Colani: 1 versie geïmporteerd

2026-04-11T10:57:04Z

1 versie geïmporteerd

← Oudere versie	Versie van 11 apr 2026 12:57
(geen verschil)

mw>Ennomien op 28 mei 2023 om 20:51

2023-05-28T20:51:22Z

Nieuwe pagina

[[Bestand:Beebe Windmill Isometric of Machinery Long Island NY.jpg|thumb|Schema van het gaande werk van een windkorenmolen op Long Island, NY (1820)]]
[[Bestand:Doesburgermolen varkenswiel hefboom.jpg|thumb|Bovenwiel met varkenswiel van het luiwerk. Een deel van het aandrijfwerk van de [[Doesburgermolen]], 17e eeuw]]
Het '''gaande werk''' is de aandrijflijn van een [[molen]]. Het omvat alle onderdelen die in beweging worden gezet door het [[gevlucht|wiekenkruis]] dan wel door het [[waterrad]].

==Overbrenging==
In een [[windmolen]] ligt bovenin de [[bovenas]], die de energie van de wind rechtstreeks uit het wiekenkruis ontvangt. Hoe die energie verder wordt overgedragen op de werktuigen, hangt af van het type windmolen:

*In een [[standerdmolen]] en een [[paltrokmolen]] bevindt de bovenas zich altijd in dezelfde positie ten opzichte van de werktuigen, waardoor hij die direct kan aandrijven.
*In een [[bovenkruier]] waarbij de gehele [[molenkap]] kan draaien, drijft de bovenas door middel van het [[bovenwiel]] eerst de verticaal opgestelde [[koningsspil]] aan. Vanuit deze spil wordt vervolgens de rest van de werktuigen aangedreven. Dezelfde constructie treft men ook in een [[wipmolen]] aan.
*In een [[torenkot]]molen is een deel van het gaande werk in het draaibare deel ondergebracht en een ander deel in het torenkot. Hier treft men dan ook een combinatie van de twee bovenstaande methoden aan.

In een [[Watermolen (door water aangedreven molen)|watermolen]] is er een as waar het [[waterrad]] aan vastzit. In tegenstelling tot de windmolen zullen hier de meeste werktuigen van onderen aangedreven worden.

==Onderdelen==
Het gaande werk van een molen kan, afhankelijk van de functie en opbouw van de molen, uit de volgende delen bestaan:
* Bij een [[korenmolen]]:
**Het [[luiwerk]] en eventueel het afschietwerk, voor het hijsen en laten zakken van de zakken maalgoed.
**Het [[spoorwiel]] onderaan de koningsspil, die op zijn beurt aandrijft:
**De [[steenspil]]len met de [[maalkoppel]]s die het koren tot meel vermalen.
* Bij een [[poldermolen]]:
**De onder[[schijfloop]] onderaan de koningsspil, dat het [[scheprad]] aandrijft, of:
**De [[bonkelaar|onderbonkelaar]], die de [[vijzel (waterschroef)|vijzel]] aandrijft waarmee het water wordt opgevoerd.
**In een enkel geval drijft de molen via een kamwiel of een riem een [[schroefpomp]] aan.
* Bij een [[pelmolen]]:
**Het pelwerk waarmee het kaf van de [[gerst]] of [[rijst]] wordt gepeld.
**De "harp" of [[zifterij]] voor het sorteren van de graankorrels.
**De [[waaierij]] waarmee het kaf van de gepelde graankorrels wordt gescheiden.
* Bij een [[houtzaagmolen]]:
**De [[krukas]] met de wuifelaars voor het op en neer bewegen van de zaagramen.
**De [[zaagraam|zaagramen]] voor het zagen van de boomstammen.
**De [[zaagslee|zaagsleden]] waar de boomstammen op worden vastgesjord.
**Het [[krabbelwerk]] voert de zaagslede door het zaagraam.
**De [[winderij]], waarmee de boomstammen uit het [[balkengat]] via een sleephelling naar binnen worden getrokken en de zaagslede terug wordt getrokken.
**De kraan of jijntakel op een [[paltrokmolen]], waarmee de boomstammen uit het balkengat opgehesen worden.
* Bij een [[oliemolen]]:
**De onderschijfloop onderaan de koningsspil, die het steenwiel aandrijft.
**De [[bonkelaar|onderbonkelaar]], die het wentelwiel van de wentelas aandrijft.
**Het steenwiel die de [[kantsteen|kantstenen]] aandrijft.
**De twee kransen op de wentelas die de [[Luiwerk#Varkenswiel|varkenswielen]] aandrijven.
**Het varkenswiel die de overwerker op de roerstok met het roerijzer voor de vuisterpan aandrijft.
* Bij een [[papiermolen]]:
**Hiervoor wordt vanwege de vele overbrengingen verwezen naar de beschrijving van de papiermolen [[De Schoolmeester (Westzaan)|De Schoolmeester]].

[[Categorie:Molen]]

Gaande werk - Bewerkingsoverzicht

Colani: 1 versie geïmporteerd

mw>Ennomien op 28 mei 2023 om 20:51