Colani: 1 versie geïmporteerd

2026-03-15T10:22:56Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

{{Infobox persoon Tweede Wereldoorlog
| naam = Jakob Edelstein
| afbeelding =
| onderschrift=
| gbdat = [[1903]]
| sterfdat = [[20 juni]] [[1944]]
| geslacht = man
| gbplaats = [[Horodenka]], [[Galicië (Oost-Europa)|Galicië]],<br />
[[Oostenrijk-Hongarije]]
| sterfplaats = [[Auschwitz (concentratiekamp)|concentratiekamp Auschwitz]]
| zijde = [[Holocaust]]slachtoffer
| org = Ältestenrat
| spfunc = Judenältester in [[Theresienstadt (concentratiekamp)]]
| rang =
}}

'''Jakob Edelstein''' (of Yaakov, Yacov, Jakub, Jacob Edelstein, Edlstein or Edelsteyn) ([[Horodenka]] ([[Galicië (Oost-Europa)|Galicië]]), [[1903]] – [[Auschwitz (concentratiekamp)|Auschwitz]], [[20 juni]] [[1944]]) was een [[Eerste Tsjecho-Slowaakse Republiek|Tsjecho-Slowaakse]] [[Zionisme|zionist]], [[Sociaaldemocratie|sociaaldemocraat]] en de eerste voorzitter van de Joodse Raad in het getto [[Theresienstadt (concentratiekamp)|Theresienstadt]].

== Leven en werken ==
[[Bestand:Stroop Report - Warsaw Ghetto Uprising 13.jpg|thumb|Gevangengenomen [[Hechalutz]]strijders tijdens de [[Opstand in het getto van Warschau]]]]
[[Bestand:Auschwitz I death block 11 04.jpg|thumb|Todesblock 11]]
Jakob Edelstein is geboren in Horodenka, in die tijd in de [[Oostenrijk-Hongarije|Oostenrijks-Hongaarse Dubbelmonarchie]] gesitueerd, nu in de [[Oblast Ivano-Frankivsk]], [[Oekraïne]] gelegen.<ref name="Lexikon" /> Zijn ouders, Motl en Mattil Edelstein, waren vrome [[Asjkenazim]] die nog een dochter hadden Dora genaamd.<ref name="Sefer" />

In 1915 ten tijde van de [[Eerste Wereldoorlog]] vluchtte zijn familie naar [[Brno]] in [[Moravië (regio)|Moravië]]<ref name="yivoencyclopedia">{{Citeer web |url=http://www.yivoencyclopedia.org/article.aspx/Edelstein_Jakob#suggestedreading |title= "Edelstein, Jakob."|author= Frankl, Michal|date=5 August 2010|work= YIVO Encyclopedia of Jews in Eastern Europe|publisher= |accessdate=6 december 2011}}</ref> om aan een [[pogrom]] van het Russische leger tegen de Joden in Horondenka te ontkomen. Negen Joden werden in de hoofdstraat van het stadje opgehangen.<ref>{{Citeer web |url= http://www.jewishgen.org/Yizkor/gorodenka/gor086.html|title=The History of the Jews of Horodenka |author=Dr. N. M. Gelber |date= |work=Jewishness |publisher=Museum of Jewish Heritage, New York, NY |accessdate=7 december 2011}}</ref> Na de oorlog ging het gezin terug naar Horodenka, Jakob bleef in Brno achter om zijn studie aan de handelsschool af te maken. Na voltooiing van deze opleiding trok hij van Brno naar [[Teplice|Teplitz]] in Noord-[[Bohemen]] om als handelsreiziger te werken. Edelstein werd er een actief lid van de [[Poale Zion]] en van de Sociaaldemocratische partij. Edelstein sloot zich in 1926 aan bij de zionistische jeugdorganisaties [[Techelet Lavan]] en [[Hechaluz]], in de [[Tweede Wereldoorlog]] een verzetsbeweging. Namens de Techelet Lavan werd Edelstein in 1929 naar het hoofdkantoor van de Hechaluz afgevaardigd.<ref name="Lexikon" />

In 1927 verliet hij de partij en raakte twee jaar betrokken bij de [[Přátelé přírody]], een (Sociaaldemocratische) organisatie van natuurvrienden.<ref name="Sefer">{{Citeer web |url= http://www.jewishgen.org/yizkor/gorodenka/gor355.html|title=Sefer Horodenka, translator Harvey Buchalter |author= |date= 1963|work=Yizkor Book Project |publisher="Former Residents of Horodenka and Vicinity in Israel and the USA." |accessdate=7 december 2011}}</ref> In 1929 werd Edelstein lid van de [[Histadrut]] (vakcentrale voor en nu in [[Israël]]) in Teplitz.<ref name="Sefer" />

Jakob Edelstein trouwde in 1931 en verhuisde met zijn bruid Miriam naar [[Praag]] om voor het Palästina-Amt (Palestina-bureau van de Zionistische beweging) te werken. Daarvan werd hij in 1933 directeur tot aan het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog. Tussendoor werkte hij in 1937 drie maanden bij de [[Keren Hajessod]] (een fondsenwervingsorganisatie) in het [[mandaatgebied Palestina]].<ref name="Sefer" />

Voordat de oorlog uitbrak hadden Edelstein en zijn gezin de mogelijkheid en de papieren om naar [[Land van Israël|Eretz Israel]] te reizen, ze waren van plan zich in de [[Kibboets]] Givat Haim te vestigen, maar Edelstein koos ervoor om bij zijn mensen in Tsjecho-Slowakije te blijven.<ref name="Hebrew">[[:he:יעקב אדלשטיין|Hebreeuwse Wikipedia]]</ref>

===Tweede Wereldoorlog===
Door de Duitse annexatie op 15 maart 1939 van het [[Resttschechei|restant van Tsjecho-Slowakije]] belandde Edelstein in het [[Protectoraat Bohemen en Moravië]] en werd hij het verantwoordelijke aanspreekpunt van de Duitse bezetter ter zake de emigratie van Tsjecho-Slowaakse Joden naar Palestina.<ref name="beitterezin">{{Citeer web|url= https://www.bterezin.org.il/120869/Ghetto-Leadership|title= Ghetto Leadership|author= Dr. Margalit Shlain|date= |work= Beit Theresienstadt|publisher= |accessdate= 8 december 2011|archiefdatum= 29 mei 2012|archiefurl= https://web.archive.org/web/20120529140714/http://www.bterezin.org.il/120869/Ghetto-Leadership|dodeurl= ja}}</ref> Daarvoor reisde Edelstein tussen 1939 en 1941, met toestemming van de [[Gestapo]] meerdere malen naar het buitenland om er contacten te leggen met Joodse functionarissen om informatie uit te wisselen, hiervoor bezocht hij [[Bratislava]], [[Wenen]], [[Berlijn]] en [[Genua (stad)|Genua]]. De Duitsers stonden toe dat hij en zijn plaatsvervanger Ing. Otto Zucker in 1939 Engeland en Palestina bezochten om de aankomst van Joodse vluchtelingen te helpen faciliteren. Om te voorkomen dat hij niet meer zou terugkeren moest zijn vrouw in Tsjecho-Slowakije blijven. Zelfs in de oorlog reisde Edelstein in 1940 naar [[Triëst (stad)|Triëst]] om wegen te vinden om Tsjecho-Slowaakse Joden naar het buitenland te evacueren.<ref name="Sefer" /> Samen met zijn medewerker [[Richard Friedmann]] bezocht hij in maart 1941, op bevel van de [[Schutzstaffel|SS]], enkele weken Amsterdam om de lokale voorzitters van de [[Joodsche Raad]], [[Abraham Asscher (1880-1950)|Abraham Asscher]] en [[David Cohen]], over een administratief apparaat, zoals in Praag, tussen de Raad en de [[Zentralstelle für jüdische Auswanderung in Amsterdam]] te instrueren.<ref name="Lexikon">{{Citeer web |url=https://www.ghetto-theresienstadt.de/pages/e/edelsteinj.htm |title= Dr. Edelstein, Jakub |author= Jürgen Winkel|date= January 2007 |work=Theresienstadt 1941-1945 Ein Nachschlagewerk |publisher= Kulturverein Schwarzer Hahn e.V.|accessdate= 8 december 2011}}{{de}}</ref>

In het kader van het zogenaamde [[Nisko-und-Lublin-Plan]] werden Edelstein en Friedmann samen met ongeveer duizend andere Joodse mannen op 18 oktober 1939 vanuit [[Ostrava]] gedeporteerd naar [[Nisko]], in het Joods reservaat van [[Lublin]] in het [[Generaal-Gouvernement]]. Nadat dit plan was mislukt keerde hij in november 1939 weer naar Praag terug.<ref name="Lexikon" />

Edelstein probeerde te verhinderen dat de Joden uit het Protectoraat Bohemen en Moravië naar Polen gedeporteerd zouden worden. Daarvoor stelde hij de Duitse bezetter keer op keer voor Tsjechische Joden als werkkrachten in het Protectoraat in te zetten.
<div style="text-align:center;">''"Jüdische Arbeit zur Rettung jüdischen Lebens"''<br />''Joods werk om Joodse levens te redden''</div>
was de gedachte achter Edelsteins politiek. De stichting van het getto Theresienstadt zag Edelstein daarom als een succes omdat hij en de andere Joodse leiders zich er niet van bewust waren dat Theresienstadt als doorgangskamp voor de vernietigingskampen gepland was.<ref name="Lexikon" />

Op 4 december 1941 werden Edelstein en zijn familie op bevel van het hoofd van de Zentralstelle für jüdische Auswanderung (Centraal bureau voor Joodse emigratie) in Praag, [[Lijst van militaire rangen van de Schutzstaffel|SS-Sturmbannführer]] [[Hans Günther]] in Theresienstadt gevangengezet. De kampcommandant [[Lijst van militaire rangen van de Schutzstaffel|SS-Obersturmführer]] [[Siegfried Seidl]] stelde hem gelijk aan tot de eerste Judenältester (leider van de Joden) van het getto Theresienstadt. Hij zat uit dien hoofde een twaalfkoppige Joodse raad voor. In het getto interesseerde Edelstein zich in het bijzonder voor de vorming van de jeugd.

Eind januari 1943 werd Edelstein als Judenältester door [[Paul Eppstein]] vervangen en werd diens eerste plaatsvervanger. Omdat er bij telling in het getto een verschil bleek tussen de geregistreerde en daadwerkelijk aanwezige gevangenen werd Edelstein op 9 november 1943 gearresteerd. Midden december 1943 werd hij naar het vernietigingskamp [[Auschwitz (concentratiekamp)]] gedeporteerd en in Block 11 van het Stammlager ondergebracht. Op 20 juni 1944 moest Jakob Edelstein bij de moord op zijn echtgenote Miriam en zijn zoon Ariel toekijken voordat hij zelf in het crematorium van de gaskamer werd doodgeschoten.<ref name="Lexikon" /><ref name="Brod">{{Citeer web |url= http://www.jewishgen.org/yizkor/gorodenka/gor355.html|title=The Heroes of Theresienstadt |author= Max Brod |date= 1947|work=Yizkor Book Project |publisher="Former Residents of Horodenka and Vicinity in Israel and the USA." |accessdate=11 december 2011}}</ref>

In juni 1947, ter gelegenheid van het drie-jaars [[yahrzeit]] van Jacob Edelsteins dood in Auschwitz, schreef [[Max Brod]]:<blockquote>
''"And so a Jewish hero left this world, a man who up to the end did everything he possibly could and never gave up."''<br />
''En zo heeft een Joodse held deze wereld verlaten, een man die tot het einde al het mogelijke heeft gedaan en nooit opgaf''<ref name="Brod" /></blockquote>

Jakobs ouders Motl en Matil en zijn zuster Dora met haar man en twee kinderen zijn ook door de nazi's vermoord.<ref name="List">{{Citeer web |url= http://www.jewishgen.org/yizkor/gorodenka/gor504.html#ayen
| title=List of Holocaust Martyrs |author= |date= |work=Yizkor Book Project |publisher="Former Residents of Horodenka and Vicinity in Israel and the USA." |accessdate=11 december 2011}}</ref>

== Literatuur ==
* [[Israel Gutman]] (Hrsg.): ''Enzyklopädie des Holocaust - Die Verfolgung und Ermordung der europäischen Juden'', Piper Verlag, München/Zürich 1998, 3 Bände, {{ISBN|3-492-22700-7}}
* [[Hans Günther Adler]]: ''Theresienstadt. Das Antlitz einer Zwangsgemeinschaft 1941-1945'' Nachwort Jeremy Adler. Wallstein, Göttingen 2005, {{ISBN|3-89244-694-6}} (Reprint der 2. verb. Auflage Mohr-Siebeck, Tübingen 1960. 1. Aufl. ebd. 1955)
* Bondy, Ruth. ''"Elder of the Jews":Jakob Edelstein of Theresienstadt'', uit het Hebreeuws vertaald in het Engels 1989, {{ISBN|0-8021-1007-X}}

== Referenties ==
{{References}}
* [https://www.ghetto-theresienstadt.de/pages/e/edelsteinj.htm Edelstein, Dr. Jakub] Das Theresienstadt-Lexikon
* {{Bronvermelding anderstalige Wikipedia|taal=de|titel=Jakob Edelstein|datum=20110412|oldid=96724837}}

{{DEFAULTSORT:Edelstein, Jakob}}
[[Categorie:Omgekomen in concentratiekamp Auschwitz]]
[[Categorie:Tsjechisch Holocaustslachtoffer]]
[[Categorie:Zionist]]

Jakob Edelstein - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd