Colani: 1 versie geïmporteerd

2026-02-15T10:27:55Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

[[Bestand:St. John the Evangelist (Rabbula Gospels).png|thumb|160px|Johannes de Evangelist, Rabbula-evangeliën]]
Het '''Johanneïsch vraagstuk''' betreft het auteurschap van de werken in het [[Nieuwe Testament]] die traditioneel worden toegeschreven aan de [[apostel]] [[Johannes (apostel)|Johannes]]. Deze werken betreffen het [[Evangelie volgens Johannes]], de drie [[brieven van Johannes]] en de [[Openbaring van Johannes]]. Dit vraagstuk speelt al sinds de [[2e eeuw]].<ref>F. L. Cross (1997): ''The Oxford Dictionary of the Christian Church'', New York: Oxford University Press, pag. 45</ref> Het vraagstuk richt zich hoofdzakelijk op de identiteit van de auteur(s), maar ook op de datering van de werken en waar deze ontstonden en werden geschreven.

== Auteurschap van het Evangelie volgens Johannes ==
Het evangelie is [[Anonimiteit|anoniem]]; de auteur noemt zijn naam niet in de tekst. Oorspronkelijk had dit geschrift geen naam; de titel, "Evangelie volgens Johannes", is er pas later, toen men aannam dat het was geschreven door de apostel Johannes, aan gegeven. Omdat hierdoor gewoonlijk naar de auteur werd verwezen als "Johannes", werd de aanduiding "[[Johannes de Evangelist]]" geïntroduceerd, om een onderscheid met de apostel te maken als het om de auteur ging.

Volgens Urban Camillus von Wahlde, hoogleraar nieuwetestamentstudies aan de [[Loyola-universiteit Chicago]], is er geen extern bewijsmateriaal bekend dat in verband kan worden gebracht met de auteur van het vierde evangelie. Men kan alleen het evangelie van Johannes zelf bestuderen om de auteur ervan te achterhalen.<ref>{{Citeer boek |last=von Wahlde |first=Urban C. |date=2010 |title=The Gospel and Letters of John, Volume 3: The Three Johannine Letters |url=https://books.google.nl/books?id=kss_uZR19_oC&pg=PA411 |location= |publisher=Wm. B. Eerdmans Publishing |page=409–411 |isbn=9780802822185 |accessdate=7 juli 2018}}</ref>

=== De leerling van wie Jezus veel hield ===
Er wordt algemeen aangenomen dat er naar de auteur van het evangelie wordt verwezen in [[Johannes 21]]:24 met de beschrijving "[[de leerling van wie Jezus veel hield]]":<ref name="Joh§1">Encarta-encyclopedie Winkler Prins (1993–2002) s.v. "Johannes de Apostel §1. Geschriften".</ref>
{{citaat|Het is deze leerling die over dit alles getuigenis aflegt, en het ook heeft opgeschreven. Wij weten dat zijn getuigenis betrouwbaar is.|Johannes 21:24}}
Deze uitdrukking komt zes keer voor in dit evangelie (Johannes 13:23; 19:26; 20:2; 21:7,20,24), maar het is niet duidelijk op welke leerling het betrekking heeft. Dit heeft eeuwenlange discussies opgeleverd en is heden nog steeds niet opgehelderd.

=== Apostel Johannes ===
Traditioneel werd aangenomen dat de apostel/discipel/leerling Johannes, de zoon van [[Zebedeüs]], de auteur is van het vierde evangelie in het [[Nieuwe Testament]], dat daarom later de naam 'Evangelie volgens Johannes' heeft gekregen.<ref name="LC8">{{Citeer web |url=https://www.youtube.com/watch?v=PfkKCyLoinQ |title=8: John: Jesus the Man from Heaven |author=Bart D. Ehrman|work=Lost Christianities |publisher=University of North Carolina at Chapel Hill |date=2002 |accessdate=7 juli 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190606123943/https://www.youtube.com/watch?v=PfkKCyLoinQ&gl=US&hl=en|archiefdatum=2019-06-06}}</ref>{{rp|at=31:45}} [[Ireneüs van Lyon|Irenaeus]], [[bisschop]] van [[Lyon]] vanaf ca. 177 tot ca. 202 n.Chr., schreef dat Johannes het boek op hoge leeftijd te [[Efeze]] heeft (uit)gegeven.<ref>Ireneüs: [https://www.newadvent.org/fathers/0103301.htm ''Adversus Haereses'' 3.1] op newadvent.org. [https://web.archive.org/web/20230714102450/https://www.newadvent.org/fathers/0103301.htm Gearchiveerd] op 14 juli 2023.</ref> Irenaeus noemde als bron [[Polycarpus van Smyrna]], die rond 155 op 85-jarige leeftijd stierf en zelf Johannes nog gekend had. [[Polycrates van Efeze|Polycrates]], bisschop van Efeze, schreef over Johannes als getuige en leraar. Er is wel gedacht dat er verwarring is ontstaan met [[Johannes de Presbyter]] (70-146 n.Chr.) en wordt genoemd door [[Papias]]. Papias zelf maakte onderscheid tussen deze Johannes en de apostel. In de [[Canon Muratori]] (geschreven eind 2e eeuw) staat bijvoorbeeld al: "Het vierde van de Evangeliën is dat van Johannes, [een] van de discipelen."<ref>{{Citeer web|url=http://www.earlychristianwritings.com/text/muratorian-metzger.html |title=The Muratorian fragment |author=[[Bruce Metzger]] (vertaler) |publisher=EarlyChristianWritings.com |date= |accessdate=8 juli 2018}}</ref> Deze opvatting is echter ook vaak betwijfeld<ref name="Joh§1" /> en wordt unaniem verworpen door moderne Bijbelwetenschappers.<ref name="Kelly2012">{{Citeer boek|last=Kelly|first=Joseph F.|title=History and Heresy: How Historical Forces Can Create Doctrinal Conflicts|url=https://books.google.com/books?id=923-w0Knq-AC&pg=PA115|date=1 oktober 2012|publisher=Liturgical Press|isbn=978-0-8146-5999-1|page=115|quote='[N]o modern scholar thinks this gospel was written by one of the twelve apostles.'}}</ref>

Een van de redenen is dat Johannes pas in de loop van de tweede eeuw als auteur wordt genoemd, waarbij onduidelijk is hoe betrouwbaar die meldingen zijn. Bovendien blijkt uit de tekst van het Nieuwe Testament dat de apostelen van Jezus allemaal [[Aramees]]-sprekende plattelanders waren, zoals vissers en ambachtslieden die zeer waarschijnlijk [[Analfabetisme|ongeletterd]] waren. In [[Handelingen van de apostelen|Handelingen]] 4:13 worden Johannes en [[Petrus]] zelfs expliciet ongeletterd<ref>De Griekse woorden zijn ὅτι ἄνθρωποι ἀγράμματοί εἰσιν καὶ ἰδιῶται (''hoti anthrōpoi agrammatoi eisin kai idiōtai''), "dat de mannen ongeschoold/ongeletterd/ongeleerd waren en onopgeleid/onwetend/eenvoudig/gewoon".</ref> genoemd. Zodoende zou Johannes intellectueel niet eens in staat zijn geweest om het Vierde Evangelie te schrijven, laat staan in het [[Koinè|Koinè-Grieks]].<ref name="L05" />{{rp|at=13:20}}

Von Wahlde merkt op dat de [[auteur]] veel nadruk legt op [[Judea]] en de plaatsen daar goed kent, dus waarschijnlijk daarvandaan komt, terwijl de [[apostel]] Johannes uit [[Galilea (streek)|Galilea]] kwam.<ref name="Wahlde414">Von Wahlde, p. 414.</ref> In tegenstelling tot de apostel Johannes moet de auteur van het evangelie op basis van zijn stijl en kennis van Griekse taal en grammatica goed onderlegd zijn.<ref name="LC8" />{{rp|at=32:41}}<ref name="Wahlde414" /> Er zijn ook gebeurtenissen die worden beschreven in de synoptische evangeliën waar Johannes Zebedeüszoon bij was, maar niet in het vierde evangelie voorkomen. De apostel Johannes wordt überhaupt niet genoemd in het Evangelie volgens Johannes; er wordt alleen gewag gemaakt van 'de zonen van Zebedeüs' in 21:2. Zelfs als men aanneemt dat het aantal zonen van Zebedeüs twee was en dat een van hen Johannes heette, de andere [[Jakobus de Meerdere|Jakobus]], zoals in de synoptische evangeliën wordt verteld, wordt er in het vierde evangelie geen enkel duidelijk verband gelegd tussen hem en de geliefde discipel die vijf verzen later (21:7) wordt genoemd. Professor Von Wahlde concludeert dat het 'zeer onwaarschijnlijk' is dat de 'geliefde discipel' moet worden geïdentificeerd met Johannes, zoon van Zebedeüs.<ref name="Wahlde414">Von Wahlde, p. 414.</ref>

=== Johannes de Presbyter ===
Verschillende onderzoekers denken dat [[Johannes de Presbyter]] de auteur van het evangelie was.<ref name="Harris">Stephen L. Harris, ''Understanding the Bible'' (1985), pag. 355-356 Palo Alto: Mayfield.</ref> Nieuwtestamenticus Richard John Bauckman denkt dat [[Johannes de Presbyter]] ook de leerling van wie [[Jezus (traditioneel-christelijk)|Jezus]] veel hield was en bovendien de auteur van de drie [[Brieven van Johannes|Johannesbrieven]].<ref name="Bauckham">Richard Bauckham (2006): ''Jesus and the Eyewitnesses''</ref>

=== Johannes van Patmos ===
De auteur van de [[Openbaring van Johannes]] noemde zich Johannes en schreef dat hij zijn openbaring kreeg op [[Patmos]] (Openbaring 1:9); vandaar wordt hij ook wel [[Johannes van Patmos]] genoemd. Al vroeg werd deze Johannes gelijkgesteld aan de apostel Johannes, die hiermee in die traditie zowel het evangelie van Johannes zou hebben geschreven als de Openbaring van Johannes.

Deze gelijkstelling wordt verworpen door vrijwel alle hedendaagse wetenschappers<ref>F. L. Cross (uitg., 2005): ''Revelation, Book of.'', in ''The Oxford dictionary of the Christian church'', Oxford University Press</ref> om de volgende redenen:
* Johannes van Patmos had zeer waarschijnlijk een [[Semitische talen|Semitische taal]] als moedertaal, vermoedelijk het [[Aramees]], en Grieks slechts als tweede taal. Dit blijkt uit tal van grammaticale fouten die hij maakt en een typisch Semitisch patroon vertonen. Dit in tegenstelling tot het vierde evangelie, op schrift gesteld door iemand die zich in vloeiend Grieks kon uitdrukken.
* Zowel het evangelie als de Openbaring vergelijken Jezus met een lam, maar in het evangelie wordt daarvoor het woord ''amnos'' gebruikt, terwijl dat in Openbaring ''arnion'' is.
* Johannes van Patmos schrijft als een [[Vroegchristelijk jodendom|Joods christen]] en verwijst naar Jezus als degene "die de sleutel van [[Koning David|David]] heeft" (Openbaring 3:7) en "de leeuw uit de stam Juda, de telg van David" (Openbaring 5:5). Hij veroordeelde ook de gemeenten die de uitleg van [[Paulus (apostel)|Paulus]] volgden inzake het eten van offervlees (Openbaring 2:14,20). Bovendien schreef hij dat de uitverkoren heiligen geen heidenen waren, maar [[144.000 (getal)|144.000]] "afkomstig uit elke stam van Israël", waarbij 12.000 uit elke specifiek genoemde stam (Openbaring 7:4-9). Zij worden tegenover een "onafzienbare menigte" gesteld, "uit alle landen en volken" (Openbaring 7:9).
Derhalve is de consensus onder geleerden dat er sprake moet zijn van twee verschillende personen.<ref>[[Bart D. Ehrman]] (2004): ''The New Testament: A Historical Introduction to the Early Christian Writings'', pag. 468. New York: Oxford</ref><ref name="LC21">{{Citeer web |url=https://www.youtube.com/watch?v=PfkKCyLoinQ |title=21: Formation Of The New Testament Canon |author=[[Bart D. Ehrman]] |work=Lost Christianities |publisher=University of North Carolina at Chapel Hill |date=2002 |accessdate=7 juli 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190606123943/https://www.youtube.com/watch?v=PfkKCyLoinQ&gl=US&hl=en|archiefdatum=2019-06-06}}</ref>{{rp|at=27:02}}

=== Wetenschappelijke consensus ===
Onderzoek in de tweede helft van de twintigste eeuw heeft aangetoond dat de theorie dat het Evangelie volgens Johannes door een enkel persoon zou zijn geschreven niet houdbaar is. Waarschijnlijk is het - net als de synoptische evangeliën - ontstaan door het samenvoegen van [[Perikoop|perikopen]] en een redactioneel proces. Een belangrijk argument hierin is de wijze waarop in het evangelie over "wij" wordt gesproken:
{{citaat|Wij weten dat zijn getuigenis betrouwbaar is.|Johannes 21:24}}
"Wij weten" (Grieks: οἴδαμεν ''oidamen'') is hier eerste persoon meervoud. Deze vorm is geen [[pluralis modestiae]] of redactioneel meervoud, maar een "echt" meervoud. De auteur beschouwde zich als onderdeel van een collectief, een groep mensen die de getuigenis van "de leerling" aanhoorde; hij was niet de leerling zelf. De auteur van het evangelie was dus ook geen ooggetuige van de gebeurtenissen die hij beschrijft.<ref name="L05">{{Citeer web |url=https://www.youtube.com/watch?v=qmVcT8iUOek |title=L05 Birth Of The Gospels |author=[[Bart D. Ehrman]] |work=The Historical Jesus |publisher=University of North Carolina at Chapel Hill |date=2000 |accessdate=30 oktober 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230819160916/https://www.youtube.com/watch?v=qmVcT8iUOek|archiefdatum=2023-08-19}}</ref>{{rp|at=4:37}}

De enige andere keer dat de auteur naar zichzelf verwijst, is in het allerlaatste vers 21:25 met οἶμαι (''oimai'', "ik denk"):
{{citaat|Jezus heeft nog veel meer gedaan: als al zijn daden, een voor een, opgeschreven zouden worden, zou de wereld, denk ik, te klein zijn voor de boeken die dan geschreven moesten worden.}}
Dit wijst erop dat de auteur een selectie heeft gemaakt van alle verhalen die hij over Jezus heeft gehoord en alleen de daden heeft opgeschreven die hij het belangrijkst vond.

De consensus is dat de auteur van de uiteindelijke redactionele versie van het Evangelie volgens Johannes waarschijnlijk deel uitmaakte van een - geconstrueerde of echte - groep die bekend staat als de "Johanneïsche gemeente" of "Johanneïsche gemeenschap",<ref>R.E. Brown (1979): ''The Community of the Beloved Disciple'', New York</ref> of ook wel "Johanneïsche school"<ref>R.A Culpepper (1974): ''The Johannine School. An Evaluation of the Johannine-School Hypothesis Based on an Investigation of the Nature of Ancient Schools'', SBLDS 26, Missoula</ref> of "Johanneïsche kring"<ref>O. Cullmann (1975): ''Der johanneische Kreis. Sein Platz im Spätjudentum, in der Jüngerschaft Jesu und im Urchristentum; zum Ursprung des Johannesevangeliums'', Tübingen</ref> wordt genoemd.

== Auteurschap van de brieven van Johannes ==
Geen van de [[brieven van Johannes]] vermeldt een auteur. Al vroeg in de traditie werd de apostel Johannes aan deze Johannesbrieven verbonden.
De drie Johannesbrieven vertonen onderlinge overeenkomsten in stijl en thematiek maar niet met het Evangelie volgens Johannes en de Openbaring van Johannes,<ref name="wv">[https://web.archive.org/web/20121123115600/http://www.willibrordbijbel.nl/?p=page&i=71397%2C71397&wbv=on Inleiding op de eerste brief van Johannes] in de [[Willibrordvertaling]]</ref> hoewel er onderzoekers zijn die vinden dat al deze Johanneïsche werken overeenkomen.<ref name="Harris" />

De wetenschappelijke consensus is dat [[Eerste brief van Johannes|1 Johannes]] ook is geschreven door een lid of leden van de "Johanneïsche gemeenschap", zoals ook het Evangelie volgens Johannes.<ref>Raymond Brown (1979): ''The Community of the Beloved Disciple'', Mahwah, NJ: Pauli's Press, {{ISBN|0809121743}}</ref> Van [[Tweede brief van Johannes|2 Johannes]] en [[Derde brief van Johannes|3 Johannes]] wordt aangenomen dat deze werden geschreven door [[Johannes de Presbyter]].<ref>Hugh J. Schonfield (1998): ''Preface to the Letters of John the Elder'', in: ''The Original New Testament. The definitive translation of the New Testament in 2000 years'', Element Books Ltd, Shaftesbury, Dorset, UK, pag. 533-534</ref>

Volgens nieuwtestamenticus Richard Bauckman was [[Johannes de Presbyter]] de auteur van het Evangelie volgens Johannes en de drie Johannesbrieven.<ref name="Bauckham">Richard Bauckham (2006): ''Jesus and the Eyewitnesses''</ref>

== Auteurschap van de Openbaring van Johannes ==
De schrijver noemt zich Johannes (Openbaring 1:9). In de [[vroege christendom|vroege kerk]] was men er vanaf de 2e eeuw n.Chr. van overtuigd dat hij dezelfde was als de [[apostel]] [[Johannes (apostel)|Johannes]]. In de [[Oosters-orthodoxe kerken]] was dit omstreden en werd de Openbaring lange tijd niet gerekend tot de [[Canonvorming van het Nieuwe Testament|canon van het Nieuwe Testament]]. Om een onderscheid te maken tussen Johannes de apostel en Johannes de auteur van de Openbaring ook wel [[Johannes van Patmos]] wordt genoemd, omdat hij schreef dat hij zijn openbaring kreeg op [[Patmos]] (Openbaring 1:9).

[[Papias]] († ca. 130 n.Chr.) schreef het boek een apostolische herkomst toe, net als [[Justinus de Martelaar]] († ca. 165 n.Chr.).<ref>''Dialogus cum Tryphone'' 8.1.4</ref> [[Ireneüs van Lyon|Ireneüs]] zei uitdrukkelijk dat de apostel Johannes de auteur was, en dit werd bevestigd door [[Clemens van Alexandrië]] († ca. 215) en [[Tertullianus]] († na 220). [[Origenes]] († ca. 254) schreef: "Johannes, die aan de borst van Jezus lag, liet uiteindelijk een evangelie na. ... Hij schreef de Apocalyps."

Deze opvatting wordt in de huidige [[exegese]] niet meer gehanteerd. De taalkundige, inhoudelijke en stijlkundige afwijkingen worden hiervoor genoemd. De auteur van Openbaring beweert nergens een apostolisch gezag te hebben, in tegenstelling tot [[Paulus (apostel)|Paulus]]. Hij noemde hiervoor driemaal zijn naam (Openbaring 1:4,9; 22:8),<ref>Jürgen Roloff (2001): ''Die Offenbarung des Johannes'', Zürcher Bibelkommentare, 3e druk, Zürich, pag 16.</ref> terwijl de auteur van het Johannesevangelie het noemen van zijn naam vermeed en steeds sprak over "de discipel die Jezus liefhad".<ref>William Barclay (1970): ''Offenbarung des Johannes 1'', Neukirchen-Vluyn, pag. 20</ref> Ook [[Dionysius van Alexandrië]] († 264) droeg volgens [[Eusebius van Caesarea]] al argumenten aan, op basis waarvan hij meende dat de auteur van de Openbaring niet dezelfde is als de schrijver van het evangelie.<ref>Eusebius' Kerkgeschiedenis, dr. Chr. Fahner (2000), blz. 325-329, {{ISBN|90239 06970}}</ref>

Tegenwoordig wordt aangenomen dat de auteur een vroegchristelijke [[profeet]] was, die zich tot een groep profeten rekende, zijn medeprofeten (Openbaring 22:9). Het taalgebruik en de denkwereld wijzen op een herkomst uit het [[Vroegchristelijk jodendom|Joodse christendom]] in [[Palestina (regio)|Palestina]]. In de tekst zelf schreef de auteur dat hij verbannen was naar Patmos, voor de kust van [[Efeze]] (Openbaring 1:9).

== Johannes - de zoon van Zebedeüs ==
De [[synoptische evangeliën]] maken gewag van ene Johannes die de zoon was van Zebedeüs en de broer van Jakobus ([[Evangelie volgens Matteüs|Matteüs]] (4:21-22, 10:2, [[Evangelie volgens Marcus|Marcus]] 1:19-20, 3:17, 10:35 en [[Evangelie volgens Lucas|Lucas]] 5:10). Alle drie waren visser van beroep aan het [[Meer van Galilea]], maar Johannes en Jakobus lieten hun vader achter om [[Jezus (traditioneel-christelijk)|Jezus]] te volgen.<ref>Encarta-encyclopedie Winkler Prins (1993–2002) s.v. "Johannes de Apostel". Microsoft Corporation/Het Spectrum.</ref>

De duiding 'Johannes, de zoon van Zebedeüs' komt in het Johannes-evangelie geheel niet voor.<ref name="LC8">{{Citeer web |url=https://www.youtube.com/watch?v=PfkKCyLoinQ |title=8: John: Jesus the Man from Heaven |author=Bart D. Ehrman|work=Lost Christianities |publisher=University of North Carolina at Chapel Hill |date=2002 |accessdate=7 juli 2018|archiefurl=https://web.archive.org/web/20190606123943/https://www.youtube.com/watch?v=PfkKCyLoinQ&gl=US&hl=en|archiefdatum=2019-06-06}}</ref>{{rp|at=32:00}} In het evangelie worden wel 'de zonen van Zebedeüs' genoemd (Johannes 21:2), maar niet bij naam. Het vierde evangelie is bovendien het enige van de vier canonieke evangeliën dat geen twaalf apostelen van Jezus bij naam noemt.

De naam "Johannes" wordt hooguit 23 keer genoemd in het Evangelie volgens Johannes, maar in geen enkele van die gevallen verwijst deze naar een leerling van Jezus.<ref>19 van de vermeldingen hebben betrekking op [[Johannes de Doper]] (Johannes 1:6, 1:15, 1:19, 1:26, 1:28, 1:32, 1:35, 1:40, 3:23, 3:24, 3:25, 3:26, 3:27, 4:1, 5:33, 5:35, 5:36, 10:40 en 10:41). 4 van de 23 vermeldingen hebben betrekking op de vader van de apostel [[Petrus|Simon Petrus]] (Johannes 1:42, 21:15, 21:16 en 21:17)</ref>

== Zie ook ==
* [[Synoptische vraagstuk]]

{{Appendix}}

[[Categorie:Nieuwe Testament]]
[[Categorie:Openbaring van Johannes]]

Johanneïsch vraagstuk - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd