Colani: /* Literatuur */

2024-11-25T17:12:50Z

Literatuur

Nieuwe pagina

{{Zie artikel|Niet te verwarren met [[Filips IV van Frankrijk|Filips de Schone van Frankrijk]].}}
{{Infobox dynastie
| afbeelding = 16e eeuw onbekend schilder - Filips de Schone, Aartshertog van Oostenrijk, Hertog van Bourgondie.jpg
| naam = Filips I 'de Schone' van Castilië
| leven = [[1478]] – [[1506]]
| functie1 = [[Lijst van partners van koningen van Castilië|Koning-gemaal van Castilië-Leon]]
| periode1 = [[1504]] – [[1506]]
| voorganger1 = [[Ferdinand II van Aragon]]
| opvolger1 = -
| functie2 = Graaf van [[graafschap Vlaanderen|Vlaanderen]], [[graafschap Artesië|Artesië]], [[graafschap Henegouwen|Henegouwen]] en [[graafschap Holland|Holland]]-[[graafschap Zeeland|Zeeland]], [[graafschap Namen|markgraaf van Namen]], [[hertogdom Brabant|hertog van Brabant]], van [[hertogdom Limburg|Limburg]] en van [[hertogdom Luxemburg|Luxemburg]], hertog en graaf van het vrije [[vrijgraafschap Bourgondië|Bourgondië]]
| periode2 = [[1482]] – [[1506]]
| voorganger2 = [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]]
| opvolger2 = [[Keizer Karel V|Karel V]]
| vader = [[Keizer Maximiliaan I|Maximiliaan van Oostenrijk]]
| moeder = [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]]
| dynastie = [[Huis Habsburg|Habsburg]]
| broerzus = [[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]]
| partner = [[Johanna van Castilië]] (1496)
| kinderen = [[Eleonora van Oostenrijk (1498-1558)|Eleonora]], [[Keizer Karel V|Karel V]], [[Isabella van Habsburg|Isabella]], [[Keizer Ferdinand I (1503-1564)|Ferdinand I]], [[Maria van Hongarije (1505-1558)|Maria van Hongarije]], [[Catharina van Oostenrijk (1507-1578)|Catharina]]
}}
[[Bestand:Filips de Schone St-Philippus goudgulden Holland Dordrecht.jpg|thumb|Holland, St-Philippus goudgulden, geslagen te Dordrecht onder Filips de Schone]]
[[Bestand:Coat of Arms of Philip IV of Burgundy.svg|thumb|Heraldisch schild van Filips IV, Hertog van Bourgondië]]
[[Bestand:Coat of Arms of Philip I of Castile.svg|thumb|Heraldisch schild van Filips I, Koning-gemaal van Castilië]]
'''Filips''', bijgenaamd '''de Schone''' (Frans: ''Philippe le Beau'') ([[Brugge (hoofdbetekenis)|Brugge]], [[22 juni]] [[1478]]<ref>ADRIANUS DE VETERI BUSCO, ''Chronicon rerum Leodiensium sub Johanne Heinsbergio et Ludovico Borbonio episcopis'', C. DE BORMAN ed., Luik, 1902, 255.</ref> — [[Burgos (Spanje)|Burgos]], 25 september 1506) was heerser over de landen die tezamen de [[Habsburgse Nederlanden]] en de [[kroon van Castilië]] worden genoemd. Hij was een zoon van [[keizer Maximiliaan I|Maximiliaan van Oostenrijk]] en [[Maria van Bourgondië (1457-1482)|Maria van Bourgondië]] en een broer van [[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]].

== Jonge jaren ==
De geboorte van Filips was een belangrijk dynastiek feit. Frankrijk, dat in een strijd met de Habsburgers begon verwikkeld te raken, liet door agenten het gerucht verspreiden dat het pasgeboren kind van Maria van Bourgondië een meisje was.<ref>Francis Weyns, ''XVI: de zinderende 16e eeuw. Habsburgers, heksen, ketters en oproer in de Lage Landen'', 2021, p. 31. {{ISBN|9789463934299}}</ref> Na de doop in de Brugse [[Sint-Donaaskerk]] roerden de twijfelaars zich, maar Maria snoerde hen de mond door Filips van zijn zwachtels te ontdoen en ''sijn cullekens'' (teelballetjes) in haar hand te nemen, tot grote vreugde van het volk.<ref>''Dit sijn die wonderlijcke oorloghen van keyser Maximiliaen'', ed. W. Jappe Alberts, Groningen, 1957, p. 50</ref>

Nog geen twee maanden oud werd Filips verloofd met [[Anna van York (1475-1511)|Anna van York]], de vijfjarige dochter van koning [[Edward IV van Engeland]]. Deze alliantie hield niet lang stand. Toen zijn moeder in 1482 stierf, werd Filips als driejarige kleuter troongerechtigd. Zijn vader oefende tijdens zijn minderjarigheid het [[regent (bestuurder)|regentschap]] over de Nederlanden uit.<ref>Jelle HAEMERS, ''De strijd om het regentschap over Filips de Schone (1482-1488), Gent, Academia Press, 2014.</ref> Filips werd opgevoed te [[Mechelen (stad)|Mechelen]] bij zijn (stief)grootmoeder [[Margaretha van York (1446-1503)|Margaretha van York]] en onderging de invloed van de Nederlandse adel. Dat bleek heel duidelijk toen hij in 1494 meerderjarig werd verklaard en persoonlijk het bewind in handen nam. Hij was toen zestien.

== Beleid ==
Hij was van 1482 tot 1506 landsheer van de verschillende [[Bourgondische tijd|Bourgondische Nederlanden]]. Van meet af aan stemde hij zijn beleid af op het verdedigen van de belangen van zijn landen en het bewaren van de neutraliteit in de toenmalige [[koninkrijk Frankrijk|Frans]]-[[koninkrijk Engeland|Engelse]] tegenstellingen. Hierdoor week hij af van de politieke lijn van zijn vader Maximiliaan, die steeds een harde anti-Franse houding had aangenomen maar zich na zijn aanstelling tot [[keizer (hoofdbetekenis)|keizer]] (1493) niet meer met de Nederlanden bemoeide. Met de Engelsen sloot Filips in 1496 een handelsverdrag dat Engeland toeliet vrij aan [[Lakenindustrie|lakenhandel]] te doen in de Nederlanden (uitgezonderd in [[Graafschap Vlaanderen|Vlaanderen]]). Met de Fransen kwam hij op goede voet door aan koning [[Karel VIII van Frankrijk|Karel VIII]] [[Hommage (Middeleeuwen)|leenhulde]] te brengen voor Vlaanderen en [[Graafschap Artesië|Artesië]]. Bovendien sloot hij met Frankrijk in 1498 het [[Verdrag van Parijs (1498)|Verdrag van Parijs]] af, waarmee hij definitief afzag van de herovering van [[Hertogdom Bourgondië|Bourgondië]] en van zijn aanspraken op [[Hertogdom Gelre|Gelre]].

Op het portret uit 1500 in het kader hiernaast staat Filips de Schone afgebeeld op 22-jarige leeftijd. Hij draagt een mantel van Italiaans [[brokaat|goudbrokaat]] met een [[granaatappel]] als patroon, afgezet met een brede bontrand. Op zijn baret prijkt een medaillon met de heilige [[Filippus (apostel)|Filippus]]. Hij draagt de keten van de [[Orde van het Gulden Vlies]], waarvan hij de soeverein was vanaf 1484.

Filips de Schone was de laatste vorst uit het huis van Bourgondië die de Nederlanden persoonlijk regeerde. Hij zette er de centralisatiepolitiek van zijn voorgangers voort, onder meer door de [[Grote Raad van Mechelen|Grote Raad]] definitief te Mechelen te vestigen ([[1504]]).

== Het huwelijk ==
Op 20 oktober 1496 trad hij in de [[Sint-Gummaruskerk (Lier)|Sint-Gummaruskerk]] in [[Lier (België)|Lier]] in het huwelijk<ref name="huw">H. D'HULST. ''Le mariage de Philippe le Beau avec Jeanne de Castille à Lierre le 20 octobre 1496'', Antwerpen, 1958</ref> met [[Johanna van Castilië]], dochter van het [[De Katholieke Koningen|katholieke koningspaar]] [[Ferdinand II van Aragon|Ferdinand van Aragón]] en [[Isabella I van Castilië]].<ref>[https://www.youtube.com/watch?v=9MVQfe19iuY Reportage 29 april 2012 op ''De Zevende Dag'' op Vlaamse televisiezender 'één' naar aanleiding van het boek ''België, Een Geschiedenis zonder Land'']</ref> Daarmee werd de basis gelegd voor een meer dan tweehonderd jaar durende verbintenis tussen de (Zuidelijke) Nederlanden en Spanje. Het huwelijk was een gebeurtenis op zich. Vanuit [[Spanje (personele unie)|Spanje]] werd de bruid uitgestuurd, vergezeld van 20.000 personen en 130 schepen, met kamerheren, hofdames, pages, kamervrouwen, lijfknechten, thesauriers, grootmeesteressen en bedienend personeel. De vloot vertrok uit [[Laredo (Spanje)|Laredo]] op 30 juli 1496 met bestemming [[graafschap Zeeland|Zeeland]]. Men bracht 85.000 pond gerookt vlees mee, 50.000 haringen, 1.000 kippen, 6.000 eieren en 400 vaten wijn. Tijdens de twee maanden durende reis gingen er een paar schepen verloren door stormweer.

In Antwerpen wachtte Johanna een grandioze ontvangst en een officiële plechtigheid. Op 19 oktober nam ze haar intrek in Lier. De volgende dag arriveerde Filips vanuit [[graafschap Tirol|Tirol]], waar hij met zijn vader op jacht was.<ref name="huw" />
Amper hadden de toekomstige echtelingen één blik gewisseld, of de vonk sloeg over. Tegen elke hofetiquette in liep het koppel de deur uit, op zoek naar een priester. Toen ze die vonden beval Johanna hem om hen ter plekke in de echt te verbinden, waarna de jongelui zich naar het voor hen voorziene herenhuis (het tegenwoordige "[[Hof van Aragon]]") begaven en de deur achter zich dicht deden. De volgende dag kwamen zij buiten en werden zij tijdens een luisterrijke plechtigheid in de, toen nog in aanbouw zijnde, [[Sint-Gummaruskerk (Lier)|Sint-Gummaruskerk]], voor een tweede keer in de echt verbonden. Het huwelijk werd gevolgd door een hofbal, volksfeesten en een gigantisch banket; er werd 1200 liter wijn geconsumeerd. Het aantal toeschouwers was zo groot dat op zeker ogenblik een brug over de [[Nete]] instortte door overbelasting met als gevolg tal van doden en gewonden.<ref>''Het vervloekte bruggetjes van Aragon'' in ''Xtra'', (Regionaal lifestylemagazine van het Laatste Nieuws). Antwerpen-Limburg - nr. 45 - 28 mei 2010. P. 6.</ref>

Het huwelijk, waaruit in 1500 de latere [[keizer Karel V]] werd geboren, kreeg in de loop van hetzelfde jaar grote politieke betekenis, toen Johanna als gevolg van verschillende omstandigheden erfdochter van [[koninkrijk Aragón|Aragón]] en [[koninkrijk Castilië|Castilië]] werd. In oktober [[1497]] stierf de enige troonopvolger van Spanje, [[Johan van Aragón]]. Door deze gebeurtenis zou Filips (ooit) als koning-gemaal van Johanna de heerser worden over [[aartshertogdom Oostenrijk|Oostenrijk]], de Nederlanden en mede-heerser van wat nu ongeveer Spanje is. Voor Filips gingen de belangen van zijn [[dynastie]] ineens zwaarder wegen dan die van de Nederlanden en in zijn beleid kwam een abrupte ommekeer. De neutraliteitspolitiek werd vervangen door een duidelijke Fransgezinde houding, onder meer door een huwelijksovereenkomst die Filips in 1501 liet sluiten tussen zijn anderhalf jaar oude zoon Karel en [[Claude van Frankrijk|Claude]], dochter van koning [[Lodewijk XII van Frankrijk|Lodewijk XII]]. Filips bracht ook een toenadering tot stand tussen zijn vader Maximiliaan en de Franse koning ([[Verdrag van Blois (1504)|Verdrag van Blois]], 1504), waarbij beide vorsten het eens werden over het tussen hen betwiste [[hertogdom Milaan]].

== Koning-gemaal van Castilië ==
Eind november 1504 overleed Filips' schoonmoeder Isabella waardoor Johanna door erfopvolging koningin van Castilië werd. Filips' schoonvader, Ferdinand II, verloor zo zijn koninklijke status als echtgenoot van de koningin, maar weigerde dat te accepteren. Hij liet munten slaan met de inscriptie "Ferdinand en Johanna, Koning en Koningin van Castilië'. Zijn vrouw had hem in haar testament toestemming verleend te regeren als Johanna afwezig was of zelf niet wilde regeren, tot haar rechtmatig erfgenaam de leeftijd van 20 jaar zou hebben bereikt.<ref name=":0">Michael Prawdin, ''The Mad Queen Of Spain'', (1938) p. 83. [[iarchive:madqueenofspain0000mich|Online publicatie]]</ref> Ferdinand wist het Castilliaans koninklijk gerechtshof ervan te overtuigen dat Johanna niet in staat was te regeren en te accepteren dat hij bewindvoerder was van het koninkrijk Castilië.<ref>G.A. Bergenroth, Introduction. Letters, Despatches, and State Papers to the Negotiations between England and Spain. Suppl. to vols 1 and 2. London: Longmans, Green, Reader and Dyerm (1868). [[iarchive:bub_gb_9q8MAQAAIAAJ|online publicatie]]</ref>

Filips liet daarop munten slaan met de inscriptie "Filips en Johanna, Koning en Koningin van Castilië, Léon en Aartshertog van Oostenrijk, etc." en lieten zich te Brussel tot koningin en koning van Castilië uitroepen. In 1506 vertrok Filips naar Spanje om zijn rechten te laten gelden. Na een moeilijke reis - een zware storm dreef het schip onder meer naar [[koninkrijk Engeland|Engeland]] - belandde hij in Spanje, waar zijn schoonvader hem niet zonder slag of stoot als koning-gemaal van Castilië wilde erkennen. Op 15 juli 1506 werd hij echter ook officieel door de Spaanse Hofraad, de [[Cortes (Spaanse Hofraad)|Cortes]], erkend als Filips I, koning-gemaal van Castilië, naast Johanna als koningin.

== Dood ==
Nauwelijks drie maanden later overleed Filips de Schone, officieel aan de tyfus, maar boze tongen beweren dat hij werd vermoord. De Spaanse kroonprins, [[Johan van Aragón|Johan]], was kort tevoren op achttienjarige leeftijd gestorven, waardoor de kroon, tegen alle planning in, op het hoofd van Filips zou worden geplaatst. Filips' schoonvader, koning [[Ferdinand II van Aragon|Ferdinand van Aragón]], kon het maar moeilijk verkroppen dat deze vreemdeling - die reeds voorbestemd was om heerser over de Nederlanden en Oostenrijk te worden - ook de macht over Spanje zou verwerven en dat motief zou achter de dood van (moord op?) Filips zitten. Het blijft speculatie. Filips' eega koningin Johanna bleef verbijsterd achter en sloot zich na de dood van haar man af van de wereld.<ref>Michael Prawdin, ''The Mad Queen Of Spain'', (1938) p. 83. [[iarchive:madqueenofspain0000mich/page/n11/mode/2up|Online publicatie]]</ref> Ze reisde met het gebalsemde lijk van Filips in een loden kist naar Castilië waar ze door haar vader werd opgesloten in een klooster met als reden een geestesziekte. Daarop kon haar vader het regentschap waarnemen. Ze bleef haar titel (in naam) behouden tot haar dood in [[1555]].

== Opvolging ==
Hun jonge zoon [[keizer Karel V|Karel V]] kreeg, onder regentschap van [[Keizer Maximiliaan I|Maximiliaan]], zijn grootvader van vaderszijde, de heerschappij over de Lage Landen. Na de dood van Ferdinand II van Aragon in 1516 ook het regentschap over Spanje. Zo werd het [[Spaanse Rijk|Spaans-Habsburgse rijk]] voor lange tijd de machtigste fractie van het Europese continent.

Het [[praalgraf]] van Filips en Johanna bevindt zich in de koninklijke kapel naast de [[kathedraal van Granada]].

== Kwartierstaat (voorouders) ==
{{Stamboom Filips I van Castilië}}

== Nageslacht ==
[[Bestand:De zes kinderen van Filips de Schone en Johanna van Castilië.jpg|thumb|De zes kinderen van Filips de Schone en Johanna van Castilië door [[Jan van Nieuland]]]]
[[Johanna van Castilië]] en Filips de Schone hadden zes kinderen:
* [[Eleonora van Oostenrijk (1498-1558)|Eleonora]] ([[15 november]] [[1498]] - [[25 februari]] [[1558]]), koningin van [[koninkrijk Portugal|Portugal]] (door haar huwelijk met [[Emanuel I van Portugal|Emanuel I]]) en Frankrijk (door haar tweede huwelijk met [[Frans I van Frankrijk]])
* [[keizer Karel V|Karel V]] ([[24 februari]] [[1500]] - [[21 september]] [[1558]]) keizer van het Heilige Roomse Rijk en koning van Spanje, trouwde met [[Isabella van Portugal (1503-1539)|Isabella van Portugal]]
* [[Isabella van Habsburg|Isabella]] ([[18 juli]] [[1501]] - [[19 januari]] [[1526]]), koningin van [[Koninkrijk Denemarken en Noorwegen|Denemarken]] door haar huwelijk met [[Christiaan II van Denemarken|Christiaan II]]
* [[Keizer Ferdinand I (1503-1564)|Ferdinand I]] ([[10 maart]] [[1503]] - [[25 juli]] [[1564]]), keizer van het Heilige Roomse Rijk, trouwde met [[Anna van Bohemen en Hongarije|Anna van Bohemen]]
* [[Maria van Hongarije (1505-1558)|Maria van Hongarije]] ([[18 september]] [[1505]] - [[18 oktober]] [[1558]]), koningin van [[Koninkrijk Hongarije (1526-1867)|Hongarije]] door haar huwelijk met [[Lodewijk II van Hongarije|Lodewijk II]]
* [[Catharina van Oostenrijk (1507-1578)|Catharina]] ([[14 januari]] [[1507]] - [[12 februari]] [[1578]]) koningin van Portugal door haar huwelijk met [[Johan III van Portugal|Johan III]]

Zijn zesjarige zoon Karel erfde zijn bezittingen, maar stond tot [[1515]] onder het theoretische [[Voogd (familierecht)|voogdijschap]] van zijn grootvader [[keizer Maximiliaan I|Maximiliaan]]. Deze liet zich echter, met instemming van de [[Staten-Generaal van de Nederlanden|Staten-Generaal]], in deze functie vervangen door zijn dochter [[Margaretha van Oostenrijk (1480-1530)|Margaretha van Oostenrijk]], Filips' zuster.

== Titels ==
[[Bestand:Philips de Schone.jpg|thumb|Filips de Schone (afbeelding uit ''[[Flandria illustrata]]'', 1641)]]
[[Bestand:Peter Paul Rubens 120b.jpg|thumb|Portret van Filips de Schone, zoon van Maximiliaan I, door [[Peter Paul Rubens]].[https://www.khm.at/en/objectdb/detail/1628/?offset=0&lv=list Origineel in Kunst Historisch Museum Wenen]. Voorheen foutief aanzien als portret van Maximiliaan I.]]

[[27 maart]] [[1482]] - [[25 september]] [[1506]]:
* [[Bestand:Blason fr Bourgogne.svg|20px]] [[Lijst van heersers van Bourgondië|hertog van Bourgondië]] als Filips IV (hoewel [[Lodewijk XI van Frankrijk|Lodewijk XI]], koning van Frankrijk dit gebied had ingenomen nadat [[Karel de Stoute]] sneuvelde).
* [[Bestand:Armoiries Brabant.svg|20px]] [[Lijst van graven van Brussel en hertogen van Brabant|hertog van Brabant]] als Filips III.
* [[Bestand:Wappen Geldern-Juelich.svg|20px]] [[Huis Gelre|hertog van Gelre]] als Filips I.
* [[Bestand:Modern Arms of Limburg.svg|20px]] [[Lijst van graven en hertogen van Limburg|hertog van Limburg]] als Filips III.
* [[Bestand:Gules a fess argent.svg|20px]] [[Lothier|hertog van Lothier]] als Filips I.
* [[Bestand:Arms of the Count of Luxembourg.svg|20px]] [[Lijst van heersers van Luxemburg|hertog van Luxemburg]] als Filips V.
* [[Bestand:Arms of Namur.svg|20px]] [[Lijst van graven en markgraven van Namen|markgraaf van Namen]] als Filips VI.
* [[Bestand:Blason fr Franche-Comté.svg|20px]] [[Lijst van heersers van Bourgondië|graaf van Vrij-Bourgondië (Franche-Comté)]] als Filips VI.
* [[Bestand:Artois Arms.svg|20px]] [[Lijst van graven van Artesië|graaf van Artesië]] als Filips III.
* [[Bestand:Blason Charolais.svg|20px]] [[graaf van Charolais]] als Filips IV.
* [[Bestand:Blason Nord-Pas-De-Calais.svg|20px]] [[Lijst van graven van Vlaanderen|graaf van Vlaanderen]] als Filips II.
* [[Bestand:Armoiries Hainaut Moderne.png|20px]] [[Lijst van graven van Henegouwen|graaf van Henegouwen]] als Filips II.
* [[Bestand:Armoiries Hollande.png|20px]] [[Lijst van graven van Holland|graaf van Holland]] als Filips II.
* [[Bestand:Coatofarmszeeland.png|20px]] [[graafschap Zeeland|graaf van Zeeland]] als Filips I.
* [[Bestand:Escudo de Zutphen 1581.png|20px]] [[Lijst van heren en graven van Zutphen|graaf van Zutphen]] als Filips I.
[[26 november]] [[1504]] - [[25 september]] [[1506]]:

* [[Bestand:Blason Castille Léon.svg|20px]] ''[[Iure uxoris]]'' [[Lijst van heersers van Castilië en León|koning van Castilië]] als Filips I.

== Literatuur ==
* J.K. STEPPE, ''Het overbrengen van het hart van Filips de Schone van Burgos naar de Nederlanden in 1506-1507'' in: Biekorf, 1982
* Jean-Marie CAUCHIES, ''Philippe le Beau. Le dernier duc de Bourgogne'', Turnhout, Brepols, 2003

{{Appendix|bron}}

{{DEFAULTSORT:Castilië}}
[[Categorie:Graaf van Bourgondië]]
[[Categorie:Habsburg]]
[[Categorie:Hertog van Bourgondië]]
[[Categorie:Koning van Castilië]]
[[Categorie:Ridder in de Orde van het Gulden Vlies|Castilie, Filips]]
[[Categorie:Vorst van de Nederlandse gewesten]]
[[Categorie:Heer van Bredevoort]]
[[Categorie:Adel in de Nederlanden in de 15e eeuw|Castilie, F]]
[[Categorie:Persoon in de Gelderse Onafhankelijkheidsoorlog]]

Filips I van Castilië - Bewerkingsoverzicht

Colani: /* Literatuur */