Colani: 1 versie geïmporteerd

2025-11-27T09:37:47Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

{{Infobox auteur
| naam = J.A. Emmens
| afbeelding = Jan Emmens.png
| onderschrift =
| citaat =
| volledige naam = Jan Ameling Emmens
| pseudoniem =
| beter-bekend-als =
| bijnaam =
| genoemd =
| geboren = [[17 augustus]] [[1924]]
| geboorteplaats = [[Rotterdam]]
| overleden = [[12 december]] [[1971]]
| overlijdensplaats = [[Utrecht (stad)|Utrecht]]
| land = {{NL}}
| beroep = kunsthistoricus
| jaren-actief =
| genre =
| stroming =
| invloeden =
| bekende-werken =
| uitgeverij =
| onderscheiding =
| dbnl = emme001
| handtekening =
| website =
| lijst =
| ander portaal = Kunst & Cultuur
| portaal2 = Literatuur
| portaal3 =
}}

'''Jan Ameling Emmens''' ([[Rotterdam]], [[17 augustus]] [[1924]] – [[Utrecht (stad)|Utrecht]], [[12 december]] [[1971]]) was een Nederlands [[Kunstgeschiedenis|kunsthistoricus]] en [[dichter]]. Emmens was hoogleraar aan het [[Kunsthistorisch Instituut (Utrecht)|Kunsthistorisch Instituut]] van de [[Universiteit Utrecht]] en enkele jaren directeur van het [[Nederlands Interuniversitair Kunsthistorisch Instituut|Nederlands Kunsthistorisch Instituut]] in [[Florence (stad)|Florence]].

== Werk en leven ==
[[Bestand:Rembrandt_-_The_Mennonite_Preacher_Anslo_and_his_Wife_-_Google_Art_Project.jpg|alt=Rembrandt_-_The_Mennonite_Preacher_Anslo_and_his_Wife_-_Google_Art_Project|miniatuur|Rembrandt, ''Portret van Cornelis Anslo en Aaltje Anslo,'' 1652 (onderwerp van Jan Emmens' artikel 'Ay Rembrandt, maal Cornelis' stem')]]
Emmens, zoon van ingenieur en Heineken-directeur Jan Ameling Emmens (1894-1974),<ref>Emmens sr. was auteur, met A. Hallema, van het boek ''Het bier en zijn brouwers. de geschiedenis van onze oudste volksdrank.'' De Bussy, Amsterdam, 1968.</ref> doorliep het [[Marnix Gymnasium]] in Rotterdam, waar hij bevriend was met [[Jan Eijkelboom]].<ref>Kees van ’t Hoff: ''Geef nooit het hele hart''. Amsterdam, Arbeiderspers, 2021</ref> In 1945 publiceerde hij in eigen beheer de [[dichtbundel]] ''[[Chaconne (muziekstuk)|Chaconne]]''. Emmens studeerde één jaar rechten in Leiden. Nadat hij zijn opleiding had afgebroken werd hij door zijn ouders een jaar naar Parijs gestuurd om kunstgeschiedenis te studeren. Hier ontmoette hij de dichter [[Henri Albert Gomperts|Henri Gomperts]].

In 1947 zette hij zijn studie voort aan het [[Kunsthistorisch Instituut (Utrecht)|Kunsthistorisch Instituut te Utrecht]] bij onder meer [[Louis Grondijs]], [[Godefridus Johannes Hoogewerff|Godfried Hoogewerff]] en [[Jan Gerrit van Gelder|Jan van Gelder]]. Al snel werd Emmens assistent van [[William Heckscher]], hoogleraar [[iconografie]] en vroegmiddeleeuwse kunst. Zijn scriptie, ''Apelles en Apollo'', betrof zeventiende-eeuwse gedichten over schilderijen. Emmens verliet Utrecht om in 1955 directeur te worden van het [[Nederlands Interuniversitair Kunsthistorisch Instituut]] in Florence.

Enkele jaren later keerde hij terug naar Utrecht, waar hij in 1964 promoveerde op ''Rembrandt en de regels van de kunst''. In het proefschrift werd "overtuigend afgerekend met de negentiende- en vroeg twintigste-eeuwse romantische visie op Rembrandt als arme, miskende en idealistische schilder".<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/_hol006199201_01/_hol006199201_01_0022.php Anton Korteweg: 'Jan Emmens, 1924-1971. Wie slaapt vergeet zichzelf niet maar een ander.' In: ''Hollands maandblad'', 1992, p. 18]. [https://web.archive.org/web/20220813223710/https://www.dbnl.org/tekst/_hol006199201_01/_hol006199201_01_0022.php Gearchiveerd] op 13 augustus 2022.</ref> Voor zijn revisie baseerde Emmens zich op een grondige lezing van de teksten die al in de zeventiende eeuw over Rembrandt werden geschreven. Deze teksten wist hij op waarde te schatten door ze te plaatsen in een literaire traditie die terugging tot de Klassieke Oudheid (''Rembrandt en de regels van de kunst'' bevat opvallend veel citaten in het Latijn en Oud-Grieks). Voor zijn proefschrift ontving Emmens in 1965 de [[Karel van Manderprijs]] en in 1967 de [[Dr. Wijnaendts Francken-prijs]].

In 1967 werd hij benoemd tot hoogleraar kunstgeschiedenis in Utrecht, als opvolger van [[William Heckscher|Heckscher]]. Zijn proefschrift was een startschot om Rembrandt en diens werken wetenschappelijk te benaderen (in contrast tot de esthetiserende benadering van Rijksmuseum-directeur [[Frederik Schmidt Degener]]). Emmens was daarom betrokken bij het [[Rembrandt Research Project]] dat in 1968 werd opgericht. Binnen het project beoogde hij het systematische onderzoek naar de [[iconografie]] van [[Rembrandt van Rijn|Rembrandt]].<ref>[[Josua Bruyn]]: 'In memoriam J. A. Emmens. August 17, 1924 – December 12, 1971'. In: ''Simiolus. Netherlands Quarterly for the History of Art'' 1971, 5, No. 1/2, p. 1–2. In het Nederlands: [https://www.dbnl.org/tekst/_tir001197201_01/_tir001197201_01_0052.php 'Ziener onder kunsthistorici', ''Tirade'', 1972]. [https://web.archive.org/web/20221008224802/https://www.dbnl.org/tekst/_tir001197201_01/_tir001197201_01_0052.php Gearchiveerd] op 8 oktober 2022.</ref><ref>E.K.J. Reznicek: ''J. A. Emmens''. In: ''[[The Burlington Magazine]]'' 1972, 114, No. 829, p. 245–246.</ref> Hoewel dit niet van de grond kwam, bleef de door Emmens gepropageerde aandacht voor hoe in zeventiende-eeuwse teksten over Rembrandts werken werd geschreven, van betekenis van de latere invalshoek van [[Ernst van de Wetering]].

Emmens was redacteur van de literaire bladen ''[[Libertinage]]'' en ''[[Tirade (tijdschrift)|Tirade]]'' en maakte op die manier kennis met veel schrijvende tijdgenoten, onder wie [[Willem Frederik Hermans]].<ref>{{Citeer web |url=https://www.dbnl.org/tekst/_tir001201201_01/_tir001201201_01_0003.php |titel=Willem Otterspeer W.F. Hermans en J.A. Emmens, veel overeenkomst, nog meer verschil, Tirade. Jaargang 56 (nrs. 442-446) |achternaam=DBNL |bezochtdatum=2023-01-07 |werk=DBNL |taal=nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230107150355/https://www.dbnl.org/tekst/_tir001201201_01/_tir001201201_01_0003.php|archiefdatum=2023-01-07}}</ref> Behalve gedichten schreef hij ook autobiografische aforismen, verzameld in zijn ''Autobiografisch woordenboek'' (1963) en de bloemlezing ''Overkomst dringend gewenst'' (samengesteld door [[Wim Brands]]). Hij vertaalde onder meer de poëzie van [[Eugenio Montale]] en [[Gaius Valerius Catullus|Catullus]].

In 1971 koos Emmens, gezien de "ontoereikendheid van het bestaan"<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/_hol006199201_01/_hol006199201_01_0022.php Anton Korteweg: 'Jan Emmens, 1924-1971. Wie slaapt vergeet zichzelf niet maar een ander.' In: ''Hollands Maandblad'', 1992, p. 22]. [https://web.archive.org/web/20220813223710/https://www.dbnl.org/tekst/_hol006199201_01/_hol006199201_01_0022.php Gearchiveerd] op 13 augustus 2022.</ref> zelf de dood. Hij stierf de dag voordat hij de Fenixprijs van de Rotterdamse Kunststichting zou ontvangen.

In 1978 vertaalde [[Fernanda Bramanti-Nieuwenkamp]] zijn hoofdwerk over Rembrandt naar het Italiaans.<ref>Jan Emmens, vertaling Fernanda Bramanti-Nieuwenkamp, ''Rembrandt e la sua concezione dell'arte,'' Florence: Istituto universitario olandese di storia dell'arte, 1978.</ref>

Jan Emmens was getrouwd met de psychiater Marja Vijlbrief (1928-2010).

== Publicaties ==
=== Gedichtenbundels en boeken ===
* Jan Emmens, ''Chaconne,'' Den Haag 1954.
* Jan Emmens, ''Kunst- en vliegwerk,'' Amsterdam: Van Oorschot, 1957.
* Jan Emmens, ''Autobiografisch woordenboek,'' 1963.
* Jan Emmens, ''Rembrandt en de regels van de kunst,'' Universiteit Utrecht, 1964.
* Jan Emmens, ''Een hond van Pavlov,'' Amsterdam: Van Oorschot, 1969.
* Jan Emmens, ''Gedichten,'' Amsterdam: Van Oorschot, 1974.
* Jan Emmens, ''Rembrandt e la sua concezione dell’arte.'' Firenze: Istituto Universitario Olandese di Storia dell’Arte, 1978 (Serie Istituto Universitario Olandese di Storia dell’Arte; 8)
* Tussen 1979 en 1981 verscheen Emmens' ''Verzameld werk'' in vier delen: ''Rembrandt en de regels van de kunst,'' twee delen ''Kunsthistorische opstellen'' ({{ISBN|90-282-0495-4}}) en een deel ''Gedichten en aforismen'' ({{ISBN|90-282-0476-8}}), dat veel meer materiaal bevat dan de drie kleine, tijdens zijn leven gepubliceerde bundels.
* Jan Emmens, "Jeugdwerk", in: ''Tirade'' 29 (1985)''.''<ref>{{Citeer web |url=https://www.dbnl.org/tekst/_tir001198501_01/_tir001198501_01_0079.php |titel=Aaldert Compagner Bij jeugdwerk van Jan Emmens, Tirade. Jaargang 29 (nrs. 296-300) |achternaam=DBNL |bezochtdatum=2023-01-12 |werk=DBNL |taal=nl|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230112102801/https://www.dbnl.org/tekst/_tir001198501_01/_tir001198501_01_0079.php|archiefdatum=2023-01-12}}</ref>
* Jan Emmens: ''Overkomst dringend gewenst''. Bloemlezing, samengesteld door Wim Brands. Amsterdam, Van Oorschot, 2012.

=== Artikelen ===
* Jan Emmens, "Ay Rembrant, maal Cornelis stem" ''Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek'' 7, 1956: 133-165;
* Jan Emmens en Josua Bruyn, "De zonnebloem als embleem in een schilderijlijst" ''Bulletin van het Rijksmuseum'' 4 (1956): 3-9;
* Jan Emmens en Josua Bruyn, "The Sunflower Again" ''The Burlington Magazine'' 99 (1957): 96-97;
* Jan Emmens en [[Jan Gerrit van Gelder]], ''De schilderkunst van Jan Vermeer: een voordracht.'' Utrecht: Kunsthistorisch Instituut, 1958;
* Jan Emmens, "Les Ménines de Vélasquez. Miroir des Princes pour Philippe IV" ''Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek'' 12, 1961: 51-79; vertaald als "Las Meninas von Velázquez: Fürstenspiegel für Philipp IV."; orig. 1961. In: ''Las Meninas im Spiegel der Deutungen,'' 2001, pp. 115-133, en "Las Meninas de Velázquez: espejo de príncipes para Felipe IV." In: ''Otras meninas,'' 1995, pp. 43-66
* "Natuur, onderwijzing en oefening. Bij een drieluik van Gerrit Dou" in ''Album Discipulorum , aangeboden aan Professor Dr. J.G. van Gelder, ter gelegenheid van zijn zestigste verjaardag, 27 Februari 1963.'' Utrecht: Dekker & Gumbert, 1963: 125-136, vertaald als "A seventeenth-century theory of art: nature and practice," In: ''Looking at seventeenth-century Dutch art,'' 1997, pp. 15-20.
* Jan Emmens en Simon Levie, "The history of Dutch Art History", in: ''Criticism and theory in the arts.'' Parijs: Parnassus publications, 1963, 8-9.
* Jan Emmens, "Book Review: Seven Letters by Rembrandt", ''Oud Holland'' 78 n1-2 (1963): 79-82
* Jan Emmens, "Een fabel van Ariosto". In: ''Nederlands Kunsthistorisch Jaarboek'' 15, 1964: 93-104;
* Jan Emmens en Eddy de Jongh, "De kunsttheorie van Cobra, 1848-1948" ''Simiolus'' 1,1 (1966-1967): 51-64;
* Jan Emmens, "[[Erwin Panofsky]] as a Humanist". ''Simiolus'' 2,3 (1967-1968): 109-113;
* Jan Emmens, "In Memoriam Dr Sturla Gudlaugsson", ''Simiolus'' 4 (1971);
* Jan Emmens, "Rudolf and Margot Wittkower, ''Born under Saturn''" Book review. ''The Art Bulletin'' 53 (1971): 427-428;
* Jan Emmens, "'Eins aber ist nötig' - Zu Inhalt und Bedeutung von Markt- und Kuchenstücken des 16. Jahrhunderts" in ''Album Amicorum J.G. van Gelder.'' onder redactie van Bruyn, J; Emmens, J.A.; De Jongh, E; Snoep, D.P. Den Haag: Martinus Nijhoff, 1973: 93-101;
* Jan Emmens, "Apelles en Apollo: Nederlandse gedichten op schilderijen in de 17de eeuw" ''Kunsthistorische opstellen'' 1, Amsterdam, 1981: 5-60

== Vertalingen ==
* Walter Paatz, ''De kunst der Renaissance in Italië.'' Utrecht/Antwerpen, Uitgeverij Het Spectrum, 1953. Oorspronkelijke titel: 'Die Kunst der Renaissance in Italien' (1953). Vertaald door J. A. Emmens. Inleiding van prof. dr. [[Henk Schulte Nordholt (kunsthistoricus)|Henk Schulte Nordholt.]]

== Bronnen ==
* Hessel Miedema, 'J.A. Emmens, Rembrandt en de regels van de kunst'. In: ''Oud Holland'' 84 (1969): 249-256.
* Josua Bruyn, [https://www.dbnl.org/tekst/_tir001197201_01/_tir001197201_01_0052.php 'Ziener onder de kunsthistorici']. In: ''Tirade'' 16 (nrs. 173-182), 1972, 481-3.<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/_tir001197201_01/_tir001197201_01_0052.php "Ziener onder de kunsthistorici"]. [https://web.archive.org/web/20221008224802/https://www.dbnl.org/tekst/_tir001197201_01/_tir001197201_01_0052.php Gearchiveerd] op 8 oktober 2022.</ref>
* [[Emil Reznicek]], 'J.A. Emmens'. In: ''The Burlington Magazine'' 114 (1972): 245-246.
* David Freeberg, recensie Jan Emmens' Verzameld werk, ''Simiolus'' 13 (1983), p. 142-146.
* Peter Hecht, 'J.A. Emmens (1924-1971)' in Hecht, Peter; Hoogenboom, Annemieke; Stolwijk, Chris (eds.) ''Kunstgeschiedenis in Nederland. Negen opstellen''. Amsterdam: Prometheus, 1998: 169-192.
* Wouter van Oorschot, [https://www.nrc.nl/nieuws/2022/12/14/jan-emmens-een-van-de-beste-dichters-van-de-vorige-eeuw-a4151388 'Jan Emmens. Een van de beste dichters van de vorige eeuw'], ''NRC'', 14 december 2022.

Het oktobernummer van literair tijdschrift ''[[Tirade (tijdschrift)|Tirade]]'' (1972)<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/_tir001197201_01/_tir001197201_01_0043.php Inhoudsopgave Tirade 1972] in de [[Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse Letteren|DBNL]]. [https://web.archive.org/web/20221012231558/https://www.dbnl.org/tekst/_tir001197201_01/_tir001197201_01_0043.php Gearchiveerd] op 12 oktober 2022.</ref> was geheel gewijd aan Jan Emmens, met de volgende bijdragen:

* [[Henri Albert Gomperts|H.A. Gomperts]]: 'Slachtoffer van veelheid'
* [[Renate Rubinstein]]: 'In een uithoek'
* H. van Galen Last: 'Een leek tegenover de autoriteit'
* [[Chr.J. van Geel]]: 'Boom bij wijze van spreken'
* [[Jan Gerrit van Gelder|J.G. van Gelder]]: 'Jan Emmens als gesprekspartner'
* Josua Bruyn: 'Ziener onder de kunsthistorici'
* R.W. Scheller: 'J.A. Emmens kijkt met het oog van het verstand'
* [[Eddy de Jongh (kunsthistoricus)|Eddy de Jongh]]: '‘In het histories onderzoek verlies ik mijzelf, in een gedicht vind ik mezelf terug’'
* [[Rudi Fuchs|R.H. Fuchs]]: 'De vorm van het verleden'
* [[Evert van Uitert]]: 'Jan Emmens en het kunsthistorisch instituut'
* Joh. van Zweden: 'Emmens als beeldend kunstenaar'
* Peter Hecht: 'Maar erg waar is het ook niet'

== Trivia ==
In het Franse dorpje [[Véretz]] in de Loire-vallei liet Emmens met twee vrienden een marmeren plaquette aanbrengen ter ere van de negentiende-eeuwse liberale pamflettist Paul Louis Courier. Hierin staat gebeiteld: "Hommage à Paul Louis, 1772-1835, de trois Hollandais, pamphlétaires manqués. 1954: Jan Emmens, Wim Smit, Pierre Vinken."

In 1989 werd Emmens' iconografische theorie, waarin hij diepere betekenissen had gezocht in het werk van Gerrit Dou<ref>"Natuur, onderwijzing en oefening. Bij een drieluik van Gerrit Dou" in Album Discipulorum , aangeboden aan Professor Dr. J.G. van Gelder, ter gelegenheid van zijn zestigste verjaardag, 27 Februari 1963. Utrecht: Dekker & Gumbert, 1963: 125-136,</ref>, bekritiseerd door Peter Hecht op een symposium over de Leidse Fijnschilders in het Rijksmuseum. Door de aanwezigen werd dit als "vadermoord" opgevat.{{Bron?||2023|05|10}} Hierop volgden nog vele discussies over de geldigheid van de zoektocht naar "verborgen betekenissen" in de kunst van de zeventiende eeuw.

== Externe links ==
* [https://www.dbnl.org/auteurs/auteur.php?id=emme001 Profiel en werken van Emmens in de dbnl]
* [https://profs.library.uu.nl/index.php/profrec/getprofdata/561/1/1/0 Profiel bij Universiteit Utrecht] (met foto)
* [https://arthistorians.info/emmensj Jan Emmens] in het Dictionary of Art Historians

{{Appendix}}
{{Bibliografische informatie}}

{{DEFAULTSORT:Emmens, Jan}}
[[Categorie:Hoogleraar aan de Universiteit Utrecht]]
[[Categorie:Nederlands kunsthistoricus]]
[[Categorie:Nederlands hoogleraar]]
[[Categorie:Nederlands dichter]]
[[Categorie:Rembrandt van Rijn]]

Jan Emmens (kunsthistoricus en dichter) - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd