Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"

2024-11-23T18:39:12Z

Tekst vervangen - "18e" door "18e"

Nieuwe pagina

{{Infobox kerk
| naam = Geertruidskerk
| afbeelding = Geertruidskerk.jpg
| onderschrift = Geertruidskerk op de Markt in Geertruidenberg
| plaats = Geertruidenberg
| bouwjaar = 14/16e eeuw
| uitbreiding =
| renovatie = 1876-1886, 1955, 1972-1978, 1987-1990<ref>Graas, T. Drs. | Jonge, H. de Drs. | Korporaal, T.L. | (Uitgave: 17 maart 1990) Titel: ''De Geertruidskerk in Geertruidenberg'' (p. 29), Plaats: Eindhoven, Uitgever: Stichting Bianchi (Geraadpleegd op 7 oktober 2021)</ref>
| sloopjaar =
| opgedragen =
| begraafplaats =
| monumentstatus = Rijksmonument
| monumentnummer = 15950
| periode =
| architect =
| bouwmethode =
| bouwmateriaal =
| afmeting =
| toren = 1300<ref>Graas, T. Drs. | Jonge, H. de Drs. | Korporaal, T.L. | (Uitgave: 17 maart 1990) Titel: ''De Geertruidskerk in Geertruidenberg'' (p. 19, Alinea: Toren), Plaats: Eindhoven, Uitgever: Stichting Bianchi (Geraadpleegd op 7 oktober 2021)</ref>
| vrijstaande klokkentoren =
| klokkentoren = 1437<ref>Graas, T. Drs. | Jonge, H. de Drs. | Korporaal, T.L. | (Uitgave: 17 maart 1990) Titel: ''De Geertruidskerk in Geertruidenberg'' (p. 19 (Alinea: Toren), Plaats: Eindhoven, Uitgever: Stichting Bianchi (Geraadpleegd op 7 oktober 2021)</ref>
| portaal =
| koor =
| schip =
| preekstoel =
| doopvont =
| altaar =
| orgel = Vollebregtorgel 1861
| zitplaatsen =
| afbeelding2 =Geertruidenberg, toren van de Geertruidskerk in straatzicht foto6 2012-10-22 16.15.jpg
| onderschrift2 =Geertruidenberg, toren van de Geertruidskerk in straatzicht
| afbeelding3 =Bankenplan in Archief Hervormde Gemeente - Geertruidenberg - 20075774 - RCE.jpg
| onderschrift3 =Bankenplan
}}

De '''Geertruidskerk''' is de [[Protestantse Kerk in Nederland|Protestantse]] kerk van [[Geertruidenberg (plaats)|Geertruidenberg]]. Deze kerk bevindt zich aan Elfhuizen 3.

== Geschiedenis ==
Op de plaats van deze kerk stond in de 11e eeuw reeds een aan [[Gertrudis van Nijvel]] gewijde [[Romaanse architectuur|Romaanse kerk]] uit [[tufsteen]]. <ref>''Geertruid stigt eene Kapel te Geertruidenberg'' (uit: Vaderlandsche historie. Deel 1 (1749), Jan Wagenaar, p.345) (Geraadpleegd 17 oktober 2021)</ref> Omstreeks 1200 werd het schip naar het zuiden toe uitgebreid. Pas in [[1315]] begon men met de bouw van de toren. In [[1325]] begon men met de noordelijke zijbeuk, terwijl omstreeks 1400 met de bouw van het [[priesterkoor]] en de [[crypte]] werd begonnen. Aan de noordzijde werd vervolgens de [[Onze-Lieve-Vrouwekapel (Geertruidenberg)|Onze-Lieve-Vrouwekapel]] gebouwd, waarna men aan het zuider[[transept]] begon.

In [[1420]] werd, in het kader van de [[Hoekse en Kabeljauwse twisten]], de stad door de [[Dordrecht (Nederland)|Dordtenaren]] in brand gestoken, waarbij ook de kerk zwaar beschadigd werd. De crypte werd nimmer voltooid en de stenen gewelven werden door houten [[tongewelf|tongewelven]] vervangen. De zuidarm van het transept werd in [[1439]] voltooid en de toren in [[1447]], terwijl de noordarm en de noordbeuk respectievelijk omstreeks [[1500]] en omstreeks [[1539]] werden voltooid.

Nieuwe beschadigingen volgden tijdens de [[Tachtigjarige Oorlog]]. Bij de inname in [[1593]] <ref>[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=geertruidskerk+geertruidenberg&coll=ddd&sortfield=date&page=2&identifier=KBPERS01:003173021:mpeg21:a00338&resultsidentifier=KBPERS01:003173021:mpeg21:a00338&rowid=5 Delpher.nl] ''Kanonnen bulderen in Geertruidenberg'' | Algemeen Dagblad, Pagina 41 | Publicatie: woensdag 24-05-1995 | Auteur: Willem van der Post | Geraadpleegd op 11 februari 2022. [https://web.archive.org/web/20230714064845/https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=geertruidskerk+geertruidenberg&coll=ddd&sortfield=date&page=2&identifier=KBPERS01:003173021:mpeg21:a00338&resultsidentifier=KBPERS01:003173021:mpeg21:a00338&rowid=5 Gearchiveerd] op 14 juli 2023.</ref> door [[Maurits van Oranje|Prins Maurits]] werd de toren gedeeltelijk verwoest en ook de latere belegeringen door de Fransen lieten de kerk niet onbeschadigd. Pas in 1768 werd de toren definitief hersteld en door [[Philip Willem Schonck]] van een nieuwe bovenbouw voorzien. Een ingrijpende restauratie vond plaats in drie fasen tussen 1955 en 1990. <ref>[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=geertruidskerk&page=1&coll=ddd&identifier=KBNRC01:000032500:mpeg21:a0039&resultsidentifier=KBNRC01:000032500:mpeg21:a0039&rowid=6 Delpher.nl] ''(On)aardigheden in Geertruidenberg'' | NRC Handelsblad, Pagina 2 | Publicatie: zaterdag 02-08-1975 | Auteur: F.G. de Ruiter | Geraadpleegd op 10 februari 2022. [https://web.archive.org/web/20230714065039/https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=geertruidskerk&page=1&coll=ddd&identifier=KBNRC01:000032500:mpeg21:a0039&resultsidentifier=KBNRC01:000032500:mpeg21:a0039&rowid=6 Gearchiveerd] op 14 juli 2023.</ref> <ref>[https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=geertruidskerk&coll=ddd&identifier=ABCDDD:010825391:mpeg21:a0111&resultsidentifier=ABCDDD:010825391:mpeg21:a0111&rowid=1 Delpher.nl] ''Geertruidskerk "Den Berg" in volle schoonheid hersteld'' | Trouw, Pagina 6 | Publicatie: maandag 19-03-1990 | Geraadpleegd op 10 februari 2022. [https://web.archive.org/web/20230714065018/https://www.delpher.nl/nl/kranten/view?query=geertruidskerk&coll=ddd&identifier=ABCDDD:010825391:mpeg21:a0111&resultsidentifier=ABCDDD:010825391:mpeg21:a0111&rowid=1 Gearchiveerd] op 14 juli 2023.</ref>

Uit oude documenten blijkt dat de [[abdij van Thorn]] bepaalde rechten had in Geertruidenberg. In 1310 werd de kerk op verzoek van de [[abt (abdij)|abdis]] van Thorn door [[Theobald van Bar (bisschop)|Theobald]], [[Lijst van prins-bisschoppen van Luik|prins-bisschop van Luik]], tot [[kapittelkerk]] verheven.

De eerste predikant in Geertruidenberg trad aan in 1574. De reeks van predikanten vertoonde echter een hiaat omdat de Spanjaarden de stad weer in bezit namen. Vanaf 1593 werd de kerk definitief [[Nederlandse Hervormde Kerk|Hervormd]], later [[Protestantse Kerk in Nederland]].

== Gebouw ==
Het gebouw is een driebeukige [[hallenkerk]] met een aan de noordzijde ingebouwde [[westtoren]] die uit vier [[geleding (architectuur)|geleding]]en bestaat. Aan de buitenzijde ziet men drie parallelle [[zadeldak]]en. Het bakstenen metselwerk is voorzien van [[speklagen]]. Dwarsarmen en koor zijn veelhoekig gesloten.

== Crypte ==
De crypte werd aan het einde van de 19e eeuw onder het priesterkoor ontdekt en in 1895 uitgegraven door een speciaal daartoe opgericht comité. <ref>Graas, T. Drs. | Jonge, H. de Drs. | Korporaal, T.L. | (Uitgave: 17 maart 1990) Titel: ''De Geertruidskerk in Geertruidenberg'' (p. 31), Plaats: Eindhoven, Uitgever: Stichting Bianchi (Geraadpleegd op 9 oktober 2021)</ref> In de crypte hangt nog een gedenkplaat met daarop de namen: N. Meyers (burgemeester en voorzitter), C. van Seters (uitvoerend architect), G.C.A. Harsveldt (1e luitenant kwartiermeester, secr. penningmeester), J.Nord (officier van gezondheid 1e klasse), C.J. Mollenberg (notaris), C. de Koningh (notaris), J.M. van Staveren (med. doctor). <ref>Graas, T. Drs. | Jonge, H. de Drs. | Korporaal, T.L. | (Uitgave: 17 maart 1990) Titel: ''De Geertruidskerk in Geertruidenberg'' (p. 41, Alinea Crypte)), Plaats: Eindhoven, Uitgever: Stichting Bianchi (Geraadpleegd op 9 oktober 2021)</ref> [[Bestand:Crypte naar het oosten - Geertruidenberg - 20075737 - RCE.jpg|thumb|Crypte, uitgegraven, zicht naar het oosten]]

== Inventaris ==
*De kerk bezit vier grote houten [[tekstbord]]en: Het Oranjebord uit 1582 ter ere van [[Willem van Oranje]], een Regentenbord uit 1583, het Van Du(i)venvoorde-bord uit 1596 ter ere van de toenmalige Gouverneur van Geertruidenberg [[Arent van Duvenvoorde]], en het Visserijbord uit 1616, vervaardigd door [[Abraham Loijsz]] en beschilderd door [[Isaac Boucquet]].
*Er zijn negen houten [[rouwbord]]en, waarvan de oudste dateert uit 1662.
*Er zijn 17e en 18e-eeuwse grafzerken en een [[epitaaf]] met marmeren [[borstbeeld]] voor stadscommandant [[Stephanus Coopius]] (†[[1649]]) en één voor zijn opvolger [[Dominicus Cassiopinus]] (†1651), een monument voor schout-bij-nacht [[Johan Zoutman]] uit 1845.
*Het koperen doopbekken uit 1741 is in [[Lodewijk XIV-stijl]].
*Op het koor is één overgebleven laat middeleeuwse kop ("de oude man") als kraagsteen aanwezig. Tijdens de restauratie van 1987-1990 zijn door beeldhouwer [[Ton Mooy]] uit Amersfoort, elf nieuwe kraagstenen voor het koor vervaardigd, uitgevoerd in [[Kalkzandsteen#Natuursteen|Baumberger kalksteen]] <ref>[https://www.tonmooy.nl/index.php?subject=geertruidskerk Tonmooy.nl] ''Projecten Geertruidskerk'' (Gevonden 9 oktober 2021)</ref> , die apostelen en evangelisten voorstellen. <ref>Graas, T. Drs. | Jonge, H. de Drs. | Korporaal, T.L. | (Uitgave: 17 maart 1990) Titel: ''De Geertruidskerk in Geertruidenberg'' (p. 34), Plaats: Eindhoven, Uitgever: Stichting Bianchi (Geraadpleegd op 9 oktober 2021)</ref> In het zuidertransept zijn nog meer kraagstenen van hem te vinden (''de wonderbaarlijke visvangst'', ''Gertrudis van Nijvel'', ''H. Elisabeth'', ''Jeremia'', ''David met het hoofd van Goliath''). <ref>Graas, T. Drs. | Jonge, H. de Drs. | Korporaal, T.L. | (Uitgave: 17 maart 1990) Titel: ''De Geertruidskerk in Geertruidenberg'' (p. 35), Plaats: Eindhoven, Uitgever: Stichting Bianchi (Geraadpleegd op 9 oktober 2021)</ref>
*Vóór, achter en aan de zijkant van de kerk bevinden zich de toegangspoorten met hardstenen hekpalen met [[rocaille]]-versiering uit 1768 en 1770, vervaardigd door [[Guilliam Carrier]]. <ref>Graas, T. Drs. | Jonge, H. de Drs. | Korporaal, T.L. | (Uitgave: 17 maart 1990) Titel: ''De Geertruidskerk in Geertruidenberg'' (p. 33), Plaats: Eindhoven, Uitgever: Stichting Bianchi (Geraadpleegd op 9 oktober 2021)</ref>

== Fotogalerij Kraagstenen ==
<gallery heights="150" widths="150">
INTERIEUR, KRAAGSTEEN - Geertruidenberg - 20274939 - RCE.jpg|''Mattheus'' ([[Ton Mooy]]) (Koor, Geertruidskerk)
INTERIEUR, KRAAGSTEEN - Geertruidenberg - 20274941 - RCE.jpg|''Lucas'' (Ton Mooy) (Koor, Geertruidskerk)
INTERIEUR, KRAAGSTEEN - Geertruidenberg - 20274935 - RCE.jpg|''Marcus'' (Ton Mooy) (Koor, Geertruidskerk)
INTERIEUR, KRAAGSTEEN - Geertruidenberg - 20274934 - RCE.jpg|''Johannes'' (Ton Mooy) (Koor, Geertruidskerk)
INTERIEUR, KRAAGSTEEN - Geertruidenberg - 20279889 - RCE.jpg|''Jacobus Major'' (Ton Mooy) (Koor, Geertruidskerk)
INTERIEUR, KRAAGSTEEN - Geertruidenberg - 20279902 - RCE.jpg|''De wonderbaarlijke visvangst'' (Ton Mooy) (Zuidertranscept, Geertruidskerk)
INTERIEUR, KRAAGSTEEN - Geertruidenberg - 20279893 - RCE.jpg|''H. Gertrudis van Nijvel'' (Ton Mooy) (Zuidertranscept, Geertruidskerk)
INTERIEUR, KRAAGSTEEN - Geertruidenberg - 20274937 - RCE.jpg|''David met het hoofd van Goliath'' (Ton Mooy) (Zuidertranscept, Geertruidskerk)
</gallery>

== Vollebregtorgel ==
[[Bestand:Interieur, aanzicht orgel, orgelnummer 483 - Geertruidenberg - 20370236 - RCE.jpg|''Vollebregtorgel (1861)'' Geertruidskerk|miniatuur]]
Het [[pijporgel]] in de kerk werd in 1861 gebouwd door [[Johannes Vollebregt]] uit [['s-Hertogenbosch]], voor het bedrag van 2050 guldens. <ref>[https://www.brabantorgel.nl/vollebregt-zoon-johannes-en-jacobus-1793-1872/ Brabantorgel.nl] ''Vollebregt & Zoon, Johannes (1793-1872) en Jacobus'' | (Gevonden 7 oktober 2021). [https://web.archive.org/web/20230321050407/https://www.brabantorgel.nl/vollebregt-zoon-johannes-en-jacobus-1793-1872/ Gearchiveerd] op 21 maart 2023.</ref> Het verving een ouder [[Johann Bätz|Bätz-orgel]] ([[Klavier (toetsen)|één-klaviers]] instrument) uit 1750, welke afkomstig was uit de [[Waalse kerk]] te [[Heusden (vestingstad)|Heusden]] en heeft dienst gedaan tussen 1817 en 1861. Dit Bätz-orgel werd in 1861 verkocht voor 700 guldens aan de Hervormde kerk in [[Middelharnis]], <ref>[https://hervormdmiddelharnis.nl/historie/geschiedenis-van-de-grote-of-st-michaelskerk-2/orgel/ Hervormdmiddelharnis.nl] ''Geschiedenis van de Grote of St. Michaëlskerk'' (Gevonden 6 oktober 2021). [https://web.archive.org/web/20230406081235/https://hervormdmiddelharnis.nl/historie/geschiedenis-van-de-grote-of-st-michaelskerk-2/orgel/ Gearchiveerd] op 6 april 2023.</ref> waar het in [[1862]] per schip naar toe werd vervoerd, met uitzondering van de beide spaanbalgen <ref>[https://www.geertruidskerk.nl/de-kerk/orgel Geertruidskerk.nl] ''Alles over ons Vollebregt orgel'' | (Gevonden 7 oktober 2021). [https://web.archive.org/web/20230208201719/https://www.geertruidskerk.nl/de-kerk/orgel Gearchiveerd] op 8 februari 2023.</ref> , die achterbleven in de kerk en nog steeds in gebruik zijn. In [[1877]] komt het Bätz-orgel terecht in de [[Laurentiuskerk (Mijnsheerenland)|Laurentiuskerk]] te [[Mijnsheerenland]]. <ref>[https://www.orgelsite.nl/mijnsheerenland-hervormde-kerk-laurentiuskerk/ Orgelsite.nl] ''Mijnsheerenland, Hervormde Kerk (Laurentiuskerk)'' | (Geplaatst op 16 september 2018 | Willemijn Hissink) | (Gevonden 6 oktober 2021). [https://web.archive.org/web/20230209085808/https://www.orgelsite.nl/mijnsheerenland-hervormde-kerk-laurentiuskerk/ Gearchiveerd] op 9 februari 2023.</ref>

Het eerste kerkorgel is in [[1793]] door brandstichting van de Franse soldaten, die de kerk als kazerne hadden ingenomen, vernietigd. Wat voor soort orgel het is geweest is onduidelijk. In 1806 toont koning [[Lodewijk Napoleon]] bij een bezoek aan de kerk zijn medeleven voor de geleden schade en schenkt 2000 gulden voor een nieuw te bouwen orgel. <ref>[https://www.geertruidskerk.nl/de-kerk/geschiedenis Geertruidskerk.nl] ''Het Begin - De geschiedenis van de Geertruidskerk'' | Geraadpleegd op 16 februari 2022. [https://web.archive.org/web/20220216084006/https://www.geertruidskerk.nl/de-kerk/geschiedenis Gearchiveerd] op 16 februari 2022.</ref>

In 1912 en 1976 kreeg het Vollebregtorgel een schoonmaakbeurt. Tussen 1982 en 1983 werd het orgel gerestaureerd door de gebroeders Vermeulen, kerkorgelbouwers te Weert.

Na de grote kerkrestauratie van 1987-1990, werd de scheidsmuur <ref>Graas, T. Drs. | Jonge, H. de Drs. | Korporaal, T.L. | (Uitgave: 17 maart 1990) Titel: ''De Geertruidskerk in Geertruidenberg'' | (p. 40, Alinea: Scheidsmuur) | Plaats: Eindhoven | Uitgever: Stichting Bianchi | (Geraadpleegd op 7 oktober 2021)</ref> , die in 1817 was geplaatst, weggehaald. Hierdoor verdubbelde de ruimte van de kerk, waarbij de klank (het orgel was immers voor een veel kleinere kerk gebouwd) als ontoereikend werd ervaren. Hierop werd het orgel in 2005 uitgebreid door orgelmaker [[J.C. van Rossum]] en medewerkers uit [[Andel (Nederland)|Andel]], onder advies van Peter van Dijk. De windlade en het pijpwerk werden in een aparte kast achter de bestaande kast geplaatst. De winddruk, die na 1983 was verhoogd, werd teruggebracht en de intonatie werd gecorrigeerd. <ref>[https://www.hetorgel.nl/2006/12/norgel2006-01b/ Hetorgel.nl] ''Orgelbouwnieuws: Geertruidenberg, Hervormde Kerk'' | Publicatie: Het ORGEL, Jaargang 102 | Januari 2006 | Nummer 1 | Bron: Hans van Rossum | (Gevonden 6 oktober 2021). [https://web.archive.org/web/20230208030056/https://www.hetorgel.nl/2006/12/norgel2006-01b/ Gearchiveerd] op 8 februari 2023.</ref>

De orgelkast is gemaakt van [[vurenhout]]. Het front en de zijkanten zijn geschilderd. Als bekroning heeft het een David-beeld met harp op de middentoren en twee identieke muziektrofeeën op de zijtorens. <ref>[https://www.geertruidskerk.nl/de-kerk/orgel Geertruidskerk.nl] Alles over ons Vollebregt orgel - (Gevonden 7 oktober 2021). Gearchiveerd op 8 februari 2023.</ref>

Het orgel heeft 1 [[manuaal]] met 10 stemmen en een vrij [[Pedaal (muziek)|pedaal]] met 5 stemmen. De [[Dispositie (orgel)|dispositie]] van het Vollebregt-orgel<ref>[https://www.hetorgel.nl/2006/12/norgel2006-01b/ Hetorgel.nl] Orgelbouwnieuws: Geertruidenberg, Hervormde Kerk - Publicatie: Het ORGEL, Jaargang 102 - Januari 2006 - Nummer 1 - Bron: Hans van Rossum</ref> <ref>[https://www.orgelsite.nl/geertruidenberg-geertruidskerk/ Orgelsite.nl] Geertruidenberg, Geertruidskerk - Willemijn Hissink</ref>

{| class="wikitable"
! Manuaal C-f3
! Pedaal C-c1
|-
| Bourdon 16 || Sub-bas 16
|-
| Prestant 8 || Octaaf bas 8
|-
| Holpijp 8 || Wijd gedekt 8
|-
| Salicionaal 8 || Octaaf 4
|-
| Octaaf 4 || Trompet 8
|-
| Gedekte fluit 4 ||
 
|-
| Quint 3 ||
 
|-
| Nachthoorn 2 ||
 
|-
| Cornet 4 st. ||
 
|-
| Trompet 8 B/D ||
 
|-
| Ventiel ||
 
|}
{| class="wikitable"
|-
| Winddruk: || 62 mm wk
|-
| Toonhoogte: || a1 = 420 Hz
|-
| Temperatuur: || evenredig zwevend
|}

== Externe links ==
* [https://www.geertruidskerk.nl/ Officiële Website Geertruidskerk]
* [https://kerkfotografie.nl/geertruidskerk-geertruidenberg/ Kerkfotografie Geertruidskerk]
* [http://reliwiki.nl/index.php?title=Geertruidenberg%2C_Elfhuizen_3_-_Geertruidskerk ReliWiki Geertruidskerk]
* [https://www.tonmooy.nl/ Ton Mooy]
* [https://rossumorgelbouw.nl/ Van Rossum Orgelbouw]
{{Appendix}}

{{coor title dms|51|42|1.63|N|4|51|45.41|E|type:landmark_region:NL_scale:1500}}

[[Categorie:Kerkgebouw in Geertruidenberg]][[Categorie:Protestants kerkgebouw in Nederland]][[Categorie:Rijksmonument in Geertruidenberg]]

Geertruidskerk - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18e"

Colani: Tekst vervangen - "18e" door "18^e"