https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?action=history&feed=atom&title=LandsheerlijkheidLandsheerlijkheid - Bewerkingsoverzicht2026-04-21T23:58:52ZBewerkingsoverzicht voor deze pagina op de wikiMediaWiki 1.43.6https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?title=Landsheerlijkheid&diff=154305&oldid=prevColani: Tekst vervangen - "18e" door "18<sup>e</sup>"2024-11-23T18:57:14Z<p>Tekst vervangen - "18e" door "18<sup>e</sup>"</p>
<p><b>Nieuwe pagina</b></p><div>[[Bestand:Political map of the Low Countries (1350)-NL.svg|thumb|Kaart van de landsheerlijkheden of [[Gewest (Lage Landen)|gewesten]] in de Nederlanden in 1350]]<br />
Een '''landsheerlijkheid''' is het geheel aan rechten en plichten van een [[landsheer]], alsmede het gebied waar hij deze mag en moet uitoefenen, op grond waarvan deze heer soeverein is. De landsheer ontleende zijn rechten en plichten uit een [[Leenrecht (feodaal recht)|leenovereenkomst]] met degeen die de volle eigendom over het gebied had.<br />
<br />
{{Zie hoofdartikel|Feodalisme|Leenstelsel (bestuursvorm)}}<br />
<br />
Landsheerlijkheden speelden in [[Lage Landen (staatkunde)|de Nederlanden]] een rol van de 10e tot de 18<sup>e</sup> eeuw. Ze ontstonden vanuit het bezit van [[allodium|allodiale]] en [[feodaliteit|feodale]] (dat wil zeggen in leen ontvangen) domeinen van de lokale [[aristocratie]], grafelijke rechten in [[gouw (Germaans)|gouwen]] die vanaf de [[9e eeuw|negende eeuw]] als leen werden uitgegeven, en die vanaf de [[10e eeuw|tiende eeuw]] erfelijk werden, door schenking of usurpatie verkregen koninklijke rechten en koninklijke goederen, voogdijgebieden of leke-abbatiaten over geestelijke goederen. De landsheren ontleenden hun titels ([[bisschop]], [[graaf (titel)|graaf]], [[hertog]], [[heer (leenman)|heer]]) aan hun belangrijkste rechten.<br />
<br />
De centrale institutionele instelling in de landsheerlijkheid was uiteraard de landsheer, bijgestaan door zijn raadgevers. De landsheerlijkheden waren erfelijk in de mannelijke lijn. Aanvankelijk erfden alle zonen die niet in de geestelijke stand waren overgegaan. Later vond (overeenkomstig feodaal recht) vererving plaats op de oudste zoon ([[primogenituur]]) of, nog later, op de enige dochter. In het laatste geval ging dat veelal gepaard met [[successieoorlog|successiestrijd]].<br />
<br />
De landsheerlijke raad (''curia'' of ''consilium'') bestond aanvankelijk uit de directe familieleden van de landsheer aangevuld met zijn belangrijkste dienstlieden en huisfunctionarissen. Later kwamen daar vertegenwoordigers van andere edelen (leenmannen), geestelijken en steden bij. Binnen de zo ontstane 'grote raad', die onregelmatig bijeen kwam en waaruit de gewestelijke staten ontstonden, ontwikkelde zich een kleinere raad die permanent in de omgeving van de landsheer verkeerde, en waaruit zich de 'geheime raad' (privy council) van de landsheer ontwikkelde.<br />
<br />
De landsheren streefden in onderlinge concurrentie naar uitbreiding van hun rechten en bezittingen door huwelijk, erfenis, koop, verovering, usurpatie van voogdijen en feodalisering van overgebleven allodia. Dit gebeurde vanaf de [[14e eeuw|veertiende eeuw]] in toenemende mate in overleg met de machtigste onderdanen, die zich in gewestelijke staten hadden georganiseerd, waardoor de landsheerlijkheden de bestuursvorm van een standenstaat kregen. <br />
<br />
Er ontstonden [[personele unie]]s tussen verschillende landsheerlijkheden ([[Graafschap Holland|Holland]]-[[Graafschap Zeeland|Zeeland]]-[[Graafschap Henegouwen|Henegouwen]]; [[Graafschap Vlaanderen|Vlaanderen]]-[[Graafschap Artesië|Artesië]]). Tussen [[1384]] en [[1543]] verenigden de hertogen van [[Hertogdom Bourgondië|Bourgondië]] de [[Nederland]]se landsheerlijkheden in één personele unie, die in [[1548]] werden ondergebracht in de [[Bourgondische Kreits]] en die in [[1549]] met de [[Pragmatieke Sanctie (1549)|Pragmatieke Sanctie]] een uniforme successieregeling kregen. <br />
<br />
== De praktijk ==<br />
Het leenstelsel en de inrichting van heerlijkheden is in de geschiedschrijving lang voorgesteld als vrij rechtlijnig, in de praktijk voerde het echter tot een versnipperd bestuur en ingewikkelde juridische verhoudingen. Zo is de [[heerlijkheid Borculo]] ooit door het Bisdom Münster in leen gegeven aan één heer maar een beschrijving van de bezittingen, subcontracten en alle rechthebbenden enige eeuwen later, in 1777, ten behoeve van de overname door prins [[Willem V van Oranje-Nassau]] beslaat maar liefst 139 pagina's.<ref>{{Citeer web |url=https://www.heerlijkheidborculo.nl/geschiedenis/de-heren-van-borculo/inventaris-van-het-archief-van-de-heren-van-borculo-1236-1805/ |titel=Inventaris van het archief van de Heren van Borculo, 1236-1805 {{!}} Geschiedenis Stad en Heerlijkheid Borculo |bezochtdatum=2022-11-15 |pagina's=Onder 5 |taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20221115154106/https://www.heerlijkheidborculo.nl/geschiedenis/de-heren-van-borculo/inventaris-van-het-archief-van-de-heren-van-borculo-1236-1805/|archiefdatum=2022-11-15}}</ref><ref>{{Citeer web |url=http://www.heerlijkheidborculo.nl/SSHB/Bronnenpublicaties/GebiedsbeschrijvingBorculoLichtenvoorde1777.pdf |titel=Een beschrijving van de Heerlijkheden Borculo en Lichtenvoorde uit 1777 |datum=2012-07-16 |bezochtdatum=2022-11-15 |werk=heerlijkheidborculo.nl |pagina's=112 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20120716215408/http://www.heerlijkheidborculo.nl/SSHB/Bronnenpublicaties/GebiedsbeschrijvingBorculoLichtenvoorde1777.pdf |archiefdatum=2012-07-16 |dodeurl=unfit}}</ref> Daarbij cumuleren leenmannen lenen, ook van meerdere leenheren, wat bij een conflict tussen die leenheren - die de leenman telkens omwille van een ander leen zou moeten volgen - tot problemen leidt.<br />
<br />
== Graafschappen, hertogdommen en heerlijkheden in de Nederlanden ==<br />
* [[sticht Utrecht]] (verdeeld in [[Nedersticht (Utrecht)|Nedersticht]] en [[Oversticht]])<br />
* [[Graafschap Gelre|landgraafschap]], vanaf [[1339]] [[hertogdom Gelre]]<br />
* [[graafschap Holland]]<br />
* [[graafschap Zeeland]]<br />
* [[hertogdom Gelre]]<br />
* [[graafschap Leuven]] en [[Graafschap Brussel|Brussel]], later deel van het [[hertogdom Brabant]]<br />
* [[landgraafschap Brabant]], vanaf 1183/1184 [[hertogdom Brabant]]<br />
* [[prinsbisdom Luik]]<br />
* graafschap Limburg, vanaf [[1101]] [[hertogdom Limburg]]<br />
* [[graafschap Loon]]<br />
* [[graafschap Namen]]<br />
* [[graafschap Henegouwen]]<br />
* [[graafschap Zutphen]]<br />
* [[Kamerijk en het Kamerijkse|prinsbisdom Kamerijk]]<br />
* [[graafschap Vlaanderen]]<br />
* [[graafschap Artesië]]<br />
* [[graafschap Luxemburg]], vanaf [[1353]] [[hertogdom Luxemburg]]<br />
* [[heerlijkheid Mechelen]]<br />
* [[Land van Valkenburg]]<br />
* [[graafschap Dalhem]]<br />
* [[Landen van Overmaas]]<br />
* [[heerlijkheid Friesland]]<br />
* [[heerlijkheid Overijssel]]<br />
* [[heerlijkheid Groningen]], later [[Stad en Lande]]<br />
* [[heerlijkheid Borculo]]<br />
* [[graafschap Lohn]]<br />
* [[Kasselrij|kasselrijen]] [[Rijsel]], [[Douai]] en [[Orchies]]<br />
<br />
== Zie ook ==<br />
* [[XVII Provinciën]] (circa 1543 tot 1585)<br />
* [[Zuidelijke Nederlanden]] (vanaf circa 1585)<br />
* [[Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden]] (1588-1795)<br />
* [[Geschiedenis van de Spaanse Nederlanden]]<br />
* [[Geschiedenis van de Oostenrijkse Nederlanden]]<br />
<br />
{{Appendix}}<br />
<br />
[[Categorie:Heerlijkheid|*]]<br />
[[Categorie:Feodaal recht]]</div>Colani