https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?action=history&feed=atom&title=GeigertellerGeigerteller - Bewerkingsoverzicht2026-08-10T16:35:54ZBewerkingsoverzicht voor deze pagina op de wikiMediaWiki 1.43.6https://wiki-raamsdonk.nl/index.php?title=Geigerteller&diff=178864&oldid=prevColani: 1 versie geïmporteerd2025-12-08T09:37:37Z<p>1 versie geïmporteerd</p>
<p><b>Nieuwe pagina</b></p><div>[[Bestand:Geiger counter FNAL.jpg|thumb|280px|Voorbeeld van een geigerteller]]<br />
De '''geigerteller''' (ook geiger-müllerteller, geiger-müllertelbuis, GM-buis of GM-teller geheten) is een stralingsdetector, waarmee [[ioniserende straling]] gemeten kan worden. Zulke straling, zoals [[röntgenstralen]] en [[radioactiviteit]], is niet door menselijke [[zintuig]]en waar te nemen. [[Hans Wilhelm Geiger]] en [[Walther Müller]] vonden in [[1928]] de teller uit.<br />
<br />
==Geschiedenis==<br />
In 1908 vond [[Hans Wilhelm Geiger]] een experimentele techniek uit voor het detecteren van [[alfadeeltje]]s, die later zouden worden gebruikt om de geiger-müllertelbuis te ontwikkelen in 1928. Dit vroege model van de teller kon alleen alfadeeltjes detecteren en maakte deel uit van een groter experimenteel apparaat. Het fundamentele ionisatiemechanisme dat werd gebruikt, werd ontdekt door [[John Sealy Townsend]] tussen 1897 en 1901.<ref>{{Citeer boek|titel=Philosophical Magazine|auteurlink=|auteur=John S. Townsend|medeauteurs=|taal=en|url=https://books.google.be/books?id=R64mG2pv0qAC&pg=PA198&redir_esc=y|uitgever=Taylor & Francis.|datum=1901|pagina's=198-227|ISBN=}}</ref> Het staat bekend als de townsend-ontlading wat neerkomt op de ionisatie van moleculen door ioneninslag.<br />
<br />
Pas in 1928 ontwikkelden [[Hans Wilhelm Geiger|Geiger]] en [[Walther Müller]] (een [[promovendus]] van Geiger) de verzegelde geiger-müller-buis die gebruikt maakte van de basisionisatieprincipes die eerder experimenteel waren gebruikt. Klein en robuust, het kon in tegenstelling tot zijn voorgangers niet enkel [[alfastraling | alfa-]] en [[bètastraling]] detecteren maar ook [[gammastraling]].<ref>{{Citeer web|url=https://doi.org/10.1007|titel=DOI Name 10.1007 Values|bezochtdatum=2020-04-30|werk=doi.org|archiefurl=https://web.archive.org/web/20200503101736/https://doi.org/10.1007|archiefdatum=2020-05-03}}</ref> Nu kon een praktisch meetinstrument relatief goedkoop worden geproduceerd en zo werd de geigerteller geboren. Omdat de buisoutput weinig elektronische verwerking vereiste, bereikte het instrument een grote populariteit als draagbare stralingsdetector. <br />
<br />
Modernere versies van de geigerteller maken gebruik van een buis, die behalve [[argon]], [[helium]] of [[Neon (element) | neon]] een [[halogeen]] bevat, om de [[gasontlading]] te doven; een techniek die bedacht is door [[Sidney H. Liebson]]. Dit vanwege de veel langere levensduur en lagere bedrijfsspanning, gebruikelijk tussen 400-900 [[Volt (eenheid)|volt]].<ref name = "Discharge mechanism"><br />
{{ Citeer web<br />
| url = https://api.drum.lib.umd.edu/server/api/core/bitstreams/794b3274-e207-4308-b1f1-ea00ab307e50/content<br />
| titel = The discharge mechanism of self-quenching Geiger-Mueller counters<br />
| bezochtdatum = 2024-01-06<br />
| auteur = Sidney H. Liebson<br />
| datum = 1947<br />
| formaat = PDF<br />
| werk = University of Maryland<br />
| taal = nl<br />
| archiefurl = https://web.archive.org/web/20231120092443/https://api.drum.lib.umd.edu/server/api/core/bitstreams/794b3274-e207-4308-b1f1-ea00ab307e50/content<br />
| archiefdatum = 2023-11-20<br />
| dodeurl = ja/nee<br />
| citaat = <br />
}}<br />
</ref><br />
<br />
==Principe==<br />
Het principe van de geigerteller berust op de [[ionisatie|ioniserende]] werking van de te meten straling. In een buis (''[[ionisatiekamer]]'') gevuld met een verdund ''telgas'' wordt een hoge [[elektrische spanning]] aangelegd. Deze spanning wordt zo hoog gekozen dat een enkel ioniserend deeltje vele ionenparen veroorzaakt, in de orde van 10<sup>8</sup> (het versterkingsgetal of ''amplification value A''). Dit spanningsgebied heet het geiger-müller-gebied. De spanning mag niet zo hoog zijn dat spontaan elektrische doorslag optreedt.<br />
<br />
Als straling de buis passeert, zal het gas even geïoniseerd worden en zal er korte tijd een kleine [[elektrische stroom]] lopen. Vaak wordt dit versterkt en naar een [[luidspreker]] gestuurd, waardoor een tik hoorbaar wordt. Beluister een [[Media:Geiger calm.ogg|rustige geigerteller]] of een [[Media:Geiger panic.ogg|drukke geigerteller]]. Hiernaast wordt de hoeveelheid tikken per tijdseenheid ook op een display aangegeven.<br />
<br />
In de figuur is te zien dat de buis '''C''' geaard is en als [[kathode]] fungeert, terwijl op de as van de buis een geïsoleerde staaf '''P''' als [[anode]] dient. Langs de hele anode komt de lawine van [[elektron]]en aan, die door een ioniserend deeltje (hier een α-deeltje) zijn losgemaakt. Daaromheen vormt zich dan kortdurend een [[Cilinder (meetkunde)|cilindrische]] laag van positieve [[Ion (deeltje)|ionen]], die op weg gaan naar de relatief negatieve buiswand, de kathode. Deze positieve ionen bewegen trager dan de elektronen en veroorzaken de [[dode tijd]] van de GM-buis, waarin hij ongevoelig is voor een nieuw invallend ioniserend deeltje. Het [[mica]]venster '''M''' moet dik genoeg zijn om het drukverschil tussen de binnen- en buitenkant van de GM-buis te weerstaan, maar dun genoeg zijn om [[Alfastraling|α-deeltjes]] door te laten.<br />
<br />
[[Bestand:GMteller.png|schematische voorstelling van de GM-buis]]<br />
<br />
==Beperkingen==<br />
* geen selectiviteit. De gekozen spanning heeft als gevolg dat zelfs een zwak [[Bètastraling|β-deeltje]] of [[Gammastraling|γ-straal]] kortdurend voor maximale [[ionisatie]] zorgt. Zodoende is het niet meer mogelijk verschillende soorten straling te onderscheiden.<br />
* lange dode tijd. De [[dode tijd]] - waarin na een signaal geen nieuwe ionisatie kan worden gemeten - is relatief lang, in de orde van 100 - 300 [[microseconde|μs]] (microseconde, miljoenste seconde).<br />
De [[proportionele teller]] heeft deze beperkingen niet.<br />
<br />
==Voordeel==<br />
Door de keuze van een hoogspanning waarbij maximale ionisatie optreedt is het uitgangssignaal steeds hetzelfde en volstaat een goedkope hoogspanningsvoeding, anders dan bij proportionele tellers.<br />
<br />
== Onderzoek ==<br />
In [[Nederland]] doet het [[Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu]] (RIVM) onderzoek naar de straling. Sinds de [[kernramp van Tsjernobyl]] zijn hiertoe overal in het land kastjes met geigertellers neergezet die ieder uur hun meetwaarden doorsturen.<ref name="omroepzeeland">[https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/113293/s-Heerenhoek-niet-langer-radio-actiefste-dorp-van-Nederland 's-Heerenhoek niet langer radio-actiefste dorp van Nederland], Omroep Zeeland, 3 juni 2019, 15:09. Geraadpleegd 4 juni 2019. [https://web.archive.org/web/20190608025550/https://www.omroepzeeland.nl/nieuws/113293/s-Heerenhoek-niet-langer-radio-actiefste-dorp-van-Nederland Gearchiveerd] op 8 juni 2019.</ref> De metingen worden online ontsloten via een website van de EU.<ref>[https://remap.jrc.ec.europa.eu/GammaDoseRates.aspx Joint Research Centre, Radioactivity Environmental Monitoring: 24h Gamma Dose Rates]</ref> De plekken met de meeste straling in Nederland zijn Zaandam en Hellevoetsluis (bron: 2019).<ref name="omroepzeeland" /> Het onderzoek maakt deel uit van het platform European Radiological Data Exchange Platform (EURDEP) waaraan 39 landen deelnemen.<ref>[https://remon.jrc.ec.europa.eu/About/Rad-Data-Exchange Joint Research Centre, Radioactivity Environmental Monitoring: EURDEP]. [https://web.archive.org/web/20230708015412/https://remon.jrc.ec.europa.eu/About/Rad-Data-Exchange Gearchiveerd] op 8 juli 2023.</ref><br />
<br />
==Trivia==<br />
*Na de [[kernramp van Fukushima]] steeg in Europa de verkoop van geigertellers. Aan het nut daarvan kan getwijfeld worden, daar een commerciële geigerteller (die 300 à 500 euro kost) niet gevoelig genoeg is om de geringe overgewaaide radioactiviteit te meten. Ook wordt radioactiviteit door de overheid gemeten en wordt geïmporteerd voedsel op radioactiviteit getest.<!--bron Tros Radar--><br />
<br />
==Zie ook==<br />
*[[proportionele teller]]<br />
*[[radioactiviteit]]<br />
*[[alfastraling]]<br />
*[[bètastraling]]<br />
*[[gammastraling]]<br />
<br />
==Externe link==<br />
* [https://web.archive.org/web/20090523003420/http://mpbundels.mindef.nl/35_serie/35_310/hoofdstuk_4.htm Ministerie van Defensie Publicatie Beginselen van de verdediging tegen nucleaire strijdmiddelen, MP-310. Hoofdstuk 4 Detectie en detectoren]<br />
<br />
{{Appendix}}<br />
{{navigatie elektronenbuizen}}<br />
{{Commonscat|Geiger counters}}<br />
<br />
[[Categorie:Elektronenbuis]]<br />
[[Categorie:Meetinstrument]]<br />
[[Categorie:Eponiem]]</div>Colani