Colani op 22 mrt 2024 om 18:09

2024-03-22T18:09:52Z

Nieuwe pagina

[[Bestand:Miroslavs Gospel.jpg|thumb|right|Miroslav Evangelie]]
[[Bestand:Jenaer liederhandschrift.jpg|thumb|right|Muziekhandschrift uit [[Jena (Duitsland)|Jena]]]]

'''Handschrift''' is een verzamelnaam voor [[document]]en die [[met de hand geschreven]] zijn. Het materiaal waarop de tekst is neergeschreven, heet de drager. In het geval van handschriften is dit voornamelijk [[Papyrus (schrift)|papyrus]], dierenhuid (waarvan [[perkament]] gemaakt werd) of [[papier]]. Handschriften bestaan in verschillende formaten: boek ([[codex]]), rol of ook losse vellen.

== Geschiedenis ==
Al in het [[oude Egypte]] produceerde men handschriften, meestal op [[Papyrus (schrift)|papyrus]]. De [[bibliotheek van Alexandrië]] is daarvan een goed voorbeeld. In de westerse wereld werden handschriften tot de 13de eeuw voornamelijk op [[perkament]] geschreven. Vanaf de 13de eeuw werd vaker voor papier gekozen.

Wanneer de tekst met de hand versierd is (in tegenstelling tot gedrukte versiering, bv. houtsneden), spreekt men over [[Boekverluchting|verluchte handschriften]]. Decoratie in middeleeuwse handschriften diende niet enkel ter verfraaiing of ter illustratie, maar ook - bij gebrek aan leeshulpen als inhoudstafels of paginanummers - om de tekst te structureren. Bij handschriften spreekt men trouwens niet van pagina's, maar folio's (recto en verso).

In de westerse middeleeuwen werden handschriften voornamelijk gekopieerd in kloosters en (in de latere middeleeuwen) in professionele ateliers in de steden. De persoon die het model of de [[legger (register)|legger]] afschreef, is de [[kopiist]]. De rode titels (rubrieken) werden aangebracht door de rubricator. De verluchter of miniaturist bracht de decoratie aan. Door de gebruikte materialen en de vele uren werk die in de productie van een handschrift kropen, waren (en zijn) handschriften zeer kostbaar.

De stijl en de kwaliteit van het schrift varieert naargelang de periode, de context en de graad van luxe van het handschrift. De discipline die de verschillende schriftstijlen bestudeert (bv. de [[karolingische minuskel]]), is de [[paleografie]]. Indien het een handschrift in codex-formaat is, kunnen de fysieke kenmerken van het boek (bv. de drager of de [[boekband|binding]]) bestudeerd worden door [[codicologie|codicologen]]. De decoratieve elementen worden door kunsthistorici bestudeerd. De inhoud van de tekst(en) is voer voor [[filologie|filologen]].

Veel geschriften uit de [[oudheid]] gingen voorgoed verloren als het enige of laatste exemplaar verdween door bijvoorbeeld slijtage, diefstal of brand. Van de werken van belangrijke auteurs waarnaar wel vraag was werden geregeld kopieën gemaakt en er zijn soms honderden handschriften bekend. In 2014 is berekend dat er in Europa tijdens de middeleeuwen elf miljoen handgeschreven boeken zijn geschreven, op perkament of vanaf de twaalfde eeuw op papier. Verspreid over de hele wereld zijn er in openbare en privébibliotheken nog 700.000 over.<ref>[https://www.uu.nl/medewerkers/EBuringh/0 {{Aut|Buringh, Eltjo}} (2014) 'The role of medieval cities in book production: quantitative analyses' in: ''Uses of the written word in Medieval Towns: Medieval Urban Literacy II'' (pp. 119-177) (Utrecht studie in medieval literacy 28, Turnhout)]</ref>

== Enkele genres handschriften ==
=== [[Bijbelse handschriften]] ===
De [[Bijbel (christendom)|Bijbel]] is door verschillende mensen en in de loop van circa 1500 jaar tot stand gekomen. De oorspronkelijke [[Bijbelse handschriften|handschriften van de Bijbel]], de zogenoemde [[autograaf|autografa]], zijn alle verloren gegaan. Er bestaat dus bijvoorbeeld geen originele [[brief]] meer die persoonlijk door de apostel [[Paulus (apostel)|Paulus]] is geschreven. Wel zijn de oorspronkelijke handschriften steeds gekopieerd. Overschrijven was in de [[Oudheid]] de gebruikelijke manier van vermenigvuldigen van brieven en documenten. Van de Bijbel is in de loop der tijd een grote hoeveelheid handschriften gevonden. De [[Tekstkritiek van de Bijbel|tekstwetenschap]] van de Bijbel tracht uit de verschillende handschriften, op basis van opgestelde regels, zo zorgvuldig mogelijk de oorspronkelijke tekst te achterhalen. Uiteraard blijft dat een werk met vragen en keuzes omgeven. Door de vondst van de [[Dode Zeerollen]] zijn weer vele handschriften van het [[Oude Testament]] beschikbaar gekomen. Het was opmerkelijk dat deze nieuw gevonden handschriften eigenlijk nauwelijks afweken van de reeds beschikbare handschriften. Over het algemeen ging men in het overschrijven kennelijk zeer nauwkeurig te werk.

Het oudste handschrift van het [[Nieuwe Testament]] stamt uit circa 125 na Christus. Het is een gedeelte uit het [[Evangelie volgens Johannes]] (Joh. 18: 31-33 en Joh. 18:37-38). Dit handschrift staat wetenschappelijk bekend onder de code [[Papyrus 52|P52]]. De tekst is geschreven op papyrus. Er zijn circa 5700 Griekse handschriften van het Nieuwe Testament bekend. Dit is meer dan van welke klassieke tekst uit de oudheid ook.

=== [[Profaan|Profane]] literatuur opgeslagen in handschriften ===
De gehele [[Middelnederlandse literatuur]] is ons overgeleverd via handgeschreven producties. De producten werden tegen betaling per regel vervaardigd door eenmansbedrijfjes van beroepskopiisten in zogenoemde schrijfhuisjes. Dit leidde tot [[verzamelhandschrift]]en. In deze periode was het verzamelhandschrift de productie-eenheid van literatuur en niet de tekst als zodanig. Pas de [[drukpers]] zou de afzonderlijke tekst als op zich zelf staande eenheid vestigen. [[Bestand:Acrostichon Anthonis de Roovere.jpg|thumb|Acrostichon Anthonis de Roovere in een 15de-eeuws handschrift ([[Openbare Bibliotheek Brugge]], Ms. 711)]] Als motivatie tot het handmatig vastleggen van gesproken teksten blijkt sterk aanwezig dat men over een correcte tekst kon beschikken om hem uit het hoofd te kunnen leren. Immers, literaire teksten in de [[volkstaal (moedertaal)|volkstaal]] bestonden tot voorheen voor de omgeving slechts als [[rijm (stijlfiguur)|rijmende]] [[klank]] en geluid met een [[ritme]] en [[metrum]]. Ze werden mondeling overgeleverd als een vorm van [[oraal|orale]] geschiedenis.

Bekende voorbeelden van verzamelhandschriften zijn de [[Manesse Codex]], het [[Gruuthuse-handschrift]], het [[Geraardsbergse handschrift]] en het [[Hulthemse handschrift]]. Een waar kunstwerk is het [[middeleeuwen|middeleeuws]] [[profaan|profane]] manuscript [[De Graal van Rochefoucauld]], kunstig verlucht met [[Miniatuur (handschrift)|miniaturen]].

=== Muziekhandschriften ===
Vanaf het ontstaan van de [[muzieknotatie]] in zijn oudste vorm in de 9e eeuw met het [[neume]]nschrift verschijnen handschriften met muziek. Zij vormen, naast teksten waarin sprake is van muziek, de enige bronnen voor de bestudering van de [[Klassieke muziek#De geschiedenis van de klassieke muziek|muziekgeschiedenis]] tot het verschijnen van de [[Odhecaton]] in 1501, het eerste gedrukte muziekboek.

[[Universiteitsbibliotheek|Universiteitsbibliotheken]] en andere wetenschappelijke of erfgoedbibliotheken hebben veelal een aparte afdeling voor de bestudering van [[Hs.1023 (Universiteitsbibliotheek Utrecht)|handschriften]] en [[oude druk]]ken.

== Bibliografie ==
* Dini Hogenelst en Frits van Oostrom, ''[https://dspace.library.uu.nl/bitstream/handle/1874/4536/1468.pdf"Handgeschreven wereld. Nederlandse literatuur en cultuur in de middeleeuwen.]'' Amsterdam 1995.
* Geert Lernout, ''Een beknopte geschiedenis van het boek''. Amsterdam enz. 2004.
* [[Frits van Oostrom]], ''Stemmen op schrift : geschiedenis van de Nederlandse literatuur vanaf het begin tot 1300''. Amsterdam 2006.
* [[Herman Pleij]], 2007, ''Het gevleugelde woord. Geschiedenis van de Nederlandse literatuur 1400-1560'', Amsterdam 2007.

== Zie ook ==
* [[boek (document)|Boek]]
* [[Codicologie]]
* [[Schrift#Geschiedenis|Geschiedenis van het schrift]]
* [[Paleografie]]

== Externe link ==
* [https://pt.slideshare.net/dietertanghe/de-erfgoedkoffer-versie-voor-internet Geïllustreerde powerpointpresentatie Openbare Bibliotheek Brugge over de productie en het gebruik van handschriften (in dit geval in boekvorm) in de westerse middeleeuwen]

{{Appendix}}

[[Categorie:Geschrift]][[Categorie:Kunstgeschiedenis]][[Categorie:Literatuurwetenschap]][[Categorie:Middeleeuwse literatuur]][[Categorie:Handschriftkunde]][[Categorie:Manuscript]]

Handschrift (document) - Bewerkingsoverzicht

Colani op 22 mrt 2024 om 18:09