Colani: /* Zie ook */

2024-01-01T18:39:28Z

Zie ook

Nieuwe pagina

{{Infobox heilige
| naam = Elisabeth van Hongarije
| geboortedatum = [[1207]]
| geboorteplaats = [[Sárospatak]], [[Hongarije]] (?)
| sterfdatum = [[19 november]] [[1231]]
| sterfplaats = [[Marburg (Duitsland)|Marburg]], [[Duitsland]]
| feestdag = [[17 november]]
| vereerd_bij = [[Rooms-Katholieke Kerk]]
| afbeelding = Cholerabrunnen Dresden 5.jpg
| onderschrift =
| titels =
| zaligverklaring_datum =
| zaligverklaring_plaats =
| zaligverklaring_door =
| heiligverklaring_datum = [[1235]]
| heiligverklaring_plaats = [[Perugia_(stad)|Perugia]]
| heiligverklaring_door = [[Paus Gregorius IX]]
| attributen = zie<ref group=noot>non in bruin habijt en zwarte sluier, vorstelijke gewaden met kroon en scepter, kan en brood</ref>
| beschermheilige_voor = zie<ref group=noot>bakkers, weduwen, wezen, bedelaars, kantklossers en ziekenhuispersoneel</ref>
| schrijn =
| oppressie_datum =
| oppressie_door =
| controverse =
}}

'''Elisabeth van Thüringen''', of '''Elisabeth van Hongarije''' ([[Sárospatak]], [[7 juli]] [[1207]] — [[Marburg (Duitsland)|Marburg]], [[17 november]] [[1231]]), landgravin van [[Landgraafschap Thüringen|Thüringen]], is een populaire heilige in de [[Rooms-Katholieke Kerk]].

== Biografie ==
De heilige Elisabeth van Thüringen werd geboren in Sárospatak in [[Hongarije]] in 1207. Zij was de dochter van [[Andreas II van Hongarije]] ([[1175]]–[[1235]]) en diens echtgenote [[Gertrudis van Meranië|Gertrudis van Andechs-Meranië]] (vermoord in [[1213]]). Ze was de nicht van [[Agnes van Bohemen (1211-1282)|Agnes van Praag]]. <ref>{{Aut|G.P. Freeman & H. Loeffen}} (red.): ''Ze kwamen op blote voeten. De kronieken van de minderbroeders Jordanus van Giano en Thomas van Eccleston''. Haarlem: J.H. Gottmer, 1991. ISBN 9025723799.</ref>

=== Huwelijk en kinderen ===
Reeds op vierjarige leeftijd werd er een huwelijk voor haar "geregeld". Vanaf dat moment werd ze opgenomen in het Duitse gezin van haar toekomstige echtgenoot. In 1221 trad ze daadwerkelijk in het huwelijk met [[Lodewijk IV van Thüringen]]. Ze was zeer gelukkig met hem en ze kregen een zoon en twee dochters:
* [[Herman II van Thüringen|Herman II]] (1222-1241), landgraaf van Thüringen
* [[Sofia van Thüringen|Sofia]] (1224-1275), huwde met [[Hendrik II van Brabant]]
* [[Gertrudis van Altenberg|Gertrudis]] (1227-1297), werd [[Abt (abdij)|abdis]] in het klooster van [[Altenberg (Saksen)|Altenberg]]
In 1224 stelde zij [[Konrad von Marburg]] aan als haar geestelijk leidsman die haar met de roede strafte en lange periodes van vasten oplegde. Tijdens de hongersnood van 1226 staat Elisabeth heldhaftig de armen terzijde. Hoewel haar man haar de wacht aanzegt, gaat zij door met het bakken en uitdelen van broden. Op een dag komt ze op straat de graaf tegen, die ziet dat ze haar schort gevuld heeft. Hij laat haar het schort openen, maar in plaats van broden liggen er rozen in. Eenzelfde verhaal wordt ook verteld over [[Elisabeth van Aragón]], koningin van Portugal en over [[Casilda van Toledo]]. (Zie verder iconografie.) Aan het huwelijk komt abrupt een einde als Lodewijk, in [[1227]] op [[kruistocht]] met keizer [[Keizer Frederik II|Frederik II]], in [[Otranto]] sterft aan de [[Pest (ziekte)|pest]]. In haar verdriet verklaart Elisabeth: "De wereld en alles wat het leven aangenaam maakt, is nu dood voor mij."
[[Bestand:Elisatbethkirche_marburg2.jpg|thumb|left|190px|[[St. Elisabethkirche (Marburg)]]]]
Maar het wordt haar nog moeilijker gemaakt. Omdat ze Lodewijk gezworen had nooit meer met een ander te willen trouwen, weigert ze een huwelijksaanzoek van haar zwager. Deze neemt haar kinderen af en zij wordt door de adel beroofd van al haar bezit, met inbegrip van het kasteel de [[Wartburg (kasteel)|Wartburg]] waaruit ze wordt verdreven. Van [[paus Gregorius IX]] krijgt zij een schadeloosstelling in geld en goed en mag ze op slot [[Marburg (Duitsland)|Marburg]] gaan wonen.

In 1229 wordt ze lid van de [[Derde orde]] van [[Franciscus van Assisi]] en gaat ze haar verdere leven de zieken verzorgen in het Franciscaanse ziekenhuis dat ze liet bouwen bij het slot Marburg. Daarom zijn tot in de 19e en 20e eeuw honderden hospitalen naar haar genoemd. Een Nederlands voorbeeld hiervan is het [[Sint Elisabeth Gasthuis (Haarlem)|Sint Elisabeth of Groote Gasthuis]] te [[Haarlem]] dat in de 14e eeuw werd gesticht. In het wapen van dit ziekenhuis de drie kronen (Hongarije, Bohemen en Thüringen) van Elisabeth. Op 24-jarige leeftijd sterft ze in [[1231]] op slot Marburg.

=== Na haar dood ===
[[Bestand:Armreliquiar St. Elisabeth Sayn.jpg|thumb|Armreliekschrijn van St. Elizabeth in de kasteelkapel in Sayn]]
Haar biechtvader Konrad van Marburg liet haar drie dagen lang [[opbaren]] wat zeer ongebruikelijk was in de 13e eeuw. Hieruit kan men afleiden dat hij waarschijnlijk vrijwel onmiddellijk na haar dood het plan had opgevat te pleiten voor haar heiligverklaring. Elisabeths lichaam werd in een kapel van het door haar opgerichte ziekenhuis bijgezet en het werd in toenemende mate vereerd. Zij zou sinds de dag van haar dood op 17 november 1231 wonderen hebben verricht. In [[1235]] werd zij door paus [[Paus Gregorius IX|Gregorius IX]] effectief [[heilige (christendom)|heilig]] verklaard. Bij Elisabeths heiligverklaring was keizer Frederik II aanwezig. Hij schonk een kroon voor de vervaardiging van een [[Reliekhouder|reliekschrijn]].

Haar [[hagiografie|vita]], de ''Vita sancti Elyzabeth lantgravie'' werd in de periode 1236/37 op schrift gesteld door de bekende schrijver en monnik [[Caesarius van Heisterbach]]. <ref>Een editie van deze ''vita'' is te vinden in: Caesarius van Heisterbach, ''Die Wundergeschichten des Caesarius von Heisterbach'', A. Hilka (ed.), Publikationen der Gesellschaft für Rheinische Geschichtskunde, 34. Verschenen: deel I (Bonn 1933) en III (Bonn 1937). Deel III: ''Die Schriften über die heilige Elisabeth von Thüringen'', A. Huyskens (ed.), blz. 329-390.</ref> Hij deed dit in opdracht van de prior en broeders van Duitse Huis in [[Marburg (Duitsland)|Marburg]], die hem hiervoor de benodigde informatie opstuurden.

De stichting van de [[Elisabethkerk (Marburg)|Elisabethkerk]] in Marburg hangt samen nauw met de heiligverklaring van de landgravin.

In 1234 werd het door Elisabeth gestichte hospitaal met toestemming van paus Gregorius IX overgedragen aan de Duitse Orde. In datzelfde jaar trad Elisabeths zwager, landgraaf [[Koenraad I van Thüringen|Konrad von Thüringen]] toe tot de [[Duitse Orde]]; hij werd in 1239 [[grootmeester (ridderorde)|grootmeester]]. Konrad zette zich dusdanig in voor de verering en canonisering van Elisabeth dat zij een van de patroonheