Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"

2024-11-23T18:42:01Z

Tekst vervangen - "18e" door "18e"

Nieuwe pagina

{{Infobox heerser
| naam =Jozef II
| afbeelding =Anton von Maron 006.png
| onderschrift =Keizer Jozef II op een portret van [[Anton von Maron]], ca. 1775
| afbeeldingbreedte =
| functie =[[Heilige Roomse Rijk|Rooms-Duits]] [[Lijst van Rooms-Duitse koningen en keizers|koning en keizer]]
| regeerperiode =[[1765]] - [[1790]]
| inauguratie-naam =Verkiezing Kroning
| inauguratie =[[27 maart]] [[1764]] in [[Frankfurt am Main|Frankfurt]] [[3 april]] [[1764]] in de [[Dom van Frankfurt|Dom]] van [[Frankfurt am Main|Frankfurt]]
| voorganger =[[Keizer Frans I Stefan|Frans I Stefan]]
| opvolger =[[Keizer Leopold II|Leopold II]]
| functie2 =[[Lijst van koningen van Hongarije|Koning]] van [[Koninklijk Hongarije (1526-1867)|Hongarije]], [[Lijst van heersers van Bohemen|koning]] van [[Koninkrijk Bohemen|Bohemen]] en [[Lijst van heersers van Oostenrijk|regerend aartshertog]] van [[aartshertogdom Oostenrijk|Oostenrijk]]
| regeerperiode2 =[[1780]] - [[1790]]
| inauguratie-naam2 =
| inauguratie2 =
| voorganger2 =[[Maria Theresia van Oostenrijk (1717-1780)|Maria Theresia]]
| opvolger2 =[[Keizer Leopold II|Leopold II]]
| functie3 =
| regeerperiode3 =
| inauguratie-naam3 =
| inauguratie3 =
| voorganger3 =
| opvolger3 =
| functie4 =
| regeerperiode4 =
| voorganger4 =
| opvolger4 =
| functie5 =
| regeerperiode5 =
| opvolger5 =
| huis-naam =Huis
| huis =[[Huis Habsburg-Lotharingen|Habsburg-Lotharingen]]
| vader =[[Keizer Frans I Stefan|Frans I Stefan]]
| moeder =[[Maria Theresia van Oostenrijk (1717-1780)|Maria Theresia van Oostenrijk]]
| geboren =[[13 maart]] [[1741]]
| geboren_in =[[Wenen (hoofdbetekenis)|Wenen]], [[Habsburgse monarchie|Oostenrijk]]
| gestorven =[[20 februari]] [[1790]]
| gestorven_in =[[Wenen (hoofdbetekenis)|Wenen]], [[Habsburgse monarchie|Oostenrijk]]
| begraven =[[Kapuzinergruft]], [[Wenen (hoofdbetekenis)|Wenen]]
| partner-naam =Echtgenotes
| partner =1. [[Isabella van Parma]] 2. [[Maria Josepha van Beieren]]
| religie =[[Rooms-Katholieke Kerk|Rooms-katholiek]]
| handtekening =
| website =
| portaal =
| heraldiek = Armoiries empereur Joseph II.svg
| heraldiek-uitleg = Wapen van Jozef II
}}
[[Bestand:1781-11-12 couvents defrance2 2.jpg|thumb|''De opheffing van de kloosters door Jozef II'', kopie naar een verloren schilderij van [[Léonard Defrance]] uit 1782.]]

'''Jozef II''' (''Jozef Benedictus August Johan Anton Michaël Adam'') ([[Wenen (hoofdbetekenis)|Wenen]], [[13 maart]] [[1741]] - aldaar, [[20 februari]] [[1790]]) was van 1765 tot 1790 keizer van het [[Heilige Roomse Rijk]] [[Lijst van Rooms-Duitse koningen en keizers|(Rooms-Duits keizer)]] en van 1780 tot 1790 heerser van de [[Habsburgse monarchie]]. Hij was de oudste zoon van keizerin [[Maria Theresia van Oostenrijk (1717-1780)|Maria Theresia]] en [[keizer Frans I Stefan]] en was een broer van [[Marie Antoinette van Oostenrijk|Marie Antoinette]]. Hij was als zodanig (als erfgenaam van zijn moeder) de eerste heerser in de Oostenrijkse heerschappij van het [[huis Habsburg-Lotharingen]]. Jozef was een voorstander van [[verlicht absolutisme]]; zijn betrokkenheid bij de moderniserende hervormingen veroorzaakte echter veel tegenstand, waardoor zijn programma slechts gedeeltelijk uitgevoerd werd. Hij wordt, samen met [[Catharina II van Rusland]] en [[Frederik II van Pruisen]], gezien als een van de drie grote [[verlichte monarch]]en. Zijn beleid staat nu bekend als het [[jozefinisme]]. Hij stierf zonder zonen en werd opgevolgd door zijn jongere broer, [[keizer Leopold II|Leopold]].

== Biografie ==
Jozef huwde op 6 oktober 1760 met [[Isabella van Parma]] (1741-1763), hun twee kinderen waren:
* aartshertogin [[Maria Theresia van Oostenrijk (1762-1770)|Maria Theresia]] ([[20 maart]] [[1762]] - [[23 januari]] [[1770]]).
* aartshertogin Christina ([[22 november]] [[1763]])

Het jongste kind stierf bij de geboorte en Isabella vijf dagen later, aan de [[pokken]]. Jozef kon dit eigenlijk niet verwerken, maar op 23 januari 1765 hertrouwde hij toch met [[Maria Josepha van Beieren]] (1739-1767). De verhouding tussen de echtelieden had weinig van een sprookje. In het openbaar liet Jozef zich laatdunkend uit over de lelijkheid en het afstotelijk uiterlijk van zijn vrouw. Zij leed namelijk aan een chronische huidziekte. Dit huwelijk bleef kinderloos. Twee jaar later stierf Maria Josepha, ook aan de pokken.

Op 18 augustus 1765, tijdens de huwelijksfeesten van Jozefs jongere broer, aartshertog Peter Leopold, viel keizer Frans van Lotharingen plotseling flauw en stierf. Zo werd Jozef de soeverein van het Heilige Roomse Rijk. Op 23 september 1765 benoemde Maria Theresia haar zoon tot medeheerser in Oostenrijk, Bohemen en Hongarije (vanaf dat moment deelde hij haar titels en bevoegdheden met zijn moeder en bleef onder haar gezag). In 1766 werd hij ook opperbevelhebber van het Oostenrijkse leger en mederegent van zijn moeder in de landen van de [[Habsburgse monarchie]]. In de binnenlandse politiek streefde hij naar centralisatie van het bestuur, waardoor hij in conflict raakte met de Hongaren en de [[Zuidelijke Nederlanden]]. De Hongaren kon hij nog tevreden stellen door de maatregelen in te trekken.

Onder invloed van het [[Kameralistiek|kameralisme]] was hij ervan overtuigd dat het welzijn van zijn volk gegarandeerd werd door de kracht van de staat. Jozef II zorgde ervoor dat geen enkele boer nog langer als [[lijfeigenschap|lijfeigene]] beschouwd mocht worden. Hij streefde ernaar de [[Rooms-Katholieke Kerk|Kerk]] ondergeschikt te maken aan de [[overheid|staat]]. Jozef II reisde zelfs naar Rome om invloed uit te oefenen op de pauskeuze. Hij lijkt succes gehad te hebben; de nieuwe [[paus Clemens XIV]] hief in 1773 de [[Jezuïeten]]orde op. Met het [[Tolerantie-edict (1781)|Tolerantie-edict]] werd vanaf 1781 een vrij grote mate van [[godsdienstvrijheid]] gewaarborgd.

Hij maakte tijdens zijn regering een einde aan het uitgebreide hofceremonieel zoals dat door [[Johan Raye van Breukelerwaard#Joan jr. .281737 - 1823.29|Joan Raye jr. (1737 - 1823)]] beschreven werd. Bij keizerlijke audiënties hoefden geen kniebuigingen meer gemaakt te worden. Het uniform verving de Spaanse gewaden. Hofdignitarissen werden niet meer op staatskosten onderhouden en alleen op nieuwjaarsdag was er nog een gala-ontvangst.

De keizer zocht ook toenadering tot Rusland in de strijd tegen de Turken op de Balkan, de [[Russisch-Turkse Oorlog (1787-1792)|Oostenrijks-Turkse Oorlog (1787-1791)]].

Als beschermheer van de opera in Wenen had hij grote invloed op verschillende producties van [[Wolfgang Amadeus Mozart]].<ref>Österreich zur Zeit Kaiser Josephs II. Mitregent Kaiserin Maria Theresias, Kaiser und Landesfürst. Niederösterreichische Landesausstellung. Stift Melk. </ref>

Jozef II heeft een grote invloed gehad op het strafrecht. Hij streefde naar een diepgaande hervorming van de ''Constitutio Theresiana Criminalis'' van zijn moeder [[Maria Theresia van Oostenrijk (1717-1780)|Maria Theresia]]. Op [[13 januari]] [[1787]] tekende hij te Wenen de afkondiging van het ''Allgemeines Gesetz über Verbrechen und derselben Bestraffung''.

In 1789 vestigde hij in [[Bábolna]] een staatsstoeterij die de bakermat werd van het paardenras de [[Shagya arabier]]. In 1785 vestigde hij in [[Mezőhegyes]] een [[paardenfokkerij]] voor cavaleriepaarden. Dit werd de bakermat van de [[Nonius (paard)|nonius]].

== Religieuze politiek ==
{{Zie hoofdartikel|Jozefinisme}}
De godsdienstige hervormingen van Jozef II lagen hem na aan het hart. Vooral de macht van de paus en de onproductieve [[dode hand (economie)|dode hand]] waren hem een doorn in het oog. Om daar een einde aan te stellen schuwde hij geen risico's en ging hij veel verder dan het voorzichtige begin dat zijn moeder gemaakt had. Zijn bemoeienis met details leverde hem de spot op van koning [[Frederik II van Pruisen]], die over hem sprak als ''mon frère le sacristain'' (mijn broeder de koster). Nochtans waren zijn [[Tolerantie-edict (1781)|tolerantie-edicten van 1781]] een principiële verlichtingsmaatregel. Niet-katholieken, waaronder joden, kregen gelijke toegang tot openbare ambten en mochten hun religie vrijer beoefenen. Vervolgens voerde hij het [[Verordening over het huwelijk (1784)|burgerlijk huwelijk]] in. Echtelijke verbintenissen vonden nog steeds in de kerk plaats, maar vormden voortaan een burgerlijke overeenkomst namens de staat. Voor huwelijks[[dispensatie (kerkelijk recht)|dispensaties]] mocht de clerus geen volmachten meer vragen aan Rome. Een volgende [[Edict rakende de vernietiging van verscheidene onnodige kloosters in de Nederlanden|edict hief de contemplatieve, "onnuttige" kloosters op]]. Dit moest worden uitgevoerd door commissies, die met een eerste ronde van 600 sluitingen kwamen in [[1783]]. In datzelfde jaar ontbond de keizer alle [[broederschap]]pen. Ze gingen op in één ''Broederschap van de Werkdadige Liefde'', met een duidelijke sociale gerichtheid. Hij legaliseerde de [[vrijmetselarij]] ([[1785]]), sloot de [[bedevaart]]splaatsen en reduceerde het aantal in acht te nemen [[kerkelijke feestdag]]en ([[1786]]). Een verdere versteviging van de greep op de Kerk volgde in [[1787]], met de vervanging van [[Seminarie|grootseminaries]] door staatsscholen (algemene in [[Wenen (hoofdbetekenis)|Wenen]], [[Pest (stad)|Pest]], [[Pavia (stad)|Pavia]], [[Freiburg im Breisgau|Freiburg]] en [[Leuven (hoofdbetekenis)|Leuven]]; filialen in [[Graz]], [[Olmütz]], [[Praag]], [[Innsbrück]] en [[Luxemburg (stad)|Luxemburg]]).

De invloed van al de maatregelen van de 'keizer-koster' bleef in Oostenrijk doorwerken tot het concordaat van 1855, maar in [[Koninkrijk Hongarije (1526-1867)|Hongarije]] en de Zuidelijke Nederlanden was het verzet tegen zijn inmenging in de kerkelijke aangelegenheden dermate groot, dat voor deze landen de meeste voorschriften werden ingetrokken.

== Oostenrijkse Nederlanden ==
Keizerin Maria-Theresia kende de hervormingslust van haar zoon en maande hem kort voor haar dood aan de constituties van de [[Oostenrijkse Nederlanden]] niet aan te tasten. Hij kon best hun oude, ook belachelijke vooroordelen voor lief nemen omdat het gebied gehoorzaam was en veel meer belastingen opbracht dan de ontevreden Duitse landen.<ref>Barbara Stollberg-Rilinger, ''Maria Theresia. Die Kaiserin in ihrer Zeit'', 2018, [https://books.google.be/books?id=PChLDwAAQBAJ&pg=PT981#v=onepage&q&f=false p. 981]</ref> Deze raad negeerde Jozef. Vanaf zijn aantreden plande hij een aantal maatregelen die de Oostenrijkse Nederlanden op bestuurlijk, gerechtelijk en kerkelijk vlak moesten moderniseren en rationaliseren.

In 1781 reisde Jozef naar de Oostenrijkse Nederlanden in gezelschap van de graaf van Torcy. Hij eiste van de [[Nederlandse Republiek]] ontruiming van hun [[barrièresteden]] in de Oostenrijkse Nederlanden. Onder het pseudoniem graaf van Falkenstein reisde hij naar Den Haag en werd ontvangen door [[stadhouder Willem V]] en [[Carel George van Wassenaer Obdam]]. Vervolgens ging hij naar Amsterdam en had een overleg met burgemeester [[Joachim Rendorp]]. Hij bezocht Den Helder en ging aan boord van een van de schepen. Vervolgens trok hij naar Zaandam, Broek in Waterland (waar een boer hem niet binnen liet<ref>Thomas von der Dunk, [https://www.dbnl.org/tekst/_doc003200801_01/_doc003200801_01_0007.php Ger-manie: Inkognito aber stadtbekantt. Joseph II. auf Reise in Holland] in: De Achttiende Eeuw, 2008, nr. 1, p. 95. [https://web.archive.org/web/20220328201020/https://www.dbnl.org/tekst/_doc003200801_01/_doc003200801_01_0007.php Gearchiveerd] op 28 maart 2022.</ref>), Utrecht, Den Bosch en Maastricht.

In de [[Zuidelijke Nederlanden]] stond hij bekend om zijn [[Verlichting (stroming)|verlichte]], maar [[Paternalisme|paternalistische]] hervormingspolitiek. Hij kreeg de bijnaam ''keizer-koster'' wegens zijn verregaande regeldrift ten aanzien van interne kerkelijke zaken zoals het priesterlijke gewaad en het bepalen van het aantal brandende kaarsen op het [[Altaar (religie)|altaar]]. Ook beperkte hij het aantal [[kermis]]sen te lande. In de [[Geschiedenis van de Oostenrijkse Nederlanden|Oostenrijkse Nederlanden]] trachtte hij het recht diepgaand te hervormen. Hij gaf [[Jozef Crumpipen]], de [[Lijst van kanseliers van het hertogdom Brabant|kanselier van Brabant]], opdracht om hieraan te werken. Het resultaat van deze poging tot hervorming werd voorgelegd aan Jozef II. De keizer ging niet akkoord en weigerde de ontwerptekst te aanvaarden omdat die niet ver genoeg ging. Hierop gaf hij aan [[Karl Anton von Martini]] de opdracht om het wetboek dat deze reeds voor [[Lombardije]] had gemaakt te vertalen in het Nederlands. Deze "vreemde" tekst werd echter niet aanvaard door de Oostenrijkse Nederlanden en droeg bij aan het uitbreken van de [[Brabantse Omwenteling]] van 1789-1790.

== Titels ==
[[Bestand:Wappen Kaiser Joseph II. 1765 (Groß).png|thumb|[[Wapen (heraldiek)|Wapenschild]] van Keizer Jozef II]]
'''Jozef II''', bij gratie Gods verkozen
[[Lijst van Rooms-Duitse koningen en keizers|keizer]] van het [[Heilige Roomse Rijk]];
[[Koning (titel)|koning]] van:
[[Koning van Duitsland|Duitsland]],
[[Koning van Hongarije|Hongarije]],
[[Koninkrijk Bohemen|Bohemen]],
[[Koninkrijk Kroatië en Slavonië|Kroatië en Slavonië]],
[[Koninkrijk Galicië en Lodomerië|Galicië en Lodomerië]];
[[aartshertog]] van:
[[Aartshertogdom Oostenrijk|Oostenrijk]];
[[groothertog]] van:
[[Groothertogdom Toscane|Toscane]];
[[hertog]] van:
[[Hertogdom Stiermarken|Stiermarken]],
[[Hertogdom Karinthië|Karinthië]],
[[Hertogdom Krain|Krain]],
[[Hertogdom Brabant|Brabant]],
[[Hertogdom Limburg|Limburg]],
[[Hertogdom Luxemburg|Luxemburg]],
[[Hertogdom Gelre|Gelderland]],
[[Hertogdom Silezië|Silezië]],
[[Hertogdom Milaan|Milaan]],
[[Hertogdom Auschwitz|Auschwitz]],
[[Hertogdom Zator|Zator]],
[[Markgraafschap Monferrato|Monferrato]],
[[Hertogdom Teschen|Teschen]],
[[Hertogdom Boekovina|Boekovina]];
[[grootvorst]] van:
[[Grootvorstendom Transsylvanië|Transsylvanië]];
[[markgraaf]] van:
[[Markgraafschap Moravië|Moravië]];
vorstelijke graaf van:
[[Habsburg (gemeente)|Habsburg]],
[[Lijst van graven van Vlaanderen|Vlaanderen]],
[[Vorstelijk graafschap Tirol en land Vorarlberg|Tirol]],
[[Graafschap Henegouwen|Henegouwen]],
[[Graafschap Kyburg|Kyburg]];
[[markgraaf]] van:
[[Markgraafschap Antwerpen|Antwerpen]],
[[Markgraafschap Burgau|Burgau]],
[[Markgraafschap Opper-Lausitz|Lausitz]],
[[Windische Mark|Windische markgraafschap]];
[[graaf (titel)|graaf]] van:
[[Graafschap Namen|Namen]],
[[Graafschap Zutphen|Zutphen]],
[[Graafschap Falkenstein|Falkenstein]],
[[Graafschap Breisgau|Breisgau]];
[[heer (feodalisme)|heer]] van :
[[Heerlijkheid Mechelen|Mechelen]],
[[Heerlijkheid Doornik|Doornik]].

<gallery>
Bestand:Joseph_II_Habsburg.jpg|Loodafslag van een medaillestempel met het portret van keizer Jozef II bestemd voor de Oostenrijkse Nederlanden, waarschijnlijk vlak voor het overlijden van de keizer in 1790 gemaakt door [[Theodoor Victor van Berckel]].
</gallery>

== Voorouders ==
{| class="wikitable" style="background:#FFDEAD; font-size:85%; text-align:center"
|- bgcolor="#FF8800"
!colspan="9"|Voorouders van Jozef II
|-
|'''Overgrootouders'''
|colspan="2"|[[Keizer Leopold I]] (1640–1705) ∞ 1676 [[Eleonora van Palts-Neuburg]] (1655–1720) 
|colspan="2"|Hertog [[Lodewijk Rudolf van Brunswijk-Wolfenbüttel]] (1671–1735) ∞ 1690 [[Luise von Oettingen]] (1671–1747) 
|colspan="2"|[[Karel V van Lotharingen]] (1643–1690) ∞ 1656 [[Eleonora van Oostenrijk (1653-1697)|Eleonora van Oostenrijk]] (1653-1697) 
|colspan="2"|[[Filips van Orléans (1640-1701)|Filips van Orléans]] (1640-1701) ∞ 1671 [[Elisabeth Charlotte van de Palts (1652-1722)|Elisabeth Charlotte van de Palts]] (1652-1722) 
|-
|'''Grootouders'''
|colspan="4"|[[Keizer Karel VI]] (1685–1740) ∞ 1708 [[Elisabeth Christine van Brunswijk-Wolfenbüttel]] (1691–1750) 
|colspan="4"|[[Leopold van Lotharingen]] (1679–1729) ∞ 1689 [[Elisabeth Charlotte van Orléans]] (1676–1744) 
|-
|'''Ouders'''
|colspan="8"|[[Maria Theresia van Oostenrijk (1717-1780)|Maria Theresia]] (1717–1780) ∞ 1736 [[Keizer Frans I Stefan]] (1708–1765) 
|- bgcolor="#FFAA00"
|colspan="9"|
''''Keizer Jozef II (1741-1790)''''
|}

== Literatuur ==
*Philippe van Hille, ''De gerechtelijke hervorming van Keizer Jozef II'', 1973
*Walter W. Davis, ''Joseph II. An Imperial Reformer for the Austrian Netherlands'', 1974. ISBN 978-9024715930
*Derek Edward Dawson Beales, ''Joseph II'', 2 dln., 1987 (vol. I, ''In the Shadow of Maria Theresa, 1741-1780'', ISBN 9780521242400 en vol. 2, ''Against the World, 1780-1790'', ISBN 9780521324885)
*Piet Lenders, ''De mens Jozef II: zijn reizen, ziekten en overlijden'', in: ''Eigen schoon en De Brabander'', 2000, p. 453-470
*Luc Dhondt, ''[https://osf.io/xcwum/download Verlichte monarchie, Ancien Régime en Revolutie. Een institutionele en historische procesanalyse van politiek, instellingen en ideologie in de Habsburgse, de Nederlandse en de Vlaamse politieke ruimte (1700/1755-1790)]'' {{pdf}}, 2002
*Jean Bérenger, ''Joseph II d'Autriche. Serviteur de l'État'', 2007. ISBN 9782213634586
*[[Hervé Hasquin]], ''Joseph II. Catholique anticlérical et réformateur, 1741-1790'', 2007. ISBN 9782873865078
*Helmut Reinalter, ''Joseph II. Reformer auf dem Kaiserthron'', 2011. ISBN 9783406621529

== Bron ==
{{References}}
{{Navigatie Rooms-Duitse keizers en koningen}}
{{Navigatie koningen Hongarije}}
{{Commonscat|Joseph II, Holy Roman Emperor}}

{{DEFAULTSORT:Jozef II}}
[[Categorie:Aartshertog van Oostenrijk]]
[[Categorie:Koning van Duitsland]]
[[Categorie:Hertog van Luxemburg]]
[[Categorie:Huis Habsburg-Lotharingen]]
[[Categorie:Koning van Bohemen]]
[[Categorie:Keurvorst van Bohemen]]
[[Categorie:Keizer van het Heilige Roomse Rijk]]
[[Categorie:Koning van Hongarije]]
[[Categorie:Vorst van de Nederlandse gewesten]]
[[Categorie:Persoon in de 18e eeuw|Keizer Jozef II]]
[[Categorie:Persoon in de Brabantse Omwenteling]]

Keizer Jozef II - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18e"

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"