Colani: /* Geschiedenis */

2024-06-11T05:25:05Z

Geschiedenis

Nieuwe pagina

[[Bestand:Woonruimte Turkse gastarbeiders - Living space of Turkish guest workers in the Netherlands (6941436043).jpg|miniatuur|Pension met Turkse en Marokkaanse gastarbeiders in de jaren 1970, foto: Peter Mokveld.<ref>Informatie van archief Spaarnestad Photo: "Vijf Marokkaanse en acht Turkse gastarbeiders op hun kamer(s). De Marokkanen betalen samen vierhonderd gulden huur per maand voor de ene kamer, de acht Turken 640 gulden voor de kamer ernaast. Nederland, plaats en datum onbekend." </ref>]]
Met '''gastarbeiders''' worden in [[Nederland (hoofdbetekenis)|Nederland]] en [[Vlaanderen]] mensen bedoeld die tijdelijk uit een ander land naar deze landen komen om daar arbeid te verrichten. De beweegredenen zijn vrijwel altijd [[economie|economisch]]: er is te weinig werk in de [[thuisland (begrip)|thuisland]]<nowiki/>en, het werk dat er is wordt slechter betaald en er is een tekort aan arbeiders in het gastland.

Tijdelijk houdt in dat het de bedoeling is terug te keren naar het land van herkomst. Als dat niet het geval is, is er sprake van [[immigratie]] en wordt de gastarbeider een immigrant.

Het woord is bedacht in de 1960er jaren toen grote bedrijven in veelal de zware industrie grote moeite hadden, voor de lonen die ze wilde betalen, mensen uit de lokale bevolking te vinden.<ref name=":0">{{Citeer web |url=https://historiek.net/gastarbeiders-nederland-betekenis-marokko-turkije/135726/ |titel=Gastarbeiders in Nederland |datum=2020-12-29 |bezochtdatum=2021-01-12 |werk=Historiek |taal=nl-NL}}</ref> Ze stuurden gezanten naar het buitenland om daar mensen te werven. Het begrip is inmiddels verouderd, algemeen wordt tegenwoordig het begrip arbeidsmigratie gebruikt.<ref name=":1">{{Citeer web |url=https://www.adviesraadmigratie.nl/publicaties/publicaties/2022/05/03/toekomstgericht-arbeidsmigratiebeleid-is-nu-nodig |titel=Een toekomstgericht arbeidsmigratiebeleid is nu nodig - Publicatie - Adviesraad Migratie |achternaam= |voornaam= |auteur=Ministerie van Justitie en Veiligheid (VVD regering) |datum=2022-05-03 |bezochtdatum=2023-12-12 |werk=www.adviesraadmigratie.nl |taal=nl-NL}}</ref>

== Geschiedenis ==
[[Bestand:Wat_is_het_verschil_tussen_Polen_en_Marokkanen.webm|thumb|Migratiehistoricus Leo Lucassen ([[Universiteit Leiden]]) over gastarbeiders - [[Universiteit van Nederland]]]]
De term gastarbeider is bekend uit een aantal decennia na de Tweede Wereldoorlog in Duitsland, België en Nederland maar het verschijnsel "arbeidsmigratie" is internationaal en van alle tijden en culturen. In de hele geschiedenis en overal ter wereld waar behoefte was en is aan werkkracht en soldaten, werden deze, al dan niet vrijwillig, van elders gehaald. Als dat niet op vrijwillige basis gebeurde, noemde men dat [[slavernij]] en de arbeiders slaven.

In 1519 bijvoorbeeld nam Augustin Grimaldi, toenmalig bisschop van [[Grasse]] in [[Frankrijk]] en overste van de [[monniken]] van het [[klooster (gebouw)|klooster]] op een van de eilanden Lérins voor de kust van [[Cannes]], het initiatief om naast een van hun [[abdij]]en ten noorden van Cannes het stadje [[Valbonne]] te bouwen. Zijn bedoeling was de streek weer leven in te blazen nadat de bevolking in de omgeving van Cannes en wijde omtrek door de [[pest (ziekte)|pest]] in 1351 behoorlijk was uitgedund. De monniken haalden om hun uitgebreide [[landerij]]en te bewerken veel gastarbeiders ''avant la lettre'' uit Italië, die onderdak vonden in het stadje Valbonne. Tot op heden wonen in die omgeving daarom nog veel in die tijd ingeburgerde Fransen met Italiaanse namen.

Na de [[Tweede Wereldoorlog]] werden er veel gastarbeiders naar de rijkere [[West-Europa|West-Europese]] landen gehaald, vanaf 1949 voornamelijk voor de [[kolenmijn]]en, de havens en de zware industrie, de eerste decennia onder meer uit [[Polen]], [[Joegoslavië]], [[Griekenland]] en [[Italië]].<ref>[https://web.archive.org/web/20140525214325/http://www.vijfeeuwenmigratie.nl/term/gastarbeiders%20uit%20Itali%C3%AB/volledige-tekst Vijf eeuwen migratie: gastarbeiders uit Italië]</ref><ref name="demijnen.nl">[https://www.demijnen.nl/actueel/nieuws-item/mijn-verleden-mijn-toekomst-presenteert-gastarbeiders demijnen.nl: Mijn Verleden Mijn Toekomst presenteert gastarbeiders]. [https://web.archive.org/web/20210716220411/https://www.demijnen.nl/actueel/nieuws-item/mijn-verleden-mijn-toekomst-presenteert-gastarbeiders Gearchiveerd] op 16 juli 2021.</ref>

=== Nederland ===
[[Bestand:Vertrek Tabinta met emigranten voor Zuid-Afrika, Bestanddeelnr 903-0362.jpg|miniatuur|Vertrek [[motorschip]] Tabinta<ref>Dit schip was in de Tweede Wereldoorlog omgebouwd tot militair transportschip. Zie [https://www.tracesofwar.nl/articles/4422/Nederlandse-troepentransportschepen-in-Amerikaanse-dienst.htm online profiel]</ref> met Nederlandse [[Emigratie|emigranten]] naar [[Zuid-Afrika]], Amsterdam, 1948, foto: P. Steenkamp, fotocollectie [[Anefo]]]]
[[Bestand:Opening van een islamitisch gebedshuis in 1974 in Nederland.webm|thumb|[[Polygoonjournaal]] uit 1974 over de opening van de eerste moskee in Nederland in [[Dordrecht]] ten behoeve van Turkse gastarbeiders (01:26)]]
Ook ver vóór de Tweede Wereldoorlog was er al gastarbeid. Sinds de 17e eeuw kwamen met name uit Duitsland jaarlijks tienduizenden mensen naar wat nu België en Nederland zijn, als ambachtslieden, huispersoneel, soldaat en matroos maar ook als seizoensarbeiders in de landbouw en [[Turfsteken|turfsteek]] ([[hannekemaaier]]s, of ''Hollandgänger'' in het Duits). Grote winkelketens als [[V&D|Vroom & Dreesmann]] en [[C&A]] zijn door Duitse migranten in Nederland opgericht.<ref>{{Citeer web |url=https://vijfeeuwenmigratie.nl/land/duitsland |titel=Duitsland {{!}} Vijfeeuwenmigratie |bezochtdatum=2023-12-12 |werk=vijfeeuwenmigratie.nl |taal=nl}}</ref> Door het hoge vrouwenoverschot en de grote armoede vonden na de [[Eerste Wereldoorlog]] circa 200.000 vrouwen uit Duitsland en Oostenrijk werk als dienstbode, in de winkel of op de boerderij.<ref>{{Citeer web |url=https://www.academia.edu/31817114/_1995_Heimat_in_Holland_Duitse_dienstmeisjes_1920_1950 |titel=Heimat in Holland. Duitse dienstmeisjes 1920-1950 |auteur=Barbara Henkes |datum=1995 |bezochtdatum=1997 |uitgever=Universiteit van Amsterdam (proefschrift) |taal=nl-NL}}</ref> In Amsterdam was er een speciaal opvanghuis.<ref>{{Citeer web |url=https://www.amsterdam.nl/stadsarchief/themasites/amsterdam-migratiestad/1930-duitse-dienstbodes-vinden-onderdak/ |titel=1930 Duitse dienstbodes vinden onderdak in Huize Lydia |uitgever=Gemeente Amsterdam}}</ref> In 1930 werkten zo'n 12.000 buitenlandse arbeidskrachten in de Limburgse mijnen, ongeveer één derde van het totaal aantal mijnwerkers als gevolg van onvoldoende ervaren Nederlandse [[mijnwerkers]]. Zij kwamen vooral uit Duitsland, Polen en [[Slovenië]]. Wegens de crisis in de jaren 1930 moesten de mijnen inkrimpen: in 1939 was het aantal gastarbeiders teruggelopen tot 3.400, 10% van het totaal aan mijnwerkers.<ref name="demijnen.nl" />

Velen van deze werkers vestigden zich door de eeuwen heen permanent in Nederland. Naar schatting 98% van de Nederlanders heeft daarom buitenlandse voorouders.<ref>{{Citeer web |url=https://vijfeeuwenmigratie.nl/ |titel=Vijfeeuwenmigratie {{!}} |bezochtdatum=2023-12-12 |werk=vijfeeuwenmigratie.nl |taal=nl}}</ref> Omgekeerd zijn ook altijd veel mensen uit België en Nederland naar het buitenland getrokken. De uitstroom van Nederlanders was in de jaren 1950 enorm sterk. Met steun van de overheid emigreerden in die periode ongeveer 350.000 mensen naar vooral Canada, Australië en Nieuw-Zeeland.

Toen vanaf midden jaren 50 de economie begon te draaien, werden ten dienste van de zware industrie, de electrotechniek, textielnijverheid, visverwerking, fabrieksmatige productie en reiniging, mensen geworven uit landen als Italië, Griekenland, Joegoslavië, [[Spanje]] en [[Portugal]].<ref>Inge van der Hoeven en Marlou Schrover 2013. Een zorgzame of bemoeizuchtige werkgever? De AKU en haar Italianen. Jaarboek Gelre</ref><ref>Sindsdien maakten ook snel de restaurantjes met eten uit die regio's hun intree</ref> 1964 sloot de Nederlandse regering een wervingsovereenkomst met [[Turkije]], in 1969 volgde [[Marokko]]. Veel gastarbeiders vonden al zoekend naar betere werkomstandigheden in de omliggende landen ook zelf de weg naar Nederland.<ref name="vrijwilligegastarbeiders">[https://web.archive.org/web/20110505082516/http://www.vijfeeuwenmigratie.nl/term/Gastarbeiders%20uit%20Marokko#599-inhetkort Vijf eeuwen migratie: gastarbeiders uit Marokko]</ref>

In Nederland werd de werving van gastarbeiders beëindigd in 1973 tijdens het linkse [[kabinet-Den Uyl]] ([[Partij van de Arbeid (Nederland)|PvdA]]). Op dat moment waren er bijvoorbeeld 22.000 Marokkanen in Nederland. Ondanks dat er niet meer geworven werd en het aanvankelijk de bedoeling{{Bron?|wiens bedoeling was dat precies en wanneer moesten die terug?|2019|11|30}} was dat gastarbeiders op een gegeven moment terugkeerden naar het land van herkomst, nam het aantal migranten toe. In 1980 telde Nederland 72.000 Marokkanen, in 1990 168.000 en in 2008 335.127.<ref>[https://www.nidi.nl/shared/content/output/reports/nidi-report-67.pdf Marokkanen in Nederland: een profiel], Nederlands Interdisciplinair Demografisch Instituut (NIDI), 2006. [https://web.archive.org/web/20230712153728/https://www.nidi.nl/shared/content/output/reports/nidi-report-67.pdf Gearchiveerd] op 12 juli 2023.</ref> Bij de getallen van 1990 en 2008 zijn ook mensen geboren in Nederland uit Marokkaanse ouders inbegrepen en gaat het dus niet enkel om migranten.

Sinds 2004 geldt het vrij verkeer voor werknemers binnen de Europese Unie.<ref>[https://eur-lex.europa.eu/LexUriServ/LexUriServ.do?uri=OJ:L:2004:229:0035:0048:nl:PDF Richtlijn 2004/38/EG]</ref>

== Van gastarbeider tot arbeidsmigrant en allochtoon ==
[[Bestand:Gastarbeiders leren Nederlands.webm|thumb|Gastarbeiders krijgen les in de [[Nederlands|Nederlandse taal]] anno 1973]]
Formeel gezien is iedereen die buiten het eigen land geboren is en daar een tijdje komt werken, een gastarbeider. Het is echter in het dagelijks spraakgebruik niet de gewoonte om West-Europeanen met die term aan te duiden.

Er zijn al vele termen gehanteerd om de groepen migranten en hun kinderen in Nederland en Vlaanderen te duiden. Gastarbeider is er daar een van, waarbij de nadruk ligt op de tijdelijkheid van het verblijf - als gast. Een [[synoniem (taalkunde)|synoniem]] hiervoor uit de ambtelijke [[terminologie]] is arbeidsmigrant, waarbij de nadruk ligt op arbeid.

De terminologie bleek voortdurend aan wijziging onderhevig omdat geen van de termen een accurate beschrijving gaf van de diverse bevolking, waardoor de termen na enige tijd een negatieve lading kregen en moeilijk hanteerbaar werden of als maatschappelijk onaanvaardbaar (discriminerend) werden beschouwd.

De sociologe [[Hilda Verwey-Jonker|Hilde Verwey-Jonker]] bedacht in 1971 het begrip [[allochtoon (persoon)|allochtoon]] dat enkele decennia de meest gebezigde term was voor de groep van voormalige gastarbeiders uit de jaren 1960 en 1970 en hun nageslacht.<ref name=":0" /> De nadruk is hierbij verschoven naar het vreemdeling zijn. Het begrip allochtoon wordt onderverdeeld in westerse allochtoon en niet-westerse allochtoon. Onder westerse allochtonen wordt volgens het CBS verstaan: personen met ten minste één ouder of grootouder afkomstig uit Europa (exclusief Turkije), Noord-Amerika, Oceanië, Indonesië en Japan.<ref>[http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/methoden/begrippen/default.htm?ConceptID=1057 Begripsomschrijving 'Westerse allochtoon'], cbs.nl. [https://web.archive.org/web/20160328085412/http://www.cbs.nl/nl-NL/menu/methoden/begrippen/default.htm?ConceptID=1057 Gearchiveerd] op 28 maart 2016.</ref> De term zegt niets over de huidskleur of etniciteit van de uit die landen afkomstige personen. Met de term niet-westerse allochtoon wordt derhalve geen niet-blanke persoon bedoeld, hoewel dit wel zo bedoeld was door de bedenker van het woord. Omdat volgens sommigen de term allochtoon een negatieve connotatie kreeg, werd in 2006 door de PvdA-fractie in de Amsterdamse gemeenteraad een voorstel ingediend, om het gebruik van de term allochtoon in officiële stukken af te schaffen. Bij gebrek aan een alternatief bleek dit niet haalbaar. Sinds eind 2016 zijn de meeste overheidsinstellingen en media gestopt met het gebruik van het woord allochtoon en is het begrip persoon met migratieachtergrond geïntroduceerd. Personen met een niet-westerse migratieachtergrond komen uit landen in Afrika, Latijns-Amerika en Azië of Turkije, maar niet uit Indonesië en Japan.<ref>[https://www.cbs.nl/nl-nl/faq/specifiek/wat-is-het-verschil-tussen-een-westerse-en-niet-westerse-allochtoon-# 'Wat is het verschil tussen een westerse en niet-westerse allochtoon?'], cbs.nl. [https://web.archive.org/web/20230130145004/https://www.cbs.nl/nl-nl/faq/specifiek/wat-is-het-verschil-tussen-een-westerse-en-niet-westerse-allochtoon- Gearchiveerd] op 30 januari 2023.</ref>

Voor het verschijnsel "gastarbeid" wordt sinds de laatste eeuwwisseling steeds meer het begrip arbeidsmigratie gebruikt, wat geldt voor alle mensen die uit het buitenland naar Nederland komen voor werk, studie of onderzoek.<ref name=":1" /><ref>{{Citeer web |url=https://www.vrt.be/nl/over-de-vrt/nieuws/2021/08/17/het-verhaal-van-de-arbeidsmigranten-in-ons-land |titel=Het verhaal van de arbeidsmigranten in ons land {{!}} VRT.be |achternaam=VRT |bezochtdatum=2023-12-12 |werk=www.vrt.be |taal=nl}}</ref>

==Zie ook==
* [[Wervingsovereenkomst Nederland - Marokko]]
* [[Associatieovereenkomst tussen de Europese Unie en Turkije]]

{{Appendix}}

[[Categorie:Antropologie]]
[[Categorie:Migratie]]
[[Categorie:Sociologie]]
[[Categorie:Canon van Nederland]]

Gastarbeider - Bewerkingsoverzicht

Colani: /* Geschiedenis */