Colani op 30 mrt 2024 om 20:02

2024-03-30T20:02:31Z

Nieuwe pagina

{{Infobox dynastie
| naam = Jan I
| leven = 1252-1294
| afbeelding = Jan Brabantský.jpg
| onderschrift = Miniatuur uit een manuscript van de ''[[Brabantsche Yeesten]]''
| functie1 = [[Lijst van graven van Leuven en hertogen van Brabant|Hertog van Brabant]]
| periode1 = 1267-[[1294]]
| voorganger1 = [[Hendrik IV van Brabant|Hendrik IV]]
| opvolger1 = [[Jan II van Brabant|Jan II]]
| functie2 = [[Lijst van graven en hertogen van Limburg|Hertog van Limburg]]
| periode2 = 1288-[[1294]]
| voorganger2 = [[Reinoud I van Gelre]]
| opvolger2 = [[Jan II van Brabant|Jan II]]
| geboortedatum = 1252/54
| geboorteplaats = [[Leuven]]
| sterfdatum = [[3 mei]] [[1294]]
| sterfplaats = [[Bar-le-Duc (Meuse)|Bar-le-Duc]]
| vader = [[Hendrik III van Brabant]]
| moeder = [[Aleidis van Bourgondië]]
| dynastie = [[Huis Brabant]]
| broerzus =
| partner = [[Margaretha van Frankrijk (1254–1271)|Margaretha van Frankrijk]] (1270-1271) [[Margaretha van Dampierre]] (1273-1285)
| kinderen = Godfried [[Jan II van Brabant]] [[Margaretha van Brabant (1276-1311)|Margaretha van Brabant]] [[Maria van Brabant (1278-1338)|Maria van Brabant]]
| handtekening =
| website =
| bron =
| heraldiek =
| heraldiek-uitleg =
| portaal =
}}
'''Jan I''' ([[Leuven]], [[1252]] - [[Bar-le-Duc (Meuse)|Bar-le-Duc]], [[3 mei]] [[1294]]) was [[hertogdom Brabant|hertog van Brabant]] van 1267 tot 1294 en van [[hertogdom Limburg|Limburg]] van 1288 tot 1294.

== Biografie ==
Jan was een zoon van [[Hendrik III van Brabant|Hendrik III]] en [[Aleidis van Bourgondië]]. Hij was verder bekend als [[minnezang]]er. Jan I van Brabant volgde zijn mentaal gestoorde oudere broer [[Hendrik IV van Brabant|Hendrik IV]] op, die door zijn moeder-regentes van de troon was geweerd. Hij huwde in 1273 met [[Margaretha van Dampierre]], dochter van de Vlaamse graaf [[Gwijde van Dampierre]]. Zijn eerste vrouw, [[Margaretha van Frankrijk (1254–1271)|Margaretha van Frankrijk]], een dochter van [[Lodewijk IX van Frankrijk]], overleed in 1271 na amper één jaar huwelijk in het kraambed. Jan was vader van:
* Godfried ([[1273]]/[[1274|74]] – na 13 september [[1283]])
* [[Jan II van Brabant]] (1275-1312)
* [[Margaretha van Brabant (1276-1311)|Margaretha van Brabant]] (1276-1311), die in 1292 huwde met [[keizer Hendrik VII]] (1275-1313)
* [[Maria van Brabant (1278-1338)|Maria]], die in 1305 huwde met graaf [[Amadeus V van Savoye]] (1253-1323)

Jan I was een krachtige heerser die zijn gebied aanzienlijk vergrootte. Hij kondigde ook een algemeen landrecht af en reorganiseerde de administratie van zijn vorstendom. Zijn pogingen de Brabantse invloed tussen Maas en Rijn te versterken brachten hem onder meer in botsing met de machtige [[Aartsbisdom Keulen|aartsbisschop van Keulen]]. Omdat zijn Rijnpolitiek strookte met hun handelsbelangen, kon hertog Jan rekenen op de financiële steun van de Brabantse steden. Zijn belangrijkste aanwinst was het [[hertogdom Limburg]], samenvallend met het noordoosten van de huidige Belgische provincie Luik en het zuiden van de Nederlandse provincie Limburg, en genoemd naar de burcht Limburg aan de Vesder. Toen de kinderloze hertogin [[Irmgard van Limburg]] in 1283 overleed, kocht Jan I het opvolgingsrecht van een van haar erfgenamen. Dat was niet naar de zin van haar weduwnaar [[Reinoud I van Gelre]]. Het verzet werd echter tijdens de [[Slag bij Woeringen]] ([[5 juni]] [[1288]]) gebroken, waarna het hertogdom Limburg definitief aan Jan I werd toegewezen.

