Colani: 1 versie geïmporteerd

2025-12-08T09:29:22Z

1 versie geïmporteerd

Nieuwe pagina

[[Bestand:Archive-ugent-be-AD810E6A-D6D3-11E3-A1B6-4643D43445F2 DS-4 (cropped).jpg|miniatuur|352x352px|Het maken van stambomen is een eeuwenoud fenomeen. Dit voorbeeld is de zeventiende-eeuwse stamboom van de familie "de Landas".<ref>{{Citeer web|url=https://lib.ugent.be/viewer/archive.ugent.be:AD810E6A-D6D3-11E3-A1B6-4643D43445F2#?c=&m=&s=&cv=&xywh=-7382,-446,24126,13471|titel=Généalogie de la famille de Landas|bezochtdatum=2020-08-27|werk=lib.ugent.be}}</ref>]]
[[Bestand:3110654 w800.jpg|miniatuur|307x307px|Uitgeschreven genealogie van de familie Aertrycke, opgetekend door [[Jacob Antoon Kerchof]]. De stambonen zijn verticale schema's d.w.z. de kinderen van een zelfde gezin staan onder elkaar, opeenvolgende generaties staan in kolommen naast elkaar van links naar rechts. Linksboven staat het familiewapen. Bewaard in de [[Openbare Bibliotheek Brugge]].]]
'''Genealogie''' of '''stamboomonderzoek''' is een discipline van de [[Geschiedenis|geschiedkunde]] die zich bezighoudt met voorouderlijk onderzoek en de [[afstamming]] van een familie. De genealogie mag niet met de [[gezinsgeschiedenis]] worden verward.

== Etymologie ==
Het woord genealogie komt uit het [[Grieks]] en bestaat uit twee delen:
* Genea: γενεά betekent letterlijk 'afkomst', 'afstamming'.
* Logos: λόγος betekent letterlijk 'wetenschap', 'kennis'.
Genealogie is de wetenschap die de afkomst of afstamming bestudeert.

== Herkomst van achternamen ==
[[Achternaam|Achternamen]] komen op verschillende manieren tot stand: de naam kan betrekking hebben op de [[voornaam]] van een van de ouders, schoonouders of grootouders; dit heet een [[patroniem]]. Een voorbeeld is Willem Janszoon, afgekort tot Willem Jans. De achternaam kan verband houden met de aardrijkskundige plek waar men vandaan komt ([[toponiem]]), bijvoorbeeld Jan Elsen (van de plaats [[Elsen (Paderborn)|Elsen]]) of Van Langendonck (afkomstig van een lange [[Donk (landvorm)|Donk]]). Geografische toenamen bleken vroeger doorgaans op een hogere afkomst te wijzen. In de Nederlandstalige familienamen is er een tweedeling op te merken binnen de geografische familienamen: toenamen met herkomstvoorzetsels werden hoger geëvalueerd dan samengestelde naamsvormen eindigend op -man(s). Vergelijk Van den Bosch met Bosmans.<ref>[https://www.dbnl.org/tekst/_naa002197801_01/_naa002197801_01_0016.php W. Van Langendonck, 'De persoonsnaamgeving in een Zuidbrabants dialekt – Deel II – De sociolinguïstische komponent', ''Naamkunde'', jaargang 10, afl. 3-4, blz. 266]. [https://web.archive.org/web/20230411050140/https://www.dbnl.org/tekst/_naa002197801_01/_naa002197801_01_0016.php Gearchiveerd] op 11 april 2023.</ref>

In Vlaanderen, Brabant, Noord-, Oost-Nederland en Engeland komt een bijzondere vorm van toponiemen voor: herberg- en boerderijnamen. Mensen vernoemden zich naar de [[boerderij]] of [[herberg]] waarin ze woonden, zoals Leferink of Groot-Kromkamp.

Door verschrijvingen van ambtenaren en geestelijken zijn vele achternamen in de loop van de tijd verbasterd. Vanwege ongeletterdheid werden achternamen ook wel fonetisch opgeschreven. Verbruggen naast Vanbrugge, Van Brugge of Dupont komen voor, zodat het uitzoeken van dergelijke familienamen een hele klus kan zijn. Daarentegen kwam het fenomeen [[Vernoeming|vernoemen]] vroeger veelvuldig voor, zodat een bepaalde voornaam of een kleine variatie daarop regelmatig weer bij de nakomelingen werd toegepast, wat weer enigszins houvast biedt.

Na de annexatie van de Zuidelijke Nederlanden door Frankrijk werd in 1796 ook in de [[Franse tijd in België|Belgische departementen]] de [[burgerlijke stand]] ingevoerd. In het [[hertogdom Brabant]] en in het [[graafschap Vlaanderen]] waren de familienamen in 1500 al bijna overal gestabiliseerd, zodat dit niet echt een probleem opleverde.

In [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]] werd met de invoering van de burgerlijke stand in 1811 iedereen verplicht een achternaam te voeren. In bepaalde streken van Nederland kan het voor een genealogisch onderzoeker echter problemen opleveren, omdat een familie ineens van achternaam veranderde. Het aannemen van een achternaam werd vastgelegd in de zogenaamde registers van naamsaanneming, die onderdeel van het bevolkingsregister zijn.

== Onderzoek ==
=== Hoofdvormen ===
[[Bestand:parenteel.png|thumb|400px|<center>Nakomelingen, grafisch weergegeven als parenteel</center>]]
De meeste genealogen kiezen voor een bepaald soort onderzoek. Er zijn vier hoofdvormen te onderscheiden:
* [[Stamreeks]]: alle voorouders in mannelijke (patrilineair) of in de vrouwelijke lijn (matrilineair), van heden naar verleden
* [[Kwartierstaat]]: alle voorouders in mannelijke en vrouwelijke lijn, van heden naar verleden
* [[Genealogie (beperkte betekenis)|Genealogie]]: alle nakomelingen in mannelijke lijn
: een iets verschoven betekenis van het woord genealogie
* [[Parenteel]]: alle nakomelingen in zowel mannelijke als vrouwelijke lijn

=== Genealogische bronnen ===
[[Bestand:Leenman20.gif|thumb|Een bladzijde uit een leenboek met een akte uit 1526 en 1536]]

Om genealogisch onderzoek te kunnen doen zijn historische bronnen van belang. Deze bronnen kunnen bijvoorbeeld zijn:
* Persoonsgegevens
* [[Genealogieboek]]en
* De parochieregisters en in Nederland de [[Retroacta van de Burgerlijke Stand#Doopboeken|doop-]], [[Retroacta van de Burgerlijke Stand#Trouwboeken|trouw-]] en [[Retroacta van de Burgerlijke Stand#Begraafboeken|begraafboeken]] in de [[Retroacta van de Burgerlijke Stand]], kort DTB
* De [[burgerlijke stand]]: geboorte-, huwelijk- en overlijdensregisters
* Het [[bevolkingsregister]]
* [[Volkstelling]]en, kerkelijke en burgerlijke, vanaf de 17e eeuw
* in Nederland: [[persoonskaart]]en en persoonslijsten
* Memories van successie
* Notariële archieven
* Schepengriffies, [[schepenbank]]archieven
* [[Leenregister]]s, boeken waarin de bezittingen van de leenmannen werd beschreven
* De staten van goed, de volledige beschrijving en inventarisatie van het nagelaten bezit van de overledene, zodat de erfenis rechtmatig werd verdeeld
* De Tafels van de Heilige Geest, de registers van de hulp aan de armen
* [[Rouwkaart|Doodsbrief]], vanaf eind 19e eeuw en later ook [[bidprentje]]s.

Overigens worden de verzamelde gegevens interessanter naarmate deze met persoonlijke documentatie worden aangevuld, zoals met familiefoto's, [[egodocument]]en en rijbewijzen.

=== DNA-onderzoek ===
Om de mogelijke biologische verwantschap tussen personen te bepalen of te bevestigen kan de onderzoeker de hulp inschakelen van [[Desoxyribonucleïnezuur|DNA-onderzoek]]. De discipline die DNA-gegevens koppelt aan stambomen wordt genetische genealogie genoemd.

Om verre verwantschappen genetisch te verifiëren wordt voornamelijk het [[mitochondriaal DNA]] en het [[Y-chromosoom]] gebruikt. Het mitochondriaal DNA wordt alleen via de moeder doorgegeven en is dus een bron om verwantschappen in directe maternale lijn te onderzoeken. Het mannelijke Y-chromosoom wordt alleen van vader op zoon doorgegeven en is dus een bron om verwantschappen in directe paternale lijn te verifiëren. Vooral het Y-chromosoom is voor genealogen een informatieve genetische merker door de onzekerheid van vaderschappen waardoor de juridische stamboom soms kan verschillen van de biologische. Wetenschappelijk onderzoek door geneticus [[Maarten Larmuseau]] toonde reeds via genetische genealogie aan dat de algemene [[koekoeksgraad]] in stambomen schommelt tussen 1-2% per generatie.<ref>[https://www.standaard.be/cnt/dmf20160405_02221722 Veerle Beel, 'Vaders kunnen voor 99 procent gerust zijn'], ''[[De Standaard]]'', 22 juli 2016. [https://web.archive.org/web/20230416153420/https://www.standaard.be/cnt/dmf20160405_02221722 Gearchiveerd] op 16 april 2023.</ref><ref>{{en}} [http://www.nytimes.com/2016/04/12/science/extra-marital-paternity-less-common-than-assumed-scientists-find.html Carl Zimmer, 'Fathered by the Mailman? It’s Mostly an Urban Legend'], ''[[The New York Times]]'', 8 april 2016</ref>

Het eerste grootschalige initiatief rond genetische genealogie in [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]], het Project Genetische Genealogie in Nederland, werd in 2006 in het leven geroepen door een werkgroep bestaande uit historicus en uitgever Leo Barjesteh van Waalwijk van Doorn en de biologen Frans Plooij en Toon van Gestel. Het project vond plaats in het kader van het 125-jarig bestaan van het [[Koninklijk Nederlandsch Genootschap voor Geslacht- en Wapenkunde]] (KNGGW) en werd ook ondersteund door de [[Nederlandse Genealogische Vereniging]] en door [[Hollandse Vereniging voor Genealogie 'Ons Voorgeslacht'|Ons Voorgeslacht]]. De uitkomsten van het onderzoek van 410 deelnemers aan dit project die DNA afstonden zijn gepubliceerd in het boek Zonen van Adam in Nederland. Het DNA werd geanalyseerd door het Forensisch Laboratorium voor DNA-Onderzoek (FLDO) van het Centrum voor Humane en Klinische Genetica van het [[Leids Universitair Medisch Centrum]] (LUMC) onder leiding van geneticus Prof. dr. Peter de Knijff. In 2016 werd dit DNA-onderzoek volledig overgenomen door de [[Katholieke Universiteit Leuven|KU Leuven]] onder leiding van genetisch genealoog Prof. dr. [[Maarten Larmuseau]].

In 2009 startte in [[Vlaanderen (hoofdbetekenis)|Vlaanderen]] een genetisch genealogisch project op initiatief van [[Familiekunde Vlaanderen]] en de [[Katholieke Universiteit Leuven|KU Leuven]] onder leiding van geneticus Prof. dr. [[Maarten Larmuseau]]. De resultaten van dit project waaraan duizenden Vlamingen en Nederlanders reeds hebben deelgenomen werden internationaal gepubliceerd, zowel voor een breed publiek als in wetenschappelijke [[peerreview]]ed tijdschriften.<ref>[https://www.nrc.nl/nieuws/2012/04/19/de-vlaming-met-een-franse-naam-heeft-andere-genen-12289077-a863229 Lucas Brouwers, 'De Vlaming met een Franse naam heeft andere genen'], ''[[NRC Handelsblad]]'', 19 april 2012. [https://web.archive.org/web/20230416130748/https://www.nrc.nl/nieuws/2012/04/19/de-vlaming-met-een-franse-naam-heeft-andere-genen-12289077-a863229 Gearchiveerd] op 16 april 2023.</ref>

===Forensisch stamboomonderzoek===
[[Forensisch onderzoek|Forensisch]] genetische genealogie, is de opkomende praktijk van het gebruik van genetische informatie, zoals dat gebeurt bij [[verwantschapsonderzoek]], voor het identificeren van [[verdachte]]n of [[slachtoffer]]s in [[Strafrecht|strafzaken]]. Met de methode werden al enkele bekende “[[Cold case (onderzoek)|cold cases]]” opgelost.

=== Verwerken van genealogische gegevens ===
Zodra men genealogische gegevens heeft verzameld door het stellen van vragen aan familieleden, het zoeken naar bewaard gebleven documenten en/of foto's en de verhalen daarachter, het bezoeken van archieven, hetzij fysiek of op internet, moeten deze gegevens overzichtelijk worden gemaakt door middel van een bepaald systeem van ordenen. Hierdoor wordt de samenhang tussen de verschillende namen zichtbaar en wordt gelijkertijd duidelijk waar zich eventueel lacunes bevinden die nader ingevuld kunnen worden. Dit kan door het gebruik van pen en papier, maar het gebruik van een computer heeft ook op genealogisch gebied zijn intrede gedaan. Overigens leent de computer zich bij uitstek voor verwerking van grote aantallen gegevens.

Om het uitwisselen van gegevens welke zijn gemaakt met genealogische software te vereenvoudigen, is een standaard bestandsformaat ontwikkeld, [[GEDCOM]] met [[bestandsextensie]]: .ged. Er is een ruime keuze aan [[Genealogiesoftware|genealogische software]], uiteraard in het Engels maar zeker ook in het Nederlands, zowel betaald als gratis, van heel eenvoudig tot zeer complex. [[Aldfaer]] is een gratis programma in het Nederlands. Andere veel gebruikte programma's zijn [[MyHeritage|Family Tree Builder]], [[GensDataPro]] (GDP), Oedipus en [[PRO-GEN]].

=== Publiceren van genealogische gegevens ===
Na het samenstellen van de gegevens volgt vaak de wens de bevindingen te publiceren, hetzij in druk hetzij op internet. Er zijn drukkerijen te vinden die zich specialiseren in kleine uitgaven, waar men familieboeken kan laten drukken. Maar de meest voorkomende vorm sinds de opmars van computers en internet zijn de homepage en de website, zowel vanuit een organisatie of archief alsook de persoonlijke homepages. Hieruit vloeide weer de noodzaak tot het maken van overzichtssites, portals en speciale [[zoekmachine]]s uitsluitend voor het toegankelijk maken van de vele genealogische gegevens.

Bij het publiceren van genealogisch onderzoek moet de onderzoeker zich bewust zijn van [[informatierecht]]elijke aspecten, zoals de [[openbaarheid]] van gegevens, en de waarborg van de [[privacy]] van nog in leven zijnde personen. Daarnaast verdient het aanbeveling om reeds op het internet gepubliceerde gegevens middels [[bronverificatie]] nog eens extra te controleren op feitelijkheden voordat men deze – onder vermelding van de website waarop deze oorspronkelijk zijn gepubliceerd – overneemt. Dit bespaart mogelijk een hoop extra werk alsook teleurstelling indien de gepubliceerde gegevens onjuist blijken te zijn.

== Verenigingen in België ==
In België ontstond kort voor de Tweede Wereldoorlog de eerste grote genealogische vereniging, een Franstalig elitair{{Bron?|Voor deze POV hoort er een bron te zijn|2018|10|07}} initiatief. In de jaren zestig zou aan Vlaamse zijde een tegenhanger worden opgestart. Men onderscheidt momenteel hoofdzakelijk de volgende verenigingen:
*[[Familiekunde Vlaanderen]] vzw: een vrijwilligersorganisatie die zich tot doel stelt om het brede publiek hun familiegeschiedenis te laten zoeken. Deze organisatie is een fusie van de vroegere Vlaamse Vereniging voor Familiekunde (VVF, gesticht in 1964) en het Vlaams Centrum voor Genealogie en Heraldiek (VCGH, gesticht in 1978). Familiekunde Vlaanderen geeft een tijdschrift uit: '''''Vlaamse Stam'''. Tijdschrift voor familiegeschiedenis''.
* L'[[Office Généalogique et Héraldique de Belgique]] (OGHB), met als orgaan '''''Le Parchemin''''', ook publiceert "L'Office" regelmatig een extra ''Recueil'', meestal gewijd aan een bepaalde familie of thema.
* [[Service de Centralisation des Etudes Généalogiques et Démographiques de Belgique]] (SCGD, gesticht in 1946) is een Brussels initiatief met de ambitie tweetalig te zijn, veel artikelen zijn in het Frans gesteld. Het tijdschrift draagt als titel: '''''L'Intermédiaire des''' '''Généalogistes''''', en is bij de nederlandstalige lezers ook bekend als ''De Middelaar''.
* [[Histories (erfgoed)|Histories vzw]]: een door de Vlaamse Overheid erkende cultureel-erfgoedorganisatie die genealogie, heemkunde en lokaal erfgoed promoot (sinds januari 2019).

== Verenigingen en museum in Nederland ==
Sinds het laatste kwart van de 19e eeuw zijn er in Nederland vele verschillende genealogisch-heraldische verenigingen opgericht. De voornaamste landelijke verenigingen uit zowel het heden als verleden zijn:
* Het [[Centraal Bureau voor Genealogie]] (1945), gaf tot en met 2013 het ''Jaarboek'' uit, met daarnaast ieder kwartaal het tijdschrift ''Genealogie'', sinds 2014 ''Gen''.
* Het [[Koninklijk Nederlandsch Genootschap voor Geslacht- en Wapenkunde]] (1883) met als orgaan '''''[[De Nederlandsche Leeuw]]''.'''
* De [[Hollandse Vereniging voor Genealogie 'Ons Voorgeslacht']] (1946) geeft het tijdschrift '''''Ons Voorgeslacht''''' uit.
* De [[Nederlandse Genealogische Vereniging]] (1945) geeft het tijdschrift '''''Gens Nostra''''' uit.
* De Vereniging "De Nederlandsche Heraut" (1881-1897) met een gelijknamig tijdschrift gedurende die jaren.
* De computer- en genealogievereniging "HCC!genealogie" (1986) geeft het tijdschrift '''''Gens Humana''''' en een leden-cd met genealogische gegevens van en door de leden uit.

Daarnaast verschenen de volgende landelijke periodieken:
* Het ''Algemeen Nederlandsch Familieblad'' (1883-1895 en 1900-1905).
* ''De Navorscher'' (1851-1960).
* ''De Wapenheraut'' (1897-1920).

In [[Eijsden (plaats)|Eijsden]] in [[Limburg (Nederlandse provincie)|Nederlands Limburg]] is sinds 2014 het [[Internationaal Museum voor Familiegeschiedenis|'''Internationaal''' Museum voor Familiegeschiedenis]] gevestigd.

== Bekende genealogen in België ==

* François de Cacamp, Belgisch genealoog van Franse origine
* Jean Cassart, Belgisch genealoog
* Jan Caluwaerts, Belgisch genealoog
* [[Edmond Delhougne (jr.)|Edmond Delougne]] (1932-2013), Nederlandse genealoog gespecialiseerd in Limburg
* Hervé Douxchamps (1943-2025), Belgisch genealoog
* Felix-Victor Goethals, Belgisch bibliofiel en genealoog
* Pierre Hanquet, Belgisch genealoog
* Pierre De Tienne, Belgisch genealoog
* Jean-François Houtart, Belgisch genealoog
* [[Jacob Antoon Kerchof]] (1625-1685), Brugse genealoog
* [[Maarten Larmuseau]] (1983), pionier in genetische genealogie
* Emile Spelkens, Belgisch genealoog
* [[Willem de Vries (genealoog)|Willem de Vries]] (1908-1977), Nederlandse genealoog

== Als filosofische methode ==
In overdrachtelijke zin spreekt men van genealogie als een historische methode, die zich op huidige opvattingen richt, bijvoorbeeld wat betreft moraal, psychiatrie, seksuele oriëntatie, [[Identiteit (eigenheid)|persoonlijke identiteit]], en het historische ontstaan van deze opvattingen onderzoekt en aantoont. [[Friedrich Nietzsche]] en [[Michel Foucault]] zijn bekende filosofen uit deze stroom.
{{Zie ook|Zie ook [[Genealogie (Nietzsche)]]. Voor Foucaults invloedrijke interpretatie van Nietzsche, zie: [[Nietzsche, la généalogie, l'histoire|Nietzsche, de genealogie, de geschiedschrijving]].}}

== Sibbekunde ==
[[Bestand:Tentoonstelling van het Nederlandse verbond voor sibbekunde - Spiegel der beweging nr. 25, item 4 49346.webm|thumb|thumbtime=0:13|Tentoonstelling van het Nederlandse verbond voor Sibbekunde in 1942]]
''Sibbe(n)'' is een verouderde term voor iemands gezamenlijke verwanten of familie. In de jaren veertig van de 20e eeuw werden de in het Nederlands reeds verouderde woorden ''sibbe'' en ''sibbekunde'' geadopteerd door nationaalsocialisten. In Duitsland gebruikten de nazi's het Duitse woord ''Sippe''. Hun sibbekunde was een genealogische werkwijze waarin ook de vrouwelijke familielijnen betrokken werden. In een poging hun rassenidee wetenschappelijk te staven waren [[Nationaal-Socialistische Beweging|NSB'ers]] actief in genealogische verenigingen die wilden bewijzen dat alle Nederlanders onderling verbonden waren door hun gemeenschappelijke Arische afstamming. Het [[Collaboratie|collaborerende]] "Nederlandsch Verbond voor Sibbekunde"<ref>[https://web.archive.org/web/20140807080850/http://www.hasufali.nl/auteur-cate/auteur-levensloop.htm 'Ludovicus ten Cate', Hasufali, bibliografie van het Bruine Boek]</ref> (1941-1944) gaf het tijdschrift ''Sibbe'' uit. De term ''sibbekunde'' is na de oorlog in onbruik geraakt.

== Externe links ==
* [https://cbg.nl/ Centraal Bureau voor Genealogie], Centrum voor familiegeschiedenis, Nederland
* [https://cbg.nl/kennis/basiskennis/onderzoeksmodellen-en-soorten-stambomen/ Onderzoeksmodellen en soorten stambomen], Bron: Centraal Bureau voor Genealogie
* [https://ontdekjouwverhaal.nl Nederlandse Genealogische Vereniging]
* [https://familiekunde-vlaanderen.be/ Familiekunde Vlaanderen], Kennisknooppunt voor familiegeschiedenis
* [https://web.archive.org/web/20090327054514/http://familiekunde-vlaanderen.be/ Familiekunde Vlaanderen], Kennisknooppunt voor familiegeschiedenis, gearchiveerde website
* [http://oghb.be/ Association Royale Office Généalogique et Héraldique de Belgique]
* [https://www.scgd.net/ Service de Centralisation des Etudes Généalogiques et Démographiques de Belgique]
*[https://www.uitdeoudekoektrommel.com Uit de oude Koektrommel], genealogische website met veel genealogische bronnen
*[https://www.yory.nl Yory], het grootste platform voor stamboomonderzoek en familiegeschiedenis

{{Commonscat|Genealogy}}
{{Appendix}}

[[Categorie:Genealogie| ]]
[[Categorie:Naam]]
[[Categorie:Verwantschap]]

Genealogie (geschiedkunde) - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd