Colani: Nieuwe pagina aangemaakt met 'Volkswagenfabriek in Wolfsburg, 2003]] Een '''fabriek''', afgeleid van het Latijnse ''fabrica'' 'werkplaats' en ''faber'' 'handwerksman, ambachtsman', Kramers Woordenboek Latijn is een werkplaats, gebouw of vestiging waar iets wordt gefabriceerd oftewel geproduceerd. == Algemeen == Economisch gezien kan men een fabriek beschrijven als een bewerkingsproces waar gronds...'

2025-11-12T05:12:41Z

Nieuwe pagina aangemaakt met 'thumb|240px|[[Volkswagen|Volkswagenfabriek in Wolfsburg, 2003]] Een '''fabriek''', afgeleid van het Latijnse ''fabrica'' 'werkplaats' en ''faber'' 'handwerksman, ambachtsman', <ref>Kramers Woordenboek Latijn</ref> is een werkplaats, gebouw of vestiging waar iets wordt gefabriceerd oftewel geproduceerd. == Algemeen == Economisch gezien kan men een fabriek beschrijven als een bewerkingsproces waar gronds...'

Nieuwe pagina

[[Bestand:Wolfsburg VW-Werk.jpg|thumb|240px|[[Volkswagen|Volkswagenfabriek]] in [[Wolfsburg]], 2003]]
Een '''fabriek''', afgeleid van het Latijnse ''fabrica'' 'werkplaats' en ''faber'' 'handwerksman, ambachtsman', <ref>Kramers Woordenboek Latijn</ref> is een [[werkplaats]], gebouw of vestiging waar iets wordt gefabriceerd oftewel geproduceerd.

== Algemeen ==
[[Economie|Economisch]] gezien kan men een fabriek beschrijven als een bewerkingsproces waar [[grondstof]]fen ingaan en waardevollere producten uitkomen. Soms is het product weer de 'grondstof' voor een andere fabriek. Zo wordt bijvoorbeeld [[IJzererts|ijzererts]] in een [[Staalbedrijf|staalfabriek]] tot staalplaat verwerkt. Dit staalplaat is weer de grondstof waarvan een autofabriek [[Auto|auto's]] maakt. Zo worden bijvoorbeeld in een [[suikerfabriek]] grote hoeveelheden [[suikerbiet]]en verwerkt tijdens de [[campagne (landbouw)|campagne]] tot [[Sacharose|suiker]], dat weer als grondstof dient in de voedingsmiddelenindustrie.

De [[product (economie)|producten]] kunnen variëren van heel klein, bijvoorbeeld [[Geïntegreerde schakeling|microchips]], tot enorme afmetingen van bijvoorbeeld vliegtuigen, en zeeschepen.

Andere voorbeelden van fabrieken zijn de [[gasfabriek]], fietsfabriek, [[machinefabriek]], [[steenfabriek]], [[zuivelfabriek]], textielfabriek etc.

== Geschiedenis ==
=== Oorsprong ===
[[Bestand:View of the entrance to the Arsenal by Canaletto, 1732.jpg|thumb|Ingang [[Arsenaal van Venetië]], 1732.]]
Hoewel er grotere productiewerkplaatsen waren gevestigd in het [[Oude China]], [[Oude Rome|Rome]] en het [[Midden-Oosten]], geldt het [[Arsenaal van Venetië]] als een eerste voorbeeld van een fabriek in de moderne zin van het woord. Opgericht in 1104 in de [[Republiek Venetië]], en honderden jaren actief, werden hier in serie schepen geproduceerd, uitgerust en onderhouden met behulp van vooraf geproduceerde [[uitwisselbare onderdelen]].

Tot aan de industriële revolutie halverwege de 18e eeuw was de productie in de landen op enkele verschillende manieren georganiseerd:
* [[Huisnijverheid]] bij boeren in eerste instantie zelfstandig en later met tussenkomst van een [[fabrikeur]], met name in de [[textielindustrie]].
* Ambachtelijke [[werkplaats]]en gevestigd in dorpen en steden, zoals de [[hoefsmid]] en andere [[Ambacht (handwerk)|ambachten]]
* Werkhuizen zoals [[spinhuis|spinhuizen]] en weefhuizen, waar een aantal mensen bijeen waren die dezelfde of een gelijksoortige activiteit ontplooiden.
Deze laatste was de overgangsvorm naar de eerste fabrieken, die ook wel [[Manufactuur (bedrijf)|manufactuur]] werd genoemd. Het klassiek geworden voorbeeld hier is dat van de speldenfabriek, waarop [[Adam Smith]] de aandacht vestigde om de betekenis van de [[Arbeidsdeling|arbeidsverdeling]] voor de toename van de [[arbeidsproductiviteit]].

=== Industriële revolutie ===
[[Bestand:View of the manufactory of Boulton & Fothergill in Birmingham by Francis Eginton 1773.jpg|thumb|Soho Manufactory, 1773]]
[[Bestand:Berthold Weiss Canned Foods.jpg|thumb|[[Conservenfabriek]] in [[Győr]], Hongarije, 1885]]
De [[industriële revolutie]] was de periode van de 18e tot de 19e eeuw waarbij grote veranderingen optraden in de landbouw, nijverheid, mijnbouw, transport en technologie. Ze begon in het Verenigd Koninkrijk, en verspreidde zich vervolgens over heel Europa, Noord-Amerika, en uiteindelijk de wereld. In de nijverheid ontstonden de eerste moderne fabriek. Enige voorbeelden van de eerste fabrieken in Engeland waren:
* De [[Lombe's Silk Mill]], opgericht door [[John Lombe]] in 1721.
* De [[Cromford Mill]], katoenspinnerij opgericht door [[Richard Arkwright]]in 1771
* De [[Soho Manufactory]], opgericht in 1776 door [[Matthew Boulton]] in Birmingham
De meeste fabrieken in Engeland eind 18e eeuw waren nog simpelweg opgezet met een gebouw, waarin een groot aantal arbeiders handarbeid verrichtten veelal voor de [[textielindustrie]]. Dit bleek een stuk efficiënter, wat betreft beheer en distributie van grondstoffen, dan de eerdere productiemethoden van de [[huisnijverheid]] met het putting-out systeem.

Tussen 1820 en 1850 verdrongen de nog [[Mechanisering|niet-gemechaniseerde]] fabrieken de traditionele ambachtelijke en kleinschalige werkplaatsen als de meest voorkomende vorm van de productie. Het introductie halverwege de 19e eeuw van de [[stoommachine]] als krachtbron heeft verdere concentratie van de productie in fabrieken sterk gestimuleerd.

De oudste fabrieken of fabriekshuizen waren in het algemeen hogere gebouwen met meerdere verdiepingen. Tijdens de laatste decennia van de 19e eeuw kwamen lagere, uitgestrekte hallen met [[sheddak]]en in zwang, die - samen met de schoorsteen - emblematisch werden voor de vorm van een fabrieksgebouw.

=== Tweede industriële revolutie ===
[[Bestand:AssemblyLine.jpg|thumb|Test van de eindmontage bij een nieuwe [[Assemblage (industrie)|assemblagelijn]] van Ford, 1913]]
[[Bestand:Airacobra P39 Assembly LOC 02902u.jpg|thumb|Productie van [[Jachtvliegtuig|jachtvliegtuigen]] bij [[Bell Aircraft Corporation|Bell]] in Wheatfield, [[New York (staat)|New York]], 1944]]
De [[Tweede industriële revolutie]], de periode van de tweede helft van de 19e eeuw tot aan de Eerste Wereldoorlog, bracht een versnelde industriële ontwikkeling in West-Europa, de Verenigde Staten en na 1870 in Japan.

[[Henry Ford]] bracht begin van de 20e eeuw een volgende revolutie in het fabriekconcept met de innovatie van de [[lopende band]] en de [[massaproductie]]. Zeer gespecialiseerde arbeiders werkten zij aan zij aan een lopende band, waarbij ieder met enige deelbewerkingen bijdroeg aan het opbouwen van een product, zoals (in het geval van Ford) de [[auto]]. Dit concept bracht een drastische vermindering van de productiekosten voor vrijwel alle geproduceerde goederen, en opende de deuren voor de consumptiemaatschappij.

In de tweede helft van de 20e eeuw is in de geïndustrialiseerde landen de volgende generatie fabrieken geïntroduceerd met verbeteringen als:
* Geavanceerde statistische methoden van [[Kwaliteitsmanagement|kwaliteitscontrole]], ontwikkeld door met name de Amerikaanse wiskundige [[William Edwards Deming]]. Zijn werk werd in eerste instantie in zijn vaderland genegeerd, en werd eerst in Japan ingevoerd. Het kwaliteitsdenken leidde hier tot grote verbetering van de productiekwaliteit en de [[effectiviteit]].
* Industriële [[robot]]s op de [[werkvloer]], geïntroduceerd eind jaren 1970. Deze computergestuurde armen en grijpers kunnen eenvoudige taken uitvoeren, zoals het snel en feilloos aanbrengen van een autodeur 24 uur per dag. Dit heeft ook weer tot kostenbesparing en doorlooptijdverbetering geleid.
Tegen het eind van de 20e eeuw zijn de klassieke zeer grote fabrieken in de westerse landen, waar duizenden mensen werkten, veelal gesaneerd of verplaatst naar lage-lonenlanden zoals [[Volksrepubliek China|China]]. Overgebleven zijn kleinere, vaak sterk gespecialiseerde, eenheden. Zelfs een ontwikkeling in de richting van [[Huisnijverheid|thuiswerk]], mogelijk gemaakt door de [[informatietechnologie]], is in de 21e eeuw weer tot de mogelijkheden gaan behoren.

== Kenmerken ==
{{Zie hoofdartikel|Fabriekssysteem}}
Het fabriekssysteem wordt gekenmerkt door:
* Een sterke mate van [[arbeidsdeling]],
* Productie ten behoeve van een externe [[markt (economie)|markt]],
* Een voortschrijdende mate van [[Mechanisering|mechanisatie]] en de aanwezigheid van speciale [[machine]]s.

== Verticale landbouw ==
[[Verticale landbouw]] is een vorm van [[landbouw]] waarbij gebruik wordt gemaakt van gestapelde kweeklagen in een fabriekshal.

In navolging van [[Sony Corporation|Sony]] <ref>[https://www.washingtonpost.com/blogs/innovations/wp/2014/07/28/is-worlds-largest-indoor-farm-the-way-of-the-future/ Is world’s largest indoor farm the way of the future?]</ref> , [[Nisshinbo Holding]] <ref>[https://www.nisshinbo.co.jp/english/r_d/activity.html Nisshinbo Holding]. [https://web.archive.org/web/20230404192434/https://www.nisshinbo.co.jp/english/r_d/activity.html Gearchiveerd] op 4 april 2023.</ref> , [[Sharp (bedrijf)|Sharp]] <ref>[http://sharp-world.com/corporate/news/130920.html Sharp starts lab tests for plant-growing facility in Middle East]</ref> , [[Mitsubishi Chemical]] <ref>[http://www.plantplant.jp/en/ Mitsubishi Chemical]</ref> , [[Panasonic]] <ref>[https://www.panasonic.com/sg/corporate/news/article/singaporeindoorfarm.html Panasonic indoorfarm]. [https://web.archive.org/web/20230405230137/https://www.panasonic.com/sg/corporate/news/article/singaporeindoorfarm.html Gearchiveerd] op 5 april 2023.</ref> [[Showa Denko]] <ref>[http://www.sdk.co.jp/english/news/2014/14114.html Showa Denko]</ref> en [[Fujitsu]] <ref>[http://blogs.wsj.com/japanrealtime/2014/05/14/fujitsu-hoping-to-turn-lettuce-into-cash/ Fujitsu hoping to turn lettuce into cash ]</ref> kweekt ook [[Toshiba]] groenten in een [[cleanroom]] met verticale landbouw in een fabriekshal, [[kantoor]] of [[Winkel (zaak)|winkel]] waardoor er geen [[Chemisch bestrijdingsmiddel|pesticiden]] nodig zouden zijn tegen [[plantenziekte]]n en insecten. <ref>{{Citeer web |url=https://webwereld.nl/markttrends/84496-toshiba-bouwt-fabriek-om-tot-hi-tech-groentekas |titel=Toshiba bouwt fabriek om tot hi tech groentekas |bezochtdatum=7 juli 2023 |archiefdatum=6 juni 2018 |archiefurl=https://web.archive.org/web/20180606183558/http://webwereld.nl/markttrends/84496-toshiba-bouwt-fabriek-om-tot-hi-tech-groentekas |dodeurl=ja }}</ref>

== Bekende fabrieken in Nederland ==
Hieronder een tabel met bekende fabrieken waarbij het hoofdfabricaat in Nederland wordt ontwikkeld en waarbij de fabriek in Nederlandse handen is.
{| class="wikitable sortable"
|-
! Naam
! Hoofdfabricaat
! Productielocatie
! Oprichting
! Omzet
|-
| [[ASML]]
| Machines voor de halfgeleiderindustrie
| [[Veldhoven]]
| 1984
| €27,6 miljard (2023)
|-
| [[Koninklijke Philips]]
| MRI- en röntgenscanners
| [[Best]]
| 1891
| €18,2 miljard (2023)
|-
| [[VDL Groep]]
| Bussen en industriële systemen
| [[Born (Nederland)|Born]]
| 1953
| ~€5 miljard (2023)
|-
| [[Damen Shipyards Group|Damen Shipyards]]
| Schepen en maritieme systemen
| [[Gorinchem]]
| 1927
| ~€2,5 miljard (2023)
|-
| [[Feadship]]
| Luxe jachten
| [[Aalsmeer]] en [[Makkum (dorp)|Makkum]]
| 1949
| ~€500 miljoen (2023)
|-
| [[Nedap]]
| Technologische producten voor diverse sectoren
| [[Groenlo]]
| 1929
| ~€250 miljoen (2023)
|-
| [[Gispen (bedrijf)|Gispen]]
| Meubilair
| [[Culemborg]]
| 1916
| ~€60 miljoen (2023)
|}

== Andere betekenissen ==
* Een [[kerkfabriek]] is een openbare instelling die de materiële middelen beheert, nodig voor de uitoefening van de [[eredienst]] in de [[parochie (kerk)|parochie]]. Dergelijke instellingen komen voor in [[België]], [[Italië]] en [[Frankrijk]].
* Vanaf de 17e eeuw werd de benaming 'fabriek' gegeven aan de functie van hoogste ambtenaar van openbare werken (stadsbouwmeester / stedelijk architect). Zo werd de [[architect]] [[Arent van 's-Gravesande]] in 1638 benoemd tot 'fabriek' van de stad [[Leiden]] en was [[Daniël Stalpaert]] van 1647 tot 1676 directeur van de 'Amsterdamse Stadsfabriek'. In een dergelijke betekenis wordt ook gesproken over de 'Landsfabriek', waarbij de voorloper van de latere [[rijksbouwmeester]] voor de bouw en het onderhoud van landsgebouwen zorgde.
* Het woord 'fabriek' wordt soms [[Beeldspraak|overdrachtelijk]] gebruikt in [[pejoratief|denigrerende]] zin, om een massale, anonieme, naar klantonvriendelijkheid neigende wijze van [[dienstverlening]] af te schilderen. Bijvoorbeeld een [[school (instelling)|school]] als '[[onderwijs]]fabriek' of een [[Attractiepark|pretpark]] als '[[Amusement|vermaak]]sfabriek'.
* Het naar materiële productie verwijzende woord 'fabriek' wordt ook wel humoristisch en [[paradox (logica)|paradox]]aal gebruikt. Bijvoorbeeld een 'pretfabriek' voor een [[televisiestudio]] of de 'Droomfabriek' in een voormalig fabriekspand aan de [[Oude Singel]] in Leiden, waar in de jaren negentig van de 20e eeuw culturele en spirituele cursussen werden gegeven.

== Zie ook ==
* [[De Fabriek]]
* [[Fabriek (Wilhelminaoord)]]

== Literatuur ==
*Joshua B. Freeman, ''Behemoth. A History of the Factory and the Making of the Modern World'', 2019, ISBN 9780393356625
*Gillian Darley, ''Factory'', 2003, ISBN 9781861891556
*Lindy Biggs, ''The Rational Factory. Architecture, Technology, and Work in America's Age of Mass Production'', 1996, ISBN 978-0-8018-5261-9
{{Appendix}}
[[Categorie:Industrie]][[Categorie:Fabriek| ]]

Fabriek - Bewerkingsoverzicht