Colani op 19 apr 2023 om 11:28

2023-04-19T11:28:58Z

Nieuwe pagina

De '''geuzen''' waren aanvankelijk Nederlandse edelen, tegenstanders van de [[Spanje|Spaanse]] koning [[Filips II van Spanje|Filips II]]. Later verwees de term specifiek naar de strijders die te land ([[bosgeuzen]], soms ook ''wilde geuzen'') of te water ([[watergeuzen]]) het [[Leger van Vlaanderen|leger van de koning]] bevochten.

==Etymologie==
{{Zie ook|Zie ook [[Geuzennaam]]}}
<Gallery>
Bestand:Smeekschrift der edelen (5 april 1566) 20181124.jpg|thumb|Smeekschrift der Edelen
Bestand:Margaretha van Parma, landtvoogdes over de Nederlanden van 1559-1567.jpg|thumb|Margaretha van Parma
Bestand:Martin-coudenberg-1726.jpg|thumb|Paleis op de Coudenberg (Brussel)
Bestand:Geuzenpenning met twee kalebasflesjes en één bedelnap, objectnr 57422(2).jpg|thumb|Geuzenpenning, omschrift <small>IVSQVES A PORTER LA BESACE</small> (zelfs tot aan de bedelstaf).
Bestand:Lid-verbond-edelen.jpg|thumb|Geuzensymboliek op een 16e-eeuwse pentekening: grijs livrei, geuzenpenning, bedelnap, zwaard, pistool en Turkse snor
</gallery>
[[Bestand:Emblem of the Geuzen.jpg|thumb|Traditioneel embleem van de Geuzen]] Het woord geus is afgeleid van het Franse ''gueux''. Dat woord betekent ''[[armoedzaaier]]'' of ''[[schooier]]'', maar het kreeg een positieve betekenis voor al wie in die tijden niet Spaansgezind was. De oorsprong van de benaming 'geus' ligt waarschijnlijk in de uitspraak die [[Karel van Berlaymont]] richtte aan landvoogdes [[Margaretha van Parma]] op het moment dat de [[Eedverbond der Edelen|verenigde lage adel]] haar een [[Smeekschrift der Edelen|smeekschrift]] kwam aanbieden ([[5 april]] [[1566]]). Traditioneel worden de woorden van Berlaymont weergegeven als: ''N'ayez pas peur, Madame, ce ne sont que des gueux'' (vertaling: 'Wees niet bang, mevrouw, het zijn slechts bedelaars'). In het oudste verslag, door [[Jacob van Wesenbeke]], zei Berlaymont tegen Margaretha: ''Voilà entrer des beaux gueux'' (vrij vertaald: 'Zie welke fraaie schooiers daar binnenkomen'). Andere auteurs gaven hierop varianten, terwijl de doorgaans goed geïnformeerde [[Joachim Hoppers]] schreef dat het niet bekend was hoe de naam geus was ontstaan.<ref>Anton Van der Lem, [http://www.dutchrevolt.leiden.edu/dutch/spreuken/Pages/N%27ayez-pas-peur-Madame-ce-ne-sont-que-des-gueux.aspx N'ayez pas peur Madame, ce ne sont que des gueux], Dutch Revolt (bezocht 6 december 2017)</ref> De Spaanse correspondentie van de landvoogdes aan [[Filips II van Spanje]] spreekt zich ook uit in die zin en speculeert dat de naam iets te maken had met de [[Goten]].<ref>"Relation en chriffres, envoyée par la duchesse de Parme au Roi, avec sa dépêche du 13 avril 1566", in: ''Correspondance de Philippe II sur les affaires des Pays-Bas'', 1848, [https://books.google.be/books?id=JlxAAAAAcAAJ&pg=PA408#v=onepage&q&f=false p. 408-409]: ''Viva le geu, que es un apellido que ay entre ellos, y no se sabe aun lo que quiere significar, mas de que getz es propriamente picaño. Algunos dizen que lo atribuyen al nombre que quieren tomar de los Godos''.</ref> Die hypothese wordt door moderne taalkundigen ernstig genomen.<ref>Walter Thys, [https://www.cairn.info/revue-etudes-germaniques-2006-4-page-617.htm Les gueux étaient-ils des Goths?], in: ''Études Germaniques'', 2006, nr. 4, p. 617-627</ref>

Het schimpwoord van Berlaymont – aangenomen dat hij het effectief uitsprak – was bedoeld om de landvoogdes gerust te stellen over de geringe slagkracht van de verenigde [[aristocratie]], die haar onder leiding van [[Hendrik van Brederode (1531-1568)|Hendrik van Brederode]] het smeekschrift aanbood. De tegenstanders van de Spanjaarden, in het begin voornamelijk [[calvinisme|calvinisten]], namen het scheldwoord over en veranderden het daarmee van een pejoratieve in een positieve benaming. Dit zou gebeurd zijn op het geuzenbanket in het [[Hof van Culemborg]], eveneens beschreven in de versleutelde correspondentie van de landvoogdes. De opstandige edelen zaten er aan tafel met de bedelzak om de nek, wat erop zou wijzen dat ze zich de geuzennaam al voordien hadden toegeëigend.

Wat er historisch ook van zij, de term [[geuzennaam]] wordt nog altijd op de traditionele manier gebruikt (een scheldnaam die door de geviseerde wordt omgebogen en met trots toegeëigend). Zie ook [[Geuzenpenning (prijs)]] en voor de uitvoering van vroege geuzenpenningen [[Geuzen- en aanverwante penningen]].

== Geschiedenis ==
De geuzen waren van afkomst zeer gemengd. De geuzenvloot bestond vooral uit verarmde adel die verbeurdverklaarde bezittingen terug wilde (zoals Arent VII van Duivenvoorde) met daarbij avonturiers, werkloze zeelui en marginale elementen, zelfs gewone misdadigers. De geuzenvloot was in de periode 1567-1572 het enige werkelijk effectieve machtsmiddel dat prins [[Willem van Oranje (hoofdbetekenis)|Willem van Oranje]] tegen de Spaanse koning kon inbrengen. Vooral in 1572 bleek de grote betekenis van deze geuzenvloot.

===De eerste geuzen===
Op 27 december 1566 werden Vlaamse [[Calvinisme|calvinisten]] en geuzen uitgemoord te [[Wattrelos]]. Deze watergeuzen werden door Willem van Oranje, wiens bezittingen verbeurd verklaard waren, voorzien van [[kaperbrief|kaperbrieven]].
[[Bestand:Brielle 015.jpg|thumb|Gevel in Brielle]]
[[Bestand:BattleOfHeiligerlee.jpg|thumb|[[Slag bij Heiligerlee (1568)|Slag bij Heiligerlee]] ]]
[[Bestand:WLANL - Mischa de Muynck - wandtapijt De slag voor Lillo, Hendrick de Maecht, 30 mei 1574 mischademuynck2009.jpg|thumb|Watergeuzen in een sloep bij de [[Slag bij Lillo]] op een 16e-eeuws [[wandtapijt]] ]]
De geuzen begonnen in de traditie van [[Frans van Brederode]], [[Pier Gerlofs Donia|Grote Pier]] en [[Wijerd Jelckama]]. [[Fernando Álvarez de Toledo|De hertog van Alva]] reageerde op de aanvallen met het konvooieren en bewapenen van koopvaardijschepen, een geslaagde tactiek uit de periode van de oorlogen met Frankrijk tien jaar eerder. De poging van [[Lodewijk van Nassau (1538-1574)|Lodewijk van Nassau]] om Groningen te veroveren, de [[Slag bij Heiligerlee (1568)]], markeerde het ontstaan van de Watergeuzen. Zij zorgden voor de bevoorrading van de troepen en kaapten Hollandse schepen. Daarop gaven Alva en [[Maximiliaan van Hénin-Liétard]] opdracht om schepen uit te rusten om tegen de [[kaper (kapitein)|kaperij]] van de geuzen op te treden, waarvoor Amsterdam drie [[Karveel (scheepstype)|karvelen]] en een [[boeier]] leverde. Tijdens de eerste [[Zeeslag (militair)|zeeslag]] van de [[Tachtigjarige Oorlog]] die volgde, behaalde de sterkere geuzenvloot in juli 1568 een overwinning op het Hollandse eskader van viceadmiraal [[Francois van Boshuizen]] in de [[Zeeslag op de Eems]].

=== Geuzenplunderingen 1569-1571 ===
Na de verloren [[Slag bij Jemmingen (1568)|Slag bij Jemmingen]] was er van de samenhang van de Watergeuzen niet veel over. Doordat Holland echter niet bereid was de kosten te dragen van de door Alva gewenste Bourgondische vloot, was er in 1569 geen tegenstand waardoor [[Adrien de Bergues Dolhain|Dolhain]], een [[Hugenoten|hugenoot]], in 1569 tientallen schepen kon nemen op het [[Vlie]]. Bossu wist de geuzen daarna uit het noorden te verdrijven, maar moest vervolgens de vierde bruid van [[Filips II van Spanje|Filips II]], [[Anna van Oostenrijk (1549-1580)]], naar Spanje escorteren. Op de terugweg, eind december 1570, kwam hij aan in [[La Rochelle (Charente-Maritime)|La Rochelle]] om beschutting te zoeken voor het zware weer. La Rochelle was echter een centrum voor hugenoten geworden en Lodewijk van Nassau bevond zich hier, waarop een artillerieduel volgde.

Aangezien de commandant van de watergeuzen, [[Louis de Bergues]], broer van Dolhain, tegen de afspraken in neutrale schepen bleef overvallen, benoemde Willem van Oranje in augustus 1570 [[Guislain de Fiennes]], heer van [[Lumbres]] ([[Graafschap Artesië|Artesië]]), als admiraal, de eerste van de gehele geuzenvloot. Deze had contacten met [[Elizabeth I van Engeland]]. De geuzen mochten ook gebruikmaken van Engelse havens. Hij was evenwel geen zeeman, maar moest met zijn diplomatieke gaven van de geuzen een eenheid maken. Ondanks plannen voor een grootscheepse aanval komt men niet verder dan de verovering van [[Texel (hoofdbetekenis)|Texel]] onder leiding van [[Lancelot van Brederode]], halfbroer van [[Hendrik van Brederode (1531-1568)|Hendrik van Brederode]].

In het voorjaar van 1571 plunderden de geuzen [[Monnickendam]], [[Schellingwoude]] en omgeving. Een paar van deze schepen rustte ook de watergeus [[Lenaert Jansz de Graeff]] uit, die zich later met de vloot van [[Willem II van der Marck Lumey|Willem van der Marck]] bij de [[inname van Den Briel]] verenigden. Als reactie hierop werd een deel van de Spaanse soldaten in Utrecht naar Holland overgebracht en op 21 mei liet Alva elf schepen uitvaren onder Boshuizen, die een maand later de geuzen versloeg bij [[Emden (Nedersaksen)|Emden]]. De hoofdmacht van de geuzen in [[het Kanaal]] ontvluchtte Boshuizen naar [[Dover (Engeland)|Dover]].

Voor de tweede maal zijn er plannen voor een grote aanval met behulp van [[Karel IX van Frankrijk]], de hugenoten en Elizabeth I, waar echter niets van kwam, doordat veel kapiteins meer voordeel zagen in de kaapvaart. De Fiennes trok zich daarom terug en werd opgevolgd door Willem van der Marck, bekend als [[Willem II van der Marck Lumey|heer van Lumey]].

=== De Geuzenopstand ===
{{Zie hoofdartikel|Geuzenopstand}}
[[Bestand:Willem Bloys van Treslong.jpg|thumb|[[Willem Bloys van Treslong]] ]]
Ondertussen wilde Elizabeth de relaties met Spanje verbeteren en verdreef de geuzen uit de Engelse havens. Een van de gevolgen was de [[inname van Den Briel]] op 1 april 1572, door de watergeuzen onder aanvoering van [[Willem Bloys van Treslong|Bloys van Treslong]] en [[Willem II van der Marck|Willem II van der Marck en Lumey]] door de [[Noordpoort (Brielle)|Noordpoort]]. Het wordt wel gezien als het begin van de opstand in de Nederlanden, maar voor Alva was het verlies van [[Vlissingen (hoofdbetekenis)|Vlissingen]] op 6 april schokkender. Vanaf hier maakten de ''bosgeuzen'' zich los van de watergeuzen; onder leiding van [[Jacob Blommaert]] trokken zij door [[graafschap Vlaanderen|Vlaanderen]] en veroverden [[Inname van Oudenaarde|Oudenaarde]] op 7 september.

Ondertussen verbreidde de opstand zich over de gewesten [[graafschap Holland|Holland]] en [[graafschap Zeeland|Zeeland]], met uitzondering van de steden [[Middelburg (Zeeland)|Middelburg]], [[Amsterdam (hoofdbetekenis)|Amsterdam]] en [[Goes (hoofdbetekenis)|Goes]]. Bovendien kregen de geuzen steun van Willem van Oranje, die zijn [[Oranjes tweede invasie|tweede invasie]] begon vanuit de oostelijke Nederlanden.

In juni 1572 sloot [[Enkhuizen]] zich aan bij de opstandelingen. De gewesten Holland en Zeeland en de [[Hertogdom Gelre|Gelderse]] steden [[Zaltbommel (stad)|Zaltbommel]] en [[Buren (stad)|Buren]] sloten de [[Unie van Dordrecht]].

