Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"

2024-11-23T18:53:38Z

Tekst vervangen - "18e" door "18e"

Nieuwe pagina

{{Infobox historisch land
| Naam in Landstaal = Land van Horn
| Status = [[heerlijkheid (bestuursvorm)|Heerlijkheid]] in het [[graafschap Loon]]
| Voor1 = Maasgouw (gouw)
| Vlag_Voor1 = Signum manus of Charlemagne.svg
| Na1 = Eerste Franse Republiek
| Vlag_Na1 = Flag of France.svg
| Jaar van ontstaan = ±1100
| Jaar van afloop = 1794
| Vlag =
| Vlagartikel =
| Wapen = [[Bestand:Blason ville nl Horn(Limburg).svg|100px]]
| Wapenartikel =
| Leus =
| Kaart = Locator Lordship of Horne (1350).svg
| Kaartjaar =
| Hoofdstad =
| Oppervlakte =
| Bevolking =
| Munteenheid =
| Nationale feestdag =
| Volkslied =
| Talen = [[Limburgs]]
| Officiële taal =
| Religie =
| Staatsgodsdienst = [[Rooms-Katholieke Kerk|Rooms-katholicisme]]
| Regeringsvorm =
| Staatshoofd =
| Staatshoofd1 =
| Data staatshoofd1 =
| Staatshoofd2 =
| Data staatshoofd2 =
| Staatshoofd3 =
| Data staatshoofd3 =
| Staatshoofd4 =
| Data staatshoofd4 =
| Regeringsleider =
| Dynastie = [[Huis Horne|Horne]]
| Ontstaan =
| Datum Ontstaan =
| Gebeurtenis1 =
| Datum Gebeurtenis1 =
| Opheffing =
| Datum Opheffing =
}}
[[Bestand:Horn, kasteel Horn RM510029 foto3 2013-04-14 10.00.jpg|thumb|[[Kasteel Horn]]]]
[[Bestand:15e eeuws schilderij, Museum Berlijn - Weert - 20251682 - RCE.jpg|thumb|Het [[kasteel Nijenborgh]] in [[Biest (Weert)|de Biest]] buiten Weert, voor de verwoesting van 1702]]
[[Bestand:Thorn, Horn, Kessenich.png|thumb|Het graafschap Horn in de 18e eeuw (oranje). De heerlijkheden Weert en Wessem waren eerder alleen in een personele unie met Horn verbonden.]]
[[Bestand:Interieur altaar - Weert - 20251805 - RCE.jpg|thumb|Gedenksteen voor Montmorency, voor het [[altaar (religie)|altaar]] van de [[Sint-Martinuskerk (Weert)|Sint-Maartenskerk]]]]

'''Graafschap Horn''', oudtijds ''Horne'' genoemd, was oorspronkelijk een [[heerlijkheid (bestuursvorm)|heerlijkheid]] in het huidige [[Limburg (Nederlandse provincie)|Nederlands-]] en [[Limburg (Belgische provincie)|Belgisch-Limburg]]. [[Kasteel Horn]] was de stamburcht van de heren van Horn. Nadat Jacob I in 1450 was verheven tot [[graaf (titel)|graaf]] werd de heerlijkheid aangeduid als graafschap, hoewel de titel ''graaf'' strikt genomen slechts persoonlijk was. De heerlijkheid Horn was immers niet rijksonmiddellijk maar maakte deel uit van het [[prinsbisdom Luik]]. Na de kinderloze dood van graaf [[Filips van Montmorency]] viel de titel ''graaf van Horn'' terug op de landsheer, de prins-bisschop van Luik.

== Omvang ==
De heerlijkheid Horn was al in 1243 een [[leen (feodalisme)|leen]] van het [[graafschap Loon]]. Ze was opgebouwd uit twee delen:<ref>[https://web.archive.org/web/20220123031435/https://www.shclimburg.nl/sites/shclimburg.nl/files/maaslandse-monografieen/MM%2014%20def_0.pdf P.L. Nève (1972). ''Het rijkskamergerecht en de Nederlanden''] – in ''Maaslandse Monografieën'' vol. 14, Assen: Van Gorcum, p 337-9.</ref>
* Het stamland dat bestond uit de [[schepenbank]]en [[Horn (Limburg)|Horn]], [[Buggenum]], [[Haelen (plaats)|Haelen]] (met [[Nunhem]]), [[Neer (Limburg)|Neer]] en [[Roggel]] (met [[Heythuysen (plaats)|Heythuysen]]). Hier waren het bestuur en de rechtspraak volledig in handen van de landsheren van Horn (via het hoofdgerecht in Haelen) en Loon (via het oppergerecht in [[Vliermaal]]).
* Een aantal in de 13e eeuw ingelijfde [[allodium|eigengoederen]]: Geistingen (toentertijd ''[[Geistingen|Neergeistingen]]'' en ''[[Ophoven (Kinrooi)|Opgeistingen]]''), [[Pol (Limburg)|Pol]]-[[Panheel]] en [[Beegden]]. Deze dorpen behielden hun oude [[rijksvrijheid]], d.w.z. bleven gerechtelijk buiten de invloed van Horn-Loon. De inwoners konden enkel berecht worden in [[Wessem]] (als appelrechter) en in [[rijksstad Aken|Aken]] (als oppergerecht).

De heerschappij over deze gebieden stond in een [[personele unie]] met rechten in diverse aangrenzende territoria:
* De [[voogd (feodalisme)|voogdij]] over twee bezittingen van het [[kapittel van Sint-Lambertus|Lambertuskapittel]]: het [[abdijvorstendom Thorn]] en het [[Luiks vrijdorp]] [[Neeritter]]-[[Heel (plaats)|Heel]].
* (Tot 1569) De voogdij over [[Weert (stad)|Weert]]-[[Nederweert (plaats)|Nederweert]] ([[kapittel van Sint-Servaas|Servaaskapittel]]) en [[Wessem]]-[[Kelpen-Oler]] ([[Sint-Pantaleonkerk (Keulen)|Pantaleonkapittel]]). Beide kerkelijke gebieden werden ±1330 omgevormd tot heerlijkheden, [[leen (feodalisme)|leenroerig]] aan [[Opper-Gelre]].

==Onder het Huis Horne==
De heerlijkheid Horn ontstaat omstreeks 1100 in het zuidelijke gedeelte van de [[Maasgouw (gouw)|Nedermaasgouw]]. Het lijkt erop dat ze al vroeg een [[leen (feodalisme)|leen]] van Loon is, maar wanneer precies is niet bekend. Mogelijk is ze al in de 10e eeuw een afgelegen onderdeel van het [[graafschap Loon#Loon en Haspinga (1000-1050)|graafschap ''Huste'']]<ref>[https://web.archive.org/web/20211121185440/https://www.shclimburg.nl/sites/shclimburg.nl/files/maaslandse-monografieen/MM%2009%20def.pdf Jean Baerten (1969). ''Het graafschap Loon (11de - 14de eeuw)]'', Assen: Van Gorcum, p 66. (gearchiveerde link)</ref> en wordt ze later afgescheiden als een [[apanage]] van het [[lijst van graven van Loon|Huis Loon]].<ref>Jozef Lyna (1941). ''De territoriale gerechtshoven in het graafschap Loon '' – in ''Verzamelde opstellen'', Hasselt, p 58.</ref> Een oorkonde uit 1147 laat een [[opgedragen leen|in leen opdraging]] ten voordele van [[Arnold II van Loon]] plaatsvinden,<ref>[http://books.google.be/books?id=7AZHAAAAcAAJ&hl=nl&source=gbs_navlinks_s Mathias Joseph Wolters (1849). ''Codex diplomaticus Lossensis''], Gent: Gyselynck, p 48.</ref> maar de echtheid ervan blijft onduidelijk.

De eerste met zekerheid bekende landsheer is [[Willem I van Horne|Willem I]]. Hij is een neef van Dirk III, heer van [[Land van Altena|Altena]] maar ook van [[rijksheerlijkheid Kessenich|Kessenich]].<ref>Gezien zijn latere grootlenen, omvatte Kessenich oorspronkelijk ook de Hornse plaatsen Ophoven, Geistingen, Beegden en Nederweert. Dirk III moet, als schoonbroer van Hendrik van Kessenich en Argenteau, erfgenaam van dit 'Groot-Kessenich' geweest zijn.</ref> Na Dirks dood verklaart Willem bijgevolg dat hij, naast zijn eigen ''grefliche gerichte'' te Haelen, alle [[prinsbisdom Luik|Luiks]]-Loonse rechten in een gebied van [[Geistingen]] tot [[Kessel-Eik|de Mussenberg]] en tot [[Weert (stad)|Weert]] ontvangen heeft (1243).<ref>''Ego Wilhelmus … de Horne … notum facio quod ego de … Comite de Loos teneo … (1) justitiae quae … Grefliche Gerichte appellatur … (2) cujuscumque juris in Geystingis inferiori – hactenus dictus comes habuit – (3) … potestatem … inter Guystingen et Maschenberge … (4) Horne, Hedele, Cuygheim, Bucgenheym, Halem, Raegele et Hamescheyn cum … appenditiis … (5) suos homines servilis conditionis, ac etiam homines … manentes et mansinos … de Geystingis usque Werthe ...''</ref> De erflanden worden echter ook opgeëist door Dirks zuster Sophia, die naar [[graafschap Holland|Hollands]] recht de eigenlijke erfgename is.<ref>[http://www.showeert.nl/artikelen/1.1%20hornes;%20weert-wessem-horn//klaversma%20altena-horne%20pshal114.pdf Taede Klaversma (1978). ''De geslachten van Altena en Horne tot ca. 1300''] – in ''Publications de la Société Historique et Archéologique dans le Limbourg'' vol. 114, p 29-30.</ref> Zij en haar echtgenoot, Leonius, behouden een restgedeelte van Kessenich,<ref>[http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/goToPage/bsb11000567.html?pageNo=248 L.A.J.W. Sloet (1876). ''Oorkondenboek der graafschappen Gelre en Zutfen tot 1288''] vol. 2, 's-Gravenhage: Nijhoff, p 742. [https://web.archive.org/web/20170912012348/http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/goToPage/bsb11000567.html?pageNo=248 Gearchiveerd] op 12 september 2017.</ref> terwijl de omringende plaatsen in de heerlijkheid Horn ondergebracht worden.

Willem I verwerft verder de drie nederzettingen in Weert,<ref>[http://www.showeert.nl/artikelen/1.1%20hornes;%20weert-wessem-horn/boel%20horne.pdf W.M. van de Boel (1977). ''De oudste heren van Horn en hun stamland''] – in ''Horne, heemkundig jaarboek'' vol. 3, Overijse: Beierij van IJse, p 27.</ref> die een van zijn opvolgers zal samenvoegen tot één heerlijkheid met [[schepenbank]]en te Overweert en (vanaf ±1360) te Nederweert.<ref>[https://books.google.be/books?id=uxd1rg4Y8xkC&hl=nl&source=gbs_navlinks_s J.F.A. Wassink (2005). ''Van stad en buitenie: een institutionele studie van rechtspraak en bestuur in Weert 1568-1795''], Hilversum: Uitgeverij Verloren, p 29-30. [https://web.archive.org/web/20230716190116/https://books.google.be/books?id=uxd1rg4Y8xkC&hl=nl&source=gbs_navlinks_s Gearchiveerd] op 16 juli 2023.</ref> Onder Willem I wordt bovendien de [[voogd (feodalisme)|voogdij]] over het kerkelijke bezit [[Wessem]] omgezet in [[erfpacht]] (1219),<ref>Taede Klaversma (1978), ibid., p 51.</ref> erfpacht die uiteindelijk wordt afgekocht door [[Gerard I van Horne|Gerard I]] (1329).<ref>[http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10002919_00001.html Theodor Joseph Lacomblet (1853). ''Urkundenbuch für die Geschichte des Niederrheins''] vol. 3, Düsseldorf: Schaub, p 198. [https://web.archive.org/web/20180805143024/http://reader.digitale-sammlungen.de/de/fs1/object/display/bsb10002919_00001.html Gearchiveerd] op 5 augustus 2018.</ref> Door deze gebeurtenissen is er dus een [[personele unie]] tussen de heerlijkheden Horn, Weert en Wessem ontstaan.

Door erfenissen en erfdelingen komen ook andere heerlijkheden in deze personele unie (zie lijst van de landsheren). De heer van Horn is voortaan een leenman van niet alleen Luik-Loon, maar ook van Gelre, Holland en [[hertogdom Brabant|Brabant]]. Het [[Huis Horne]] groeit uit tot een bekend adellijk geslacht. [[Jacob I van Horne]] is een belangrijke bondgenoot van [[Filips de Goede]] en [[Lodewijk van Bourbon]].<ref>P.L. Nève (1972), ibid., p 343.</ref> In 1450 verkrijgt hij de status van [[rijksgraaf]], een titel die waarschijnlijk persoons- en niet territoriaal gebonden is.<ref>P.L. Nève (1972), ibid., p 336.</ref> [[Jacob III van Horne]] wordt zelfs opgenomen in de prestigieuze [[Orde van het Gulden Vlies]] (1505).

==Opheffing==
Landsheer [[Filips van Montmorency|Montmorency]] is een van de leiders van het verzet tegen de [[Inquisitie]] onder [[Filips II van Spanje]]. Vóór [[onthoofding van Egmont en Horne|zijn onthoofding]] (1568) duidt hij, bij gebrek aan zonen, zijn broer [[Floris van Montmorency|Montigny]] aan als erfgenaam. Montmorency's bezittingen binnen de [[Bourgondische Kreits]] worden echter verbeurd verklaard. Als dusdanig moeten ook Weert en Wessem aan Filips II vallen, in diens functie van hertog van Gelre, maar per vergissing worden ze voorlopig aan Montigny gelaten.<ref>[http://www.showeert.nl/artikelen/1.1%20hornes%3B%20weert-wessem-horn/haanen%20muntgeschiedenis-horn-weert.pdf Emile Haanen (2014). ''Bijdragen aan de muntgeschiedenis van de heerlijkheid en het graafschap Horn''] – in ''Jaarboek voor Munt en Penningkunde'' vol. 101, p 61.</ref>

Wanneer duidelijk wordt dat Weert en Wessem wél tot de Bourgondische Kreits behoren, geeft [[Fernando Álvarez de Toledo|Alva]] de opdracht deze heerlijkheden alsnog te confisqueren (26 juli 1569). In 1570 wordt Montigny geëxecuteerd; nu valt ook het Loonse leen rond Horn zonder erfgenaam. Gezien het uitblijven van een [[leenverheffing]] te [[Kuringen]] valt dit deel eveneens terug aan de leenheer, d.i. de [[prinsbisdom Luik|prins-bisschop van Luik]] in diens functie van graaf van Loon (18 december 1570).

Wanneer de [[Nederlandse Opstand]] bekoelt, retourneert de Spaanse regering het Gelderse gebied (17 november 1610), waarmee Weert-Wessem opnieuw een eigen landsheer krijgt. In het Loonse gebied verandert er niets. De heerlijkheden blijven dus van elkaar gescheiden, en dit tot aan de komst van de [[Eerste Franse Republiek|Frans-revolutionaire troepen]] (1794). Dan gaan ze op in het Franse [[departementen in de Nederlanden|departement]] [[Nedermaas]] (1795-1814). Sinds 1815 behoorden Horn, Weert en Wessem tot het [[Verenigd Koninkrijk der Nederlanden]]. Er was een Belgisch intermezzo van 1830-1839. Sindsdien is het gebied, zoals overeengekomen in de [[Verdrag van Londen (1839)|24 Artikelen]], onderdeel van Nederland, met uitzondering van Ophoven-Geistingen, dat op Belgisch grondgebied ligt.

==Landsheren van Horn==
{| class="wikitable"
!Heerschappij over Horn- Weert-Wessem
!Naam van de landsheer<ref>[http://www.showeert.nl/artikelen/1.1%20hornes;%20weert-wessem-horn//boel%20heren-horne.pdf W.M. van de Boel (1989). ''De heren van Horne''] – in Jac Wijnands en Piet Spee (red.), ''Horne : Horn : Häör'', Horn, p 23-30. [https://web.archive.org/web/20220814081025/http://www.showeert.nl/artikelen/1.1%20hornes;%20weert-wessem-horn//boel%20heren-horne.pdf Gearchiveerd] op 14 augustus 2022.</ref> (vanaf 1450 'graaf')
!Overige bezittingen
|-
| tot ±1215
| Willem/Engelbert × Margaretha van [[Land van Altena|Altena]]<ref>Taede Klaversma (1978), ibid., p 32.</ref>
|
|-
| 1215-64
| [[Willem I van Horne]] (zoon)
| Altena, [[Kortessem]]
|-
| 1264-1300
| [[Willem II van Horne]] (zoon)
| Altena, Kortessem, [[Loon op Zand (plaats)|Loon-op-Zand]]
|-
| (1277-) 1301
| [[Willem III van Horne]] (zoon)
| Altena, Kortessem, Loon-op-Zand
|-
| 1301-30
| [[Gerard I van Horne]] (broer)
| Altena, Kortessem, Loon-op-Zand, [[Kasteel Cranendonck|Cranendonck]], [[Perwijs]], [[Oud-Herlaar|Herlaar]]
|-
| 1330-43
| [[Willem IV van Horne]] (zoon)
| Altena, Kortessem, Loon-op-Zand, Cranendonck, [[Gaasbeek]], [[Herstal]], [[heerlijkheid Baucigny|Baucigny]], [[Montcornet (Aisne)|Montcornet]]
|-
| 1343-45
| [[Gerard II van Horne]] (zoon)
| ''idem''
|-
| 1345-57
| [[Willem V van Horne]] (halfbroer)
| Altena, Kortessem (Alle andere lenen worden toegeëigend door Gijsbrecht van [[slot Abcoude|Abcoude]], echtgenoot van Gerards zuster)
|-
| 1357-69
| [[Dirk Loef van Horne]] (voogd van Willem VI)
| Altena, Kortessem
|-
| 1369-1405
| [[Willem VI van Horne]] (zoon)
| Altena (tot 1386), Kortessem, [[Munnikenland]]
|-
| 1405-28
| [[Willem VII van Horne]] (zoon)
| Altena (vanaf 1417), Kortessem
|-
| 1428-40
| Frederik van [[vorstendom Meurs|Meurs]] (voogd van Jacob)
| Altena, Kortessem
|-
| 1440-71
| [[Jacob I van Horne]] (zoon)
| Altena, Kortessem, [[Bocholt (België)|Bocholt]], Cranendonck (met [[Eindhoven]], [[Woensel]], [[Soerendonk]], [[Maarheeze]] en [[Budel]])
|-
| 1471-86
| [[Jacob II van Horne]] (zoon)
| Altena, Kortessem, Bocholt, Cranendonck
|-
| 1501-31
| [[Jacob III van Horne]] (zoon)
| Altena, Kortessem
|-
| 1531-40
| [[Jan van Horne (1480-1540)|Jan van Horne]] (broer)
| Altena, Kortessem, Bocholt
|-
| 1540-68
| [[Filips van Montmorency]] (stiefzoon)
| Altena, Kortessem, Bocholt
|}

In 1569-70 vallen Montmorency's bezittingen terug aan zijn leenheren, de [[lijst van landvoogden van de Nederlanden|landvoogd van de Habsburgse Nederlanden]] en de [[prinsbisdom Luik|prins-bisschop van Luik]]. Enkel het Gelderse gedeelte Weert-Wessem krijgt later opnieuw een eigen landsheer en -vrouwe (1610).<ref>J.F.A. Wassink (2005), ibid., p 37-8 en 345-6.</ref>
:- Zie [[lijst van bisschoppen en prins-bisschoppen van Luik#Prins-bisschoppen van Luik|prins-bisschoppen van Luik]] voor de landsheren van Horn na 1569
:- Zie [[geschiedenis van Weert#Landsheren van Weert-Wessem|landsheren van Weert-Wessem]] voor de landsheren van Weert en Wessem na 1569

==Trivia==
* Het voormalige Horn ligt voor het grootste deel in de [[Leudal (gemeente)|gemeente Leudal]]. Bij de oprichting van deze gemeente (2007) werd 'Land van Horne' voorgedragen als een van de mogelijke gemeentenamen.

== Noten ==
{{References}}
{{Navigatie landen Bourgondische Kreits}}

[[Categorie:Land binnen het Heilige Roomse Rijk|Horn]]
[[Categorie:Geschiedenis van Limburg]]
[[Categorie:Heer van Horn]]
[[Categorie:Prinsbisdom Luik]]
[[Categorie:Hertogdom Gelre]]
[[Categorie:Geschiedenis van Leudal]]
[[Categorie:Geschiedenis van Maasgouw]]
[[Categorie:Geschiedenis van Weert]]
[[Categorie:Kinrooi]]
[[Categorie:Graafschap|Horn]]

Graafschap Horn - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18e"

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"