Colani: Nieuwe pagina aangemaakt met 'Houtskool Houtskooltekening door [[Charles Sayers, collectie Wereldmuseum Amsterdam]] Opengewerkte meiler. De dikste stammen, soms wel een meter in diameter, werden in het midden geplaatst. [...'

2025-11-12T06:04:04Z

Nieuwe pagina aangemaakt met 'thumb|Houtskool thumb|Houtskooltekening door [[Charles Sayers, collectie Wereldmuseum Amsterdam]] thumb|Opengewerkte meiler. De dikste stammen, soms wel een meter in diameter, werden in het midden geplaatst. [...'

Nieuwe pagina

[[Bestand:Charbon de bois rouge.jpg|thumb|Houtskool]]
[[Bestand:COLLECTIE TROPENMUSEUM Delem Panakawan bediende van Karawa in een tempel bij Sawan Bali 1927 houtskooltekening door Charles Sayers TMnr 60048601.jpg|thumb|Houtskooltekening door [[Charles Sayers]], collectie [[Wereldmuseum Amsterdam]]]]
[[Bestand:Birresborn kohlenmeiler querschnitt.jpg|thumb|Opengewerkte meiler. De dikste stammen, soms wel een meter in diameter, werden in het midden geplaatst.]]
[[Bestand:Museum Erve Kolenbrandershut.jpg|thumb|Kolenbrandershut in openluchtmuseum [[Erve Kots]]]]'''Houtskool''' ([[Latijn]]: ''carbo''), ofwel verkoling van [[hout]], ontleent zijn betekenis aan de ontleding ([[pyrolyse]]) van hout. Het gaat om een bewerking waarbij hout wordt verhit op een zodanige wijze dat slechts een beperkte hoeveelheid [[Dizuurstof|zuurstof]] kan toetreden. Het grootste deel van het hout verbrandt dan niet en de vluchtige bestanddelen verdampen. In tegenstelling tot hout, dat uit complexe moleculen bestaat, is houtskool nagenoeg zuiver [[koolstof]]. Houtskool komt chemisch dicht bij [[steenkool]] of [[Cokes|steenkoolcokes]] of [[turf (brandstof)|turfcokes]].

Ook bepaalde vormen van [[biomassa]]-afval zijn geschikt voor het maken van houtskool, zoals: zaagsel, [[olijf]]pitten, palmschelpen en rijstschillen.

== Geschiedenis, oorsprong, eigenschappen en toepassingen ==
Houtskool werd wellicht ontdekt vanaf het moment dat de mens het vuur gebruikte. Circa duizend jaar voor Christus werd houtskool al toegepast om [[IJzer (element)|ijzer]] te winnen uit ijzererts. <ref>{{Citeer web |url=https://worldsteel.org/about-steel/steel-story/ |titel=The Steel Story |bezochtdatum=2024-02-27 |werk=worldsteel.org |taal=en-US}}</ref> Bij het smelten van brons uit de [[Shang-dynastie]] in [[China]] werd ook houtskool gebruikt.

Het is duidelijk dat de [[Kelten]] houtskool gebruikten, want zonder deze stof zouden ze niet in staat zijn geweest om ijzeren [[zwaard (wapen)|zwaarden]] te vervaardigen. Bij opgravingen in [[Eeklo]] en [[Hooglede]] in België werden [[Romeinen in België|Romeinse]] houtskool[[meiler]]s gevonden. In Hooglede vond men in 2016 zelfs 27 Romeinse houtskoolmeilers, wat wijst op een grootschalige productie. In Oostakker zijn 13 rechthoekige of ovale Gallo-Romeinse houtskoolbranderskuilen opgegraven. Het houtskool werd niet alleen gebruikt voor ijzerproductie, waarbij in de oven een constante temperatuur van 1200 graden Celsius bereikt moet worden, maar ook voor metaalsmederij en het maken van [[glas]]. In de middeleeuwen werd het in Nederland ook gebruikt voor de productie van [[aardewerk]]. Het voordeel van het gebruik van houtskool tegenover hout, is dat men hogere temperaturen kan stoken en de verhitting plaatsvindt zonder vlammen.

In het [[Zoerselbos]] in de Antwerpse [[Kempen (streek)|Kempen]] werden relicten van 49 meilers gevonden, waarvan de oudste dateren uit de periode 1280 en 1420 na Chr.

Houtskool is een veel gelijkmatigere stof dan hout en het brandt beter. Het is droog, terwijl hout dikwijls water bevat in de vorm van sap. In tegenstelling tot hout kan houtskool tot poeder vermalen worden. Daardoor krijgt het een grote oppervlakte en hecht het sterk aan allerlei ondergronden en chemicaliën.

Doordat het zwart afgeeft en dan sterk aan zijn ondergrond bindt, leent het zich ook voor artistieke doeleinden als [[tekenkunst|tekenen]]. [[James Ensor]] en [[Pablo Picasso]] maakten tekeningen met houtskool. Houtskool werd samen met andere kleurstoffen gebruikt in de prehistorische grotschilderkunst. Sommige ervan werden gedateerd ca.23.000 voor Chr. Sindsdien hebben veel culturen het gebruikt in de kunst, als camouflage en in initiatierites. Veel volken uit Australië, delen van Afrika, eilanden in de Stille Oceaan, delen van Azië en elders gebruiken nog steeds [[lichaamsbeschildering]] bij rites ter gelegenheid van geboorten, huwelijken, oorlog, jacht en begrafenissen.

Houtskool was van 1000 tot 1918 een belangrijk bestanddeel van [[buskruit]], naast kaliumnitraat (KNO<sub>3</sub>) en zwavel (S). Tot kort voor de [[Eerste Wereldoorlog]] werden hele bossen gerooid om er houtskool van te branden voor buskruit. <ref>{{Citeer tijdschrift |achternaam=Mcneill |voornaam=J. R. |titel=Woods and Warfare in World History |url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/10.2307/3985766 |jaargang=9 |tijdschrift=Environmental History |datum=2004-07-01 |taal=en |nummer=3 |doi=10.2307/3985766 |issn=1084-5453 |pagina's=388–410}}</ref> Echter, Fouédjeu ''et al.'' beweren dat door de productie van houtskool het peil van de bebossing op stand werd gehouden met nieuw geplante bossen om weer verder voor de productie te kunnen gebruiken. <ref>{{Citeer tijdschrift |achternaam=Fouédjeu |voornaam=Léonel |titel=Did the charcoal-based iron industry really drive the forest cover decline in the Northern Pyrenees? |url=https://linkinghub.elsevier.com/retrieve/pii/S2213305422000145 |jaargang=38 |tijdschrift=Anthropocene |datum=2022-06 |taal=en |doi=10.1016/j.ancene.2022.100333 |pagina's=100333 |last2=Burri |first2=Sylvain |last3=Saulnier |first3=Mélanie |last4=Larrieu |first4=Laurent |last5=Paradis-Grenouillet |first5=Sandrine}}</ref> Nadien werd voornamelijk 'rookloos' kruit (nitrokruit) gebruikt, gebaseerd op genitreerde koolwaterstoffen, bijvoorbeeld katoen ('schietkatoen') en zijn afgeleiden.

Vanwege de sterke hechting aan velerlei [[chemische stof]]fen wordt fijngemalen houtskool in de vorm van [[actieve kool]] veel gebruikt als [[adsorptie]]middel, bijvoorbeeld bij [[vergiftiging]] of om te [[Geur|ontgeuren]] of te [[Kleur|ontkleuren]]. Actieve kool wordt ook gebruikt bij het maken van zwarte houtskoolzeep.

== Meilers en retorten ==
[[File:Houtskoolbranderij IJmuiden in 1950.jpg|thumb|Houtskoolbranderij IJmuiden in 1950]][[File:Brandende meiler bij houtskoolbranderij IJmuiden in 1950.jpg|thumb|Brandende meiler in 1950]]
De constructie waarin houtskool op traditionele wijze wordt bereid heet een [[meiler]]. In Europa werden vroeger kuilmeilers en bovengrondse meilers (Platzmeilers) gebruikt. Voor de bereiding van een ton houtskool in een bovengrondse meiler is vijf tot acht [[Kubieke meter|kuub]] droog hout nodig. Het is een zeer specialistisch en tijdrovend proces. Omgehakte bomen worden veelal gebrand in meilers die ter plekke opgebouwd worden uit boomstammen en afgedekt met [[plaggen]]. Het branden duurt twee tot drie weken en vaklui sturen het proces bij door aan de zijkanten luchtgaten open te maken of te dichten.

In Nederland was de [[Uddel]]se [[firma Beekman]] een van de grootste houtskoolproducenten van West-Europa, de laatste die zo werkte, tot [[1969]]. In de jaren zestig is men geleidelijk overgegaan op branden in stalen [[retort]]en. Het rendement verbeterde daarbij sterk: in meilers won Beekman uit vijftien kilo hout één kilo houtskool, begin eenentwintigste eeuw had men nog maar drie kilo hout nodig voor dezelfde opbrengst. Helemaal vergelijkbaar zijn die getallen niet: in meilers werd veelal vers gehakt hout gebruikt, terwijl men later vooral afvalhout <ref>{{Citeer web|werk=ECN|titel=Houtskool voor de perfecte barbecue|datum=2014-06-11|url=https://www.ecn.nl/nl/nieuws/item/houtskool-voor-de-perfecte-barbecue/index.html|archiefurl=https://web.archive.org/web/20210623053850/https://www.ecn.nl/nl/nieuws/item/houtskool-voor-de-perfecte-barbecue/index.html|archiefdatum=2021-06-23}}</ref> gebruikte, dat veel droger is, en daarnaast [[tropisch hardhout]], <ref>{{Citeer web|werk=NRC|url=https://www.nrc.nl/nieuws/2020/05/29/wat-is-de-beste-brandstof-voor-de-barbecue-a4001261|titel=Wat is de beste brandstof voor de barbecue|datum=2020-05-29|auteur=Sander Voormolen|archiefurl=https://web.archive.org/web/20230408013812/https://www.nrc.nl/nieuws/2020/05/29/wat-is-de-beste-brandstof-voor-de-barbecue-a4001261|archiefdatum=2023-04-08}}</ref> dat door opslag en vervoer vocht verloren had. In Europa geven boomsoorten als [[eik]], [[Beuk (boom)|beuk]], es en den de beste kwaliteit houtskool.

In België is het bedrijf Tcharbon te [[Bertrix]] de enige producent die houtskool produceert in moderne ovens die met gas gestookt worden.

== Verband met ontbossing en klimaatsverandering ==
Houtskool werd vroeger in Europa als [[brandstof]] gebruikt, bij het koken van voedsel of [[grillen]] en de verwarming van huizen. Deze functie vervult het nog steeds in [[Afrika]], in [[Brazilië]] en [[Haïti]]. In deze gebieden draagt de productie bij aan de [[ontbossing]]. In Afrika kunnen [[woestijnen]] zich zo uitbreiden.

In [[Nigeria]] wordt op grote schaal houtskool geproduceerd voor [[export]] naar Europa. De productie draagt bij tot de uitstoot van koolstofdioxide (CO<sub>2</sub>, een broeikasgas) en dus tot de klimaatsverandering. Hetzelfde doen recreatieve [[barbecue]]s of pizzaovens die houtskool als brandstof gebruiken. De houtskool die in de Europese Unie gebruikt wordt, wordt voor ca. 70% ingevoerd, waarbij voor de productie van de geïmporteerde houtskool vaak Afrikaans tropisch hout gebruikt wordt. In het woud van de [[Gran Chaco]] (Zuid-Amerika) verdwijnt jaarlijks circa 40.000 hectare bos, onder meer als gevolg van export van houtskool. <ref>{{Citeer web |url=https://borneobulletin.com.bn/the-gran-chaco-is-slowly-nibbled-away/ |titel=The Gran Chaco is slowly nibbled away » Borneo Bulletin Online |datum=2022-11-16 |bezochtdatum=2024-02-27 |werk=The Gran Chaco is slowly nibbled away |taal=en-US}}</ref> In de meeste landen is houtskool als brandstof vervangen door het betere steenkool en later door steenkoolcokes.

== Externe links ==
* [https://web.archive.org/web/20070313061338/http://www.marketing-warstein.de/koehlerNL.htm De kleine houtskoolles] ''De geschiedenis over en het maken van houtskool in het Sauerland''
* [https://wwf.be/nl/actualiteit/vanwaar-komt-de-houtskool-die-wij-op-onze-barbecue-leggen-wwf-zocht-het-uit/''Oorsprong van het houtskool dat in België op de barbecue komt'']
{{Appendix}}

[[Categorie:Biobrandstof]][[Categorie:Hout]][[Categorie:Teken- en schrijfmateriaal]][[Categorie:Koolstof]]

Houtskool - Bewerkingsoverzicht

Colani: Nieuwe pagina aangemaakt met 'Houtskool Houtskooltekening door [[Charles Sayers, collectie Wereldmuseum Amsterdam]] Opengewerkte meiler. De dikste stammen, soms wel een meter in diameter, werden in het midden geplaatst. [...'