Doordat Den Briel, Vlissingen en Enkhuizen zich bij de opstand hadden aangesloten, hadden de geuzen de controle over de handelsroutes. Een ander gevolg was dat deze watergeuzen niet meer hoefden rond te zwerven. Ze vielen nu onder de magistraten van deze steden, die ook zorgden voor de financiering van de opstand. Op de eerste vrije vergadering van de [[Staten van Holland en West-Friesland|Staten van Holland]] werd besloten alle [[Kaperbrief|commissiebrieven]] in te trekken. Ook probeerde men zich te ontdoen van de ongedisciplineerde elementen die de opstand schade berokkenden. Op grote schaal werden namelijk katholieke burgers en geestelijken vermoord en [[klooster (gebouw)|kloosters]] geplunderd. Willem van Oranje ontsloeg [[Willem I van der Marck|van Lumey]] voor de moord op de [[Martelaren van Gorcum]]. Van een opstand door het gewone volk was echter geen sprake.

=== Latere jaren ===
De [[Slag op de Zuiderzee]] werd aangevoerd door [[Cornelis Dirkszoon]], burgemeester van Monnickendam. Al op 11 oktober 1573 werd de Spaanse admiraal Bossu gevangengenomen.

Bij het ontzet van Alkmaar en Leiden waren de watergeuzen van vitaal belang.
Op 29 januari 1574 versloegen de geuzen de Spaanse vloot op de Oosterschelde in de [[Slag bij Reimerswaal]], op 19 februari werd Middelburg door geuzen veroverd.

De betekenis van de watergeuzen tijdens de eerste jaren van de Tachtigjarige Oorlog kan moeilijk worden overschat. Dankzij de inname van Den Briel en de daaropvolgende Geuzenopstand wisten zij de [[Staatse partij]] vaste grond te bieden in de strijd tegen de Spanjaarden, waar Willem van Oranje ondanks zijn eigen inzet niet in was geslaagd.

==Namen van (Water)geuzen==
* [[Lancelot van Brederode]]
* [[Frederik Philipszoon van Dorp]]
* [[Jan Haring (matroos)|Jan Haring]]
* [[Willem II van der Marck Lumey|heer van Lumey]]
* [[Hans Onversaegd]]
* [[Diederik Sonoy]]
* [[Bartholt Entens van Mentheda]]
* [[Adriaen van Swieten]]
* [[Willem Bloys van Treslong|Bloys van Treslong]]
* [[Wolter Hegeman]]
* [[Adam van Haren]]

==Zie ook==
*[[Geuzenliederen]]

== Literatuur ==
*[[Pieter Serrien]], ''In opstand! Geuzen in de Lage Landen, 1565-1578'', 2022. ISBN 9789464103182

==Externe links==
* [http://members.home.nl/tetrode/ Geïllustreerde geschiedenis van de Watergeuzen door Marcel Tettero]
* [http://www.roepstem.net/geuzen.html De Waalse bijdrage in de Geuzen; door "De Roepstem"]
* [https://web.archive.org/web/20041215042912/http://home.tiscali.be/pajottenland/pajot/bier/schrijfwijze.htm/ Ontstaan van het woord Geus]
* [https://web.archive.org/web/20070626143831/http://www.geuzenproject.org/ Geuzenproject Nieuwkerke: een historische wandeling door het geuzenbestaan]

== Voetnoten ==
{{References}}

{{Appendix|2=
*{{Aut|Asaert, G., Beylen, J. van, Jansen, H.P.H. ''et al''}} (1976): ''Maritieme geschiedenis der Nederlanden 1'', De Boer Maritiem, Bussum.
*{{Aut|Gachard, Louis Prosper}} (1847), [http://www.persee.fr/doc/bcrh_0770-6707_1847_num_13_13_3295 Note sur l'origine du nom de gueux, donné aux révolutionnaires des Pays-Bas dans le XVIe siècle], in: ''Compte-rendu des séances de la commission royale d'histoire'', vol. 13, nr. 13, p. 292-303
*{{Aut|Nierop, Henk van}} (1992), [https://www.bmgn-lchr.nl/articles/10.18352/bmgn-lchr.3446/galley/3500/download/ Edelman, bedelman. De verkeerde wereld van het Compromis der Edelen] {{pdf}}, in: ''BMGN - Low Countries Historical Review'', nr. 107/1, p. 1-27
*{{Aut|Vaan, Michiel De}} (2000), "Waren de geuzen Goten?", in : ''Taal en Tongval'', nr. 52, p. 329-335
}}

[[Categorie:Geuzen| ]]
[[Categorie:Geschiedenis van Holland]]
[[Categorie:Scheldwoord]]
[[Categorie:Geuzennaam]]

Geuzen (Tachtigjarige Oorlog) - Bewerkingsoverzicht

Colani op 19 apr 2023 om 11:28