werden op basis van de ''[[Lend-Lease Act]]'' geleverd aan het [[Verenigd Koninkrijk]] dat grote behoefte had aan scheepsruimte, onder meer ter vervanging van schepen die verloren gingen door aanvallen van [[Duitsland|Duitse]] [[U-boot|U-boten]]. Ook werden ze in groten getale aangeschaft voor de Amerikaanse transportvloot. Zestien Amerikaanse [[scheepswerf|scheepswerven]] bouwden tussen 1941 en 1945 2.751 libertyschepen, verreweg het grootste aantal dat ooit naar één enkel ontwerp gebouwd werd.

De productie van deze schepen gebeurde naar voorbeeld, maar op veel grotere schaal, van de bouw van de zogenoemde [[Hog Islander]]s en vergelijkbare gestandaardiseerde typen tijdens de [[Eerste Wereldoorlog]]. De enorme inspanning om de libertyschepen te bouwen, het buitengewoon grote aantal dat werd gebouwd, en het feit dat nogal wat van deze schepen veel langer meeging dan de vijf jaar waarvoor ze ontworpen waren heeft ervoor gezorgd dat ze legendarisch zijn geworden en dat er veel studie naar is gedaan.

== De Merchant Marine Act ==
In 1936 werd de ''Merchant Marine Act'' aangenomen. Deze wet had vier belangrijke doelstellingen voor de Amerikaanse [[koopvaardij]]vloot, namelijk:<ref>Zie John G. Bunker, pag. 11</ref>
* voldoende schepen beschikbaar om de binnen- en buitenlandse goederenstromen te vervoeren;
* voldoende capaciteit om aan de militaire transportbehoefte te voldoen in tijden van crisis of oorlog;
* de schepen varen onder Amerikaanse vlag dan wel zijn Amerikaans eigendom;
* de schepen zijn modern en veilig, worden gebouwd door Amerikaanse werven en zijn voorzien van voldoende bemanning.

De ''[[United States Maritime Commission]]'' werd opgericht om de wet uit te voeren. Aanvankelijk betekende dit dat er voldoende overheidsgeld kwam om een jaarlijkse productie van 50 [[koopvaardij]]schepen te mogelijk te maken. Deze schepen zouden dan in oorlogstijd gebruikt kunnen worden voor het transport van militaire goederen of andere doeleinden van de [[United States Navy|Amerikaanse marine]]. Het aantal werd verdubbeld in 1939 en wederom in 1940 tot 200 schepen per jaar. Er was behoefte aan verschillende scheepstypen, waaronder een [[tanker]] en drie soorten [[vrachtschip|vrachtschepen]], die allemaal door [[stoomturbine]]s zouden worden aangedreven. Echter door de beperkte industriële capaciteit, vooral voor de productie van [[turbine]]s, werden er maar weinig van deze schepen gebouwd.

== Ocean-klasse ==
In 1940 bestelde de Britse regering 60 [[stoomschip|stoomschepen]] bij Amerikaanse scheepswerven om oorlogsverliezen te compenseren en de koopvaardijvloot te vergroten. Deze schepen uit de ''[[Ocean (scheepstype)|Ocean]]''-klasse waren eenvoudig maar voor die tijd behoorlijk groot, met een met kolen gestookte [[stoommachine]] van 2.500 [[Paardenkracht (eenheid)|pk]]. Deze machine was van een verouderd maar betrouwbaar ontwerp. Er werd gekozen voor een met kolen gestookte installatie omdat Groot-Brittannië wel over [[kolenmijn]]en beschikte, maar geen eigen [[olieveld]]en had. Het nieuwe ontwerp had een waterverplaatsing van 10.100 ton. De bemanningsverblijven, [[Brug (schip)|brug]] en stoommachine van deze schepen bevonden zich midscheeps, met een lange [[schroefastunnel]] naar de [[Scheepsschroef|voortstuwingsschroef]]. Het eerste schip in de ''[[Ocean (scheepstype)|Ocean]]''-klasse, de ''Ocean Vanguard'', liep op 16 augustus 1941 van stapel.

== Libertyklasse ==
[[Bestand:Libertyship linedrawing en.jpg|miniatuur|Bouwplan Libertyschip]]
Het ontwerp van de Ocean-klasse werd al snel aangepast door de ''[[United States Maritime Commission]]'' om het in overeenstemming te brengen met de Amerikaanse bouwmethodes en om de schepen nog sneller en goedkoper te kunnen bouwen. Door in het nieuwe ontwerp [[klinknagel]]s te vervangen door [[lassen]] kon sterk op de kosten worden bespaard, omdat met klinken een derde van de arbeidskosten gemoeid was. De schepen hadden een lengte van 135 meter en waren 17,3 meter breed. Een met stookolie gestookte [[compound-stoommachine]] van 2500 pk maakte een snelheid van 11-11,5 [[Knoop (snelheid)|knopen]] mogelijk. Er waren vijf ruimen, waarvan drie vóór de machinekamer en twee erachter. De ruimen boden voldoende capaciteit om de lading van 300 spoorwagons op te nemen. Laadbomen maakten het mogelijk de schepen te laden en te lossen zonder hulp van faciliteiten aan de wal.

De bouwopdracht werd gegeven aan een conglomeraat van [[aannemer]]s aan de westkust van de Verenigde Staten dat bekendstond als de ''[[Six Companies]]''. Op 27 maart 1941 werd het aantal te bouwen ''Lend-Lease Act'' schepen verhoogd tot 200 volgens de ''Defense Aid Supplemental Appropriations Act''. In april werd dit aantal verder verhoogd tot 306, waarvan 117 libertyschepen zouden zijn.

De schepen hadden aanvankelijk een slecht imago door hun vormgeving. In een toespraak waarin hij het noodprogramma voor de scheepsbouw aankondigde, had [[Franklin Delano Roosevelt|president Roosevelt]] het schip ''"a dreadful looking object"'' genoemd, en ''[[TIME Magazine]]'' noemde het een ''"Ugly Duckling"'': een lelijk eendje. In een poging de publieke opinie bij te stellen, werd 27 september 1941 uitgeroepen tot ''Liberty Fleet Day'' en werden de eerste 14 "noodschepen" die dag te water gelaten. Eerste daarvan was het [[SS Patrick Henry|SS ''Patrick Henry'']], te water gelaten door president Roosevelt. In een opmerking tijdens de tewaterlating citeerde Roosevelt [[Patrick Henry]]'s toespraak uit 1775, die eindigde met ''"Give me liberty or give me death"''. Roosevelt merkte op dat de nieuwe klasse schepen de vrijheid (''liberty'') naar [[Europa (werelddeel)|Europa]] zou brengen.

De schepen werden meestal genoemd naar beroemde Amerikanen, begonnen werd met de ondertekenaars van de [[Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring]]. Daarnaast kon iedere groep die voor $2 miljoen aan ''war bonds'' (oorlogs[[obligatie]]s) wist te verkopen een naam voorstellen. De meeste schepen werden naar overleden personen vernoemd.

De schepen die klaar waren voor gebruik werden afgeleverd aan de United States Maritime Commission. [[Cargadoor|Scheepsagent]]en namen de schepen over en zorgden voor de dagelijks gang van zaken, zoals het laden en lossen van de schepen, brandstof, proviand, bemanning, en toestemming van de autoriteiten om havens aan te doen. In totaal werden door de commissie 84 agenten ingeschakeld voor de groeiende koopvaardijvloot. De scheepsagent bracht zijn kosten in rekening bij de overheid en kreeg verder een vast bedrag per schip onder zijn beheer als vergoeding van algemene kosten en winst.

Ook verschillende olietankers werden in massa geproduceerd, waarvan de [[T2-tanker]] met 490 exemplaren gebouwd tussen 1942 en eind 1945, het meest talrijk was.

== Productie ==
[[Bestand:Liberty ship construction 03 keel plates.jpg|miniatuur|Dag 2, leggen van de kielplaten]]
[[Bestand:Liberty ship construction 07 bulkheads.jpg|miniatuur|Dag 6, spanten en zijwanden zijn gereed]]
[[Bestand:Liberty ship construction 09 lower decks.jpg|miniatuur|Dag 10, onderste dek is af en aan het tweede dek wordt gewerkt]]
[[Bestand:Liberty ship construction 10 upper decks.jpg|miniatuur|Dag 14, bovenste dek is gereed]]
[[Bestand:Liberty ship construction 11 prepared for launch.jpg|miniatuur|Dag 24, schip gereed om tewater te worden gelaten]]Voor de productie van de libertyschepen werden 17 [[Scheepswerf|werven]] gebruikt. Sommige van deze werden speciaal voor dit doel aangelegd. Van deze werven werden er zeven beheerd door ervaren scheepsbouwers, zes door de ''Six Companies'', een nieuwkomer met veel ervaring in de industriële bouw, en vier door ondernemers die nooit eerder schepen hadden gebouwd.

Belangrijke werven die veel libertyschepen hebben gebouwd zijn:<ref>Zie Sawyer en Mitchell</ref>
* '''Bethlehem Fairfield Shipyard''', Baltimore, North Carolina
385 schepen
* '''California Shipbuilding Corporation (Calship)''', Los Angeles, Californië
306 schepen; gemiddelde prijs van 1.858.000 dollar en 30 libertytankers
* '''Delta Shipbuilding Company''', New Orleans, Louisiana
132 schepen, 32 libertytankers en 24 libertybulkschepen voor het vervoer van steenkool
* '''New England Shipbuilding Corporation''', twee werven: Oost en West, Portland, Maine
236 schepen; gemiddelde prijs van 1.892.000 dollar en acht libertyschepen voor het vervoer van vliegtuigen in kratten
* '''North Carolina Shipbuilding Company''', Baltimore, North Carolina
126 schepen; gemiddelde prijs van 1.543.600 dollar
* '''[[Kaiser Shipyards|Oregon Shipbuilding Corporation]]''', Portland, Oregon
322 schepen tegen een gemiddelde prijs van 1.643.000 dollar
* '''[[Kaiser Shipyards|Permanente Metals Shipyard No 1]]''', Richmond, Californië
138 schepen; gemiddelde prijs van 1.875.300 dollar
* '''St Johns River Shipbuilding''', Jacksonville, Florida
82 schepen; gemiddelde prijs 2,1 miljoen dollar
* '''Southeastern Shipbuilding Corporation''', Savannah, Georgia
88 schepen; gemiddelde prijs 2 miljoen dollar
* '''Todd Houston Shipbuilding Corporation''', Houston, Texas
208 schepen; gemiddelde prijs 1.833.400 dollar

Aanvankelijk waren er 230 dagen nodig om een libertyschip te bouwen (244 dagen voor de ''Patrick Henry''), maar het gemiddelde daalde uiteindelijk naar 42 dagen. Het record werd gevestigd met de bouw van de ''Robert E. Peary'', die 4 dagen en 15 1/2 uur na het leggen van de kiel te water gelaten werd. Dit was echter vooral een publiciteitsstunt van industrieel en scheepsbouwer [[Henry J. Kaiser]] en werd niet meer herhaald. De schepen werden grotendeels volgens de methode van de [[lopende band]] uit geprefabriceerde delen. In 1943 werden er dagelijks drie nieuwe libertyschepen voltooid.

De eerste libertyschepen hadden last van scheuren in de romp en het dek, en enkele gingen op zee verloren als gevolg van deze gebreken. Gedurende de [[Tweede Wereldoorlog]] waren er bijna 1500 gevallen van ernstige [[brosse breuk]]en. Twaalf schepen, waaronder drie libertyschepen, braken onverwacht in tweeën. De oorzaak werd gezocht bij de scheepswerven, waar de schepen met grote haast waren gebouwd, vaak door onervaren werklieden en met gebruikmaking van nieuwe [[Lassen|lastechnieken]]. Later werd echter aangetoond dat de breuken het gevolg waren van de eigenschappen van het gebruikte staal. De schepen waren vaak zwaar overbeladen en een aantal problemen ontstond tijdens of na zware stormen die ieder ander schip ook in gevaar zouden hebben gebracht. Het [[Victory (scheepstype)|victory-schip]], de opvolger van het libertyschip, was sterker en minder stijf, zodat het minder last had van [[Vermoeiing|metaalmoeheid]].

== Inzet tijdens de oorlog ==
Een opmerkelijk libertyschip was de ''SS Stephen Hopkins'', dat in september 1942 de veel zwaarder bewapende Duitse hulpkruiser ''Stier'' tot zinken bracht. De ''Stier'' was bewapend met zes 5,9 [[inch]] kanonnen en twee torpedobuizen; de ''Stephen Hopkins'' had één 4 inch kanon, twee 37 mm-kanonnen en een aantal [[Machinegeweer|machinegeweren]] aan boord. Ook de ''Stephen Hopkins'' is gezonken als gevolg van deze confrontatie, maar was wel het eerste Amerikaanse schip dat een Duits oorlogsschip tot zinken wist te brengen.

Eveneens opmerkelijk, zij het in minder positieve zin, is het ''SS Richard Montgomery'': het wrak van dit schip ligt voor de kust van [[Kent (graafschap)|Kent (Engeland)]] met 1.500 ton [[explosief|explosieven]] aan boord, genoeg om de kracht van een kleine [[Kernwapen|atoombom]] te evenaren, mochten ze ooit afgaan.

Het [[SS Jean Nicolet|SS ''Jean Nicolet'']] was eveneens een onfortuinlijk libertyschip, dat in juli 1944 getorpedeerd werd in de [[Indische Oceaan]] door de Japanse onderzeeboot ''I-8'' en de beruchte korvettenkapitein ''Ariizumi''. Het schip zonk, maar alle 99 opvarenden bereikten veilig de reddingsboten. De Japanners gingen aan boord van de reddingsboten wreed te keer en uiteindelijk waren er slechts 23 overlevenden.

== Na de oorlog ==
Ruim 2.400 Libertyschepen doorstonden de oorlog en 835 daarvan maakten deel uit van de naoorlogse koopvaardijvloot. Er was een grote behoefte aan scheepsruimte en in januari 1951 waren 130 Libertyschepen verkocht aan Amerikaanse rederijen en vele honderden aan buitenlandse reders. De rest was in reserve gehouden door de Amerikaanse regering en werd ingezet tijdens conflicten zoals de [[Koreaanse Oorlog]]. Begin jaren 60 nam de Amerikaanse regering het besluit de [[mottenballenvloot]] van libertyschepen te verminderen. In 1963 waren op deze wijze al 543 schepen verkocht, meestal voor de sloop. Medio jaren 60 namen de ongevallen met libertyschepen toe. Amerikaanse en Engelse [[Verzekeringsmaatschappij|verzekeraar]]s besloten de verzekeringspremies voor de Liberty- en andere schepen gebouwd in de oorlog te verhogen om de schade te dekken. Dit was voor veel [[reder]]s aanleiding om deze schepen uit de vaart te halen.<ref>Zie John G. Bunker, pag. 204</ref> In mei 1970 bestond de [[National Defense Reserve Fleet|Amerikaanse reserve]] uit, onder andere, 469 Libertyschepen; twee jaar later waren er hiervan alweer 250 gesloopt. Tegenwoordig zijn er nog slechts twee Libertyschepen operationeel: het ''SS John W. Brown'' en de ''[[SS Jeremiah O'Brien]]''. Beide zijn [[Museumschip|museumschepen]] en varen nog regelmatig uit. Het ''SS Albert M. Boe'' ligt als ''Star of Kodiak'' in de haven van [[Kodiak (Alaska)|Kodiak, Alaska]].

== Zie ook ==
* [[Hog Islander]]
* [[Ocean (scheepstype)]]
* [[Victory (scheepstype)]]
* [[T2-tanker]]
* [[Type C1-schip]]
* [[Type C2-schip]]

== Externe links ==
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20080509091805/http://www.usmm.org/libertyships.html Libertyschepen gebouwd door de United States Maritime Commission in de Tweede Wereldoorlog]
* {{en}} [https://www.nps.gov/articles/liberty-ships-and-victory-ships-america-s-lifeline-in-war-teaching-with-historic-places.htm Liberty Ships and Victory Ships, America's Lifeline in War]
* {{en}} [https://www.ssjeremiahobrien.org/ Website SS ''Jeremiah O'Brien'' (een van de twee nog operationele libertyschepen)]
* {{en}} [https://web.archive.org/web/20080531113321/http://www.liberty-ship.com/ Website SS ''John W. Brown'' (een van de twee nog operationele libertyschepen)]
* {{en}} [https://www.ssrichardmontgomery.com/ Website over wrak van libertyschip SS ''Richard Montgomery'']

== Literatuur ==
* {{en}} {{Aut|Frederic C. Lane}}, ''Ships for Victory: A History of Shipbuilding under the U.S. Maritime Commission in World War II'', 1951. Baltimore: Johns Hopkins University Press (2001) {{ISBN|0801867525}}
* {{en}} {{Aut|John G. Bunker}}, ''Liberty Ships: The Ugly Ducklings of World War II'', 1972. Annapolis: United States Naval Institute, 1990 herdruk, {{ISBN|0405130325}}
* {{en}} {{Aut|LA Sawyer en WH Mitchell}}, ''The Liberty Ships'', 2e editie, 1985, Lloyds of London Press Ltd, {{ISBN|1850440492}}

{{Appendix}}

[[Categorie:Vrachtschip]]

Liberty (scheepstype) - Bewerkingsoverzicht

Colani: /* Literatuur */