https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?action=history&feed=atom&title=GevelsteenGevelsteen - Bewerkingsoverzicht2026-04-19T09:37:54ZBewerkingsoverzicht voor deze pagina op de wikiMediaWiki 1.43.6https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?title=Gevelsteen&diff=159472&oldid=prevColani op 7 dec 2024 om 16:102024-12-07T16:10:45Z<p></p>
<p><b>Nieuwe pagina</b></p><div>{{wrapper}}<br />
[[Bestand:gevelsteen-Molenstraat-37-Raamsdonk-01.jpg|thumb|Gevelsteen [[Molenstraat 37]] te [[Raamsdonk]]<br>Foto [[Terry van Erp]]]]<br />
|[[Bestand:Gevelsteen Korte Dijk Haarlem.jpg|thumb|Godt bewaert het schip:Gevelsteen uit 1630 aan de Korte Dijk/Houtmarkt in Haarlem]]<br />
|-<br />
|[[Bestand:Gevelsteen de-Moriaan Gouda.jpg|thumb|Gevelsteen Museum de Moriaan te [[Gouda]]]]<br />
|-<br />
|[[Bestand:Gevelsteen Munnickenveld 15-17, Hoorn.jpg|thumb|Eiken gevelsteen in de gevel van het [[Claes Stapelhof]], met Judith die Holofernes onthoofdt, in [[Hoorn (Noord-Holland)|Hoorn]]]]<br />
|-<br />
|[[Bestand:Gevelsteen vrouwengasthuis.jpg|thumb|Gevelsteen van voormalige Vrouwengasthuis, Jansweg, Haarlem]]<br />
|-<br />
|[[Bestand:Gaet het wel men heeft veel vrinden.jpg|thumb|Een Nederlandstalige gevelsteen in Stockholm]]<br />
|-<br />
|[[Bestand:Jaartalsteen 1642, Museum Gouda.jpg|thumb|Jaartalsteen in Gouda]]<br />
|-<br />
|[[Bestand:Maastricht, Linie van Du Moulin, naamsteen lunet Gelderland.jpg|thumb|Naamsteen lunet Gelderland in de [[Linie van Du Moulin]], Maastricht]]<br />
|}<br />
Een '''gevelsteen''' is een stenen plaat of blok met een [[inscriptie]] en vaak een [[emblema]]tische voorstelling in [[Reliëf (beeldhouwkunst)|reliëf]] die (meestal) de [[Gevel|voorgevel]] van een gebouw siert. De gevelsteen verleent het gebouw een eigen, herkenbare identiteit. Gevelstenen zijn meestal van [[natuursteen]], maar er zijn ook exemplaren van [[terracotta]] bekend en in Den Haag (aan de Amsterdamse Veerkade 60-62)<ref>{{Citeer boek|titel=Gevelstenen in Nederland|auteur=drs. Gertrudis A.M. Offenberg|medeauteurs=Ger Dekkers|uitgever=Uitgeverij Waanders|datum=1986|pagina's=p. 24|ISBN=9066300655}}</ref> en in [[Hoorn (Noord-Holland)|Hoorn]] (aan Munnickenveld 15)<ref>{{Citeer boek| achternaam = Overbeek | voornaam = H. | auteurlink = | medeauteurs = | datum = 2008 | titel = Hoornse Gevelstenen en andere Huistekens | uitgever = Publicatiestichting Bas Baltus | plaats = Hoorn | ISBN = | NUR = | pagina's = 111-112 | taal = nl| URL = | bezochtdatum =}}</ref> zijn eiken reliëfs te vinden, op de plek waar anders een gevelsteen zou zitten.<br />
<br />
== Achtergrond ==<br />
Gevelstenen ontstonden in de tweede helft van de 16e eeuw en werden tot de 18<sup>e</sup> eeuw gebruikt als "huisteken", omdat er nog geen [[huisnummer]]ing bestond.<ref>De huisnummering ontstond circa 1875.</ref> Van oorsprong zijn gevelstenen ''gepolychromeerd'' (in verschillende kleuren beschilderd).<br />
Veel gevelstenen hebben ook een kleuraanduiding in het op- of onderschrift (bijvoorbeeld ''De Rode Leeuw'', ''De Witte Olifant'',<ref>Zie ook [[Witte olifant]].</ref> ''Het Zwarte Paard'', ''De Groene Bok'', ''De vergulde Kater'' etc.) en familie- en andere [[wapen (heraldiek)|wapen]]s waren voorzien van de vereiste [[heraldische kleur]]en.<br />
<br />
Veel gevelstenen hadden betrekking op het [[beroep]] van de oorspronkelijke bewoner van het pand. Zo kon bijvoorbeeld een [[kuiperij|kuiper]] een botervat laten afbeelden, of een schrijver een veer. Wilde men zich onderscheiden van een collega die een gevelsteen had met vrijwel dezelfde afbeelding dan voegde men iets toe, bijvoorbeeld een kroon. We spreken dan van een concurrerende gevelsteen. Zo vinden we nu nog in het hele land gekroonde stenen zoals ''De Gekroonde Waterhont'', ''‘t Gekroond Kalf'', ''De Gekroonde Laars'' en ga maar door. Er zijn echter nog andere variaties mogelijk op het begrip 'concurrerende gevelsteen'. Bij bakkers in dezelfde buurt kon men bijvoorbeeld zo ''De Grauwe Olifant'', ''De Jonge Grauwe Olifant'', en ''De Witte Vette Olifant'' tegenkomen.<br />
<br />
Wie nog geen familienaam had en niet door zijn beroep of bijnaam werd aangeduid, behielp zich met zijn [[uithangbord]] of gevelsteen. Mensen met namen als Zwaan, De Bock, De Hond en Kool kunnen daardoor uiteindelijk hun oorsprong vinden in de gevelsteen van hun voorouders.<br />
<br />
Gevelstenen zijn vaak met enige humor gemaakt, wat bijvoorbeeld te zien is in de gevelsteen ''Mollen Sagen Geren'' in [[Enkhuizen]], waar twee [[mollen]] worden uitgebeeld die een baal garen doorzagen, terwijl de spreuk aanduidt dat mollen 'graag zouden zien'.<ref>''Gevelstenen in Nederland'', Offenberg, Zwolle 1986</ref><br />
<br />
Onderstaande gevelsteen in [[Lekkerkerk]] bevat een soort [[rebus]]. De tekst luidt: ''Het AA 10 is 11 8 soeckt die 20'' oftewel ''Het paar A dix is onze huit soeckt die vingt'' (Het paradijs is van ons, wie 't zoekt die vindt).<ref>Van Lennep J. en J. ter Gouw (1868) ''De uithangteekens in verband met geschiedenis en volksleven beschouwd'' in: Digitale Bibliotheek voor de Nederlandse letteren [https://www.dbnl.org/tekst/lenn006uith01_01/lenn006uith01_01_0071.htm]</ref><br />
[[Bestand:Gevelsteen Lekkerkerk.jpg|thumb|none|Puzzel]]<br />
<br />
== Voorkomen ==<br />
Gevelstenen komen tegenwoordig vooral in Nederland voor, maar ook op enkele plaatsen in het buitenland zijn gevelstenen te vinden - zie bijvoorbeeld de foto van een gevelsteen in [[Stockholm]]. In [[Amsterdam]] zijn er nog ruim 1600 gevelstenen,<ref>[http://www.gevelstenen.net/kerninventarisatie/plaatsenNed/%25Amsterdam.htm Kerninventarisatie Amsterdam]. [https://web.archive.org/web/20230507110616/http://www.gevelstenen.net/kerninventarisatie/plaatsenNed/%25Amsterdam.htm Gearchiveerd] op 7 mei 2023.</ref> in [[Maastricht]] ruim 600;<ref>[http://www.gevelstenen.net/kerninventarisatie/plaatsenNed/%25Maastricht.htm Kerninventarisatie Maastricht]. [https://web.archive.org/web/20230610212423/http://www.gevelstenen.net/kerninventarisatie/plaatsenNed/%25Maastricht.htm Gearchiveerd] op 10 juni 2023.</ref> en in geheel Nederland wordt het aantal op ongeveer 10.000 geschat.<br />
<br />
Bij de opgravingen in [[Pompeï]] kwamen verschillende reliëfs in terracotta tevoorschijn die als gevelsteen dienst hebben gedaan: een steen waarop een geit staat afgebeeld moet de gevel van een melkhandel hebben gesierd, terwijl een ander reliëf met [[Bacchus (mythologie)|Bacchus]] die een tros druiven uitperst duidelijk maakte waar een wijnhandelaar zijn domein had.<br />
<br />
Het gebruik van gevelstenen is lange tijd sluimerende geweest, maar beleeft een opleving. Zo hebben [[Hans 't Mannetje]] en zijn leerlingen alsmede de kunstenaar [[Arie Teeuwisse]] zich toegelegd op het vervaardigen van nieuwe gevelstenen.<br />
<br />
== Jaartalsteen en naamsteen ==<br />
Andere vormen van gevelstenen zijn stenen met daarin slechts een jaartal of een naam. Bij die eerste categorie gaat het dan vaak om het jaar dat het pand, of een deel ervan, is opgeleverd of gerestaureerd. Op zogenaamde [[Eerstesteenlegging|eerste stenen]] staat vaak een datum vermeld. Naamstenen werden veelal toegepast in de [[Vestingwerk|vestingbouw]], met name bij [[buitenwerk]]en. Zo hebben vrijwel alle vestingwerken in de [[Linie van Du Moulin]] in Maastricht een naamsteen van [[Naamse steen]], al dan niet met jaartal. Ook bruggen hebben soms een naamsteen.<br />
<br />
== Andere betekenis ==<br />
Met de term '''gevelsteen''' worden ook [[baksteen|bakstenen]] aangeduid die in kleur en hardheid geschikt zijn voor [[metselen|gevelmetselwerk]]. Indien de [[gevel]] als [[spouwmuur]] is opgetrokken, spreekt men alleen voor die stenen in het buitenblad over gevelstenen.<br />
<br />
== Zie ook ==<br />
* [[Plaquette (kunst)]]<br />
* [[Lijst van gevelstenen in Hoorn]]<br />
* [[Lijst van gevelstenen in Waterland]]<br />
* [[Lijst van beelden in Haarlem]]<br />
<br />
== Literatuur ==<br />
*Alkmaarse gevelstenen en ornamenten- Kees Komen & Berend Ulrich<br />
*Amsterdamsche gevelstenen- H.W. Alings<br />
*Amsterdamse gevelstenen- Paul van Leeuwen<br />
*Beeldend Deventer- H.J. van Baalen en H.J.M. Oltheten<br />
*De Gevelstenen spreken- J.R. Schiltmeijer<br />
*De gevelstenen van Amsterdam- Onno W. Boers<br />
*De haas, de groene bok en andere gevelstenen- Onno Boers<br />
*De Uithangtekens Deel I, II, III- J. van Lennep & J. ter Gouw<br />
*De uithangtekens van Schoonhoven- C.J. Ooms- Korteweg<br />
*D' Guld Waerrelt, De wondere huisnaamwereld van Middelburg- Ed de Graaf<br />
*Dordtse Gevels spreken- Chr. J. Walson<br />
*Gevelstenen en opschriften in Overijssel- H. Schelhaas & H. Wiersma<br />
*Gevelstenen in Nederland-drs G.A.M. Offenberg, Uitgeverij Waanders Zwolle 1986, {{ISBN|90-6630-065-5}}<br />
*Gevelstenen in Maastricht- Jef Bartelet<br />
<br />
==Externe link==<br />
* [http://www.gevelstenen.net/kerninventarisatie/index.htm Kerninventarisatie Gevelstenen in Nederland en daarbuiten]<br />
<br />
{{Appendix|2=<br />
*''De tekst op deze pagina of een eerdere versie daarvan is overgenomen van de [https://web.archive.org/web/20031202025122/http://www.bmz.amsterdam.nl:80/adam/index.html website van het Bureau Monumentenzorg Amsterdam] (gearchiveerd)''<br />
{{References}}<br />
}}<br />
[[Categorie:Architectuur]][[Categorie:Bouwkundig onderdeel]][[Categorie:Beeldhouwtechniek]][[Categorie:Beeldhouwkunst]][[Categorie:Gevel]]</div>Colani