De weerbots van zijn expansiepolitiek kwam in de jaren 1290-1293. De schatkist was leeg en buitenlandse schuldeisers begonnen koopwaar uit Brabant aan te slaan en handelaars te arresteren. Er vormde zich een stedenbond die met Jan I onderhandelde over het toestaan van [[Bede (belasting)|beden]] om de schulden te delgen. De hertog verleende als tegenprestatie een tiental stedencharters, in teksten die telkens zeer gelijkluidend waren.<ref>Raymond van Uytven, [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1966_num_44_2_2626 Standenprivilegies en -beden in Brabant onder Jan I (1290-1293)], in: ''Revue belge de Philologie et d'Histoire'', 1966, nr. 2, p. 413-456. [https://web.archive.org/web/20230621144931/https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1966_num_44_2_2626 Gearchiveerd] op 21 juni 2023.</ref> Ook de abdijen en kloosters droegen bij, terwijl de adel akkoord ging met een [[vermogensbelasting]] van 5%. In deze context verscheen voor het eerst, als garantie tegen niet-naleving, een [[Recht van opstand|ongehoorzaamheidsrecht]] dat de feodale context oversteeg en zou uitgroeien tot een hoeksteen van het [[Brabants constitutionalisme]]. De oorkonden waren veelal in het Nederlands opgesteld, en niet meer in het Latijn zoals onder de vorige hertogen. Onder het bewind van hertog Jan I verschoof ook het Brabantse politieke centrum van Leuven naar Brussel.<ref>Paul De Ridder, [https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1979_num_57_2_3238 Brussel, residentie der hertogen van Brabant onder Jan I (1267-1294) en Jan II (1294-1312)], in: ''Belgisch Tijdschrift voor Filologie en Geschiedenis'', 1979, nr. 2, p. 329-341. [https://web.archive.org/web/20220616091748/https://www.persee.fr/doc/rbph_0035-0818_1979_num_57_2_3238 Gearchiveerd] op 16 juni 2022.</ref>

Jan I staat bekend als een levensgenieter en minnaar van muziek, zang en dichtkunst. Aan zijn hof weerklonk Nederlandse, Duitse en Franse literatuur. Zelf schreef hij [[Minnezang|Minnesang]] in een Duits getinte taal. Bekend is zijn lied ''Eins meien morgens fru'' met het [[Occitaans]]e zinnetje ''Harba lori fa'' ('De morgen is voor hen aangebroken'). Zijn hartstocht voor jachtpartijen en gewelddadige [[riddertoernooi]]en moest de hertog echter met de dood bekopen: hij verongelukte tijdens een toernooi in [[Bar-le-Duc (plaats)|Bar-le-Duc]]. Hij werd begraven in de minderbroederskerk in Brussel, volgens de bronnen ''[[Mos Teutonicus|more teutonico]]'', d.w.z. dat zijn lijk was gekookt. De resten van zijn graf zijn nog te zien in het ondergrondse museum [[Bruxella 1238]] naast het beursgebouw, dat op de plek is gebouwd van het voormalige minderbroederklooster.

== Nakomelingen ==
Jan I van Brabant had ook talrijke erkende bastaarden:

* In 1272 werd uit een relatie met Janneke Pijllijser (1253°-1297+) een zoon Jan Pijllijser geboren.
* In 1273 werd uit een relatie met Johanna van der Balct, een zoon Gilles van der Balct geboren.
* In 1275 werd uit een relatie met Aleydis van der Plas (dienstmeisje op kasteel), een zoon Jan van der Plas geboren.

Van andere bastaarden zou Jan I eveneens de natuurlijke vader zijn:
[[Jan Meeuwe]], [[Margareta van Tervuren]] en [[Jan van Mechelen]]. Al zijn de historici het niet eens over alle bastaarden (zoals over Jan van Mechelen).

== In de populaire cultuur ==
=== Volkslied ===
In [[Het lied van hertog Jan|een bekend Brabants volkslied]] wordt hertog Jan vereerd.

=== Bier ===
In Brabantse volkslegenden leeft "hertog Jan" voort als een populaire, gulle en goedlachse vorst die graag in het gezelschap van eenvoudige lieden genoot van spijs en drank. Na de [[Slag bij Woeringen]] zou hij een groot overwinningsfeest voor zijn leger hebben gehouden, met heel veel bier. Om zijn soldaten toe te spreken ging hij zitten boven op een stapel biervaten. Volgens sommigen zou hij op die manier model gestaan hebben voor de allegorische bierkoning ''Gambrinus'', wiens naam ontstaan zou zijn door de volkse verbastering van zijn Latijnse naam ('Jan primus' = Jan de eerste). Alleszins wordt zijn afbeelding te paard gebruikt als logo voor de in België populaire biersoort [[Primus (pils)|Primus]] die naar Jan I verwijst. Op het logo van het naar hem vernoemde Limburgse biermerk ''[[Hertog Jan (bier)|Hertog Jan]]'' staat hij afgebeeld als bebaarde vorst in hermelijnen mantel die een grote pul bier heft.

==Fotogalerij==
<gallery>
Bestand:Bruxelles Grand-place 13-19 901.jpg|Borstbeeld van Jan I van Brabant ([[Grote Markt (Brussel)|Grote Markt, Brussel]])
Bestand:Codex_Manesse_Johann_von_Brabant.jpg|[https://digi.ub.uni-heidelberg.de/diglit/cpg848/0031 Jan I in de Codex Manesse (1305-1315)]
Bestand:Codex Manesse 018v Eens meienmorgens vroeg.jpg|''[[Het lied van hertog Jan]]''
Bestand:Hertog Brabant Jan I denier.jpg|Zilveren [[Denarius|denier]] van Jan I, geslagen in [[Leuven]] na 1282.
Bestand:Belgian_Beer_World_16.jpg|Standbeeld Jan Primus in biermuseum [[Belgian Beer World]], Brussel
</gallery>

== Voorouders==
{| class="wikitable" style="background:#FFFFFF; font-size:85%; text-align:center"
|- bgcolor="#E0E0E0"
!colspan="9"|Voorouders van Jan I van Brabant
|-
|'''Overgrootouders'''
|colspan="2"| [[Hendrik I van Brabant]] (1160-1235) ∞ [[Mathilde van Boulogne (1210)|Mathilde van Boulogne]] (±1161–1210) 
|colspan="2"| [[Filips van Zwaben]] (1177-1208) ∞ 1197 [[Irena Angela]] (1177-1208) 
|colspan="2"| [[Odo III van Bourgondië]] (1166-1218) ∞ 1299 [[Adelheid van Vergy]] (1182–1252) 
|colspan="2"| [[Robert III van Dreux]] (1185-1234) ∞.1210 [[Eleonora van Saint-Valery-sur-Somme]] (1192-1250) 
|-
|'''Grootouders'''
|colspan="4"| [[Hendrik II van Brabant]] (1207-1248) ∞ [[Maria van Zwaben]] (1201-1235) 
|colspan="4"| [[Hugo IV van Bourgondië]] (1212-1272) ∞ 1229 [[Yolande van Dreux]] (1212-1248) 
|-
|'''Ouders'''
|colspan="8"| [[Hendrik III van Brabant]] (1231-1261) ∞ +/-1251 [[Aleidis van Bourgondië]] (1233-1273) 
|- bgcolor="#E0E0E0
|colspan="9"| '''Jan I van Brabant (±1252–1294)'''
|}

== Literatuur ==
* G. C. van der Berghe, ''Jean le Victorieux, duc de Brabant (1259–1294)'', Leuven, 1857
* [[Alphonse Wauters]], ''Le Duc Jean Ier et le Brabant sous le règne de ce prince'', Brussel, 1859 ([https://books.google.be/books?id=tyhZAAAAcAAJ online])
* [[Karel Frans Stallaert]], ''Geschiedenis van hertog Jan den Eersten van Brabant en van zijn tijdvak'', Brussel, 1861
* Paul De Ridder, ''Hertogelijk inkomstenbeleid en ontwikkeling van de standenstaat in Brabant onder Jan I (1267-1294) en Jan II (1294-1312)'', 3 dln., onuitgegeven proefschrift, R.U.G., Gent, 1976-1977

{{Wikibooks|Gedichten uit de wereldliteratuur/Ic sach noyt so roden mont}}
{{Appendix|2=
{{References}}
{{Link dbnl auteur|id=jan_001}}
}}

[[Categorie:Hertog van Brabant]][[Categorie:Hertog van Neder-Lotharingen]][[Categorie:Hertog van Limburg]][[Categorie:Huis Brabant]][[Categorie:Middelnederlands schrijver|Brabant, Jan]][[Categorie:13e-eeuws schrijver|Brabant, Jan]][[Categorie:Zuid-Nederlands schrijver (voor 1830)|Brabant, Jan]][[Categorie:Adel in de Nederlanden in de 13e eeuw|Brabant, Jan I]]

Jan I van Brabant - Bewerkingsoverzicht

Colani op 30 mrt 2024 om 20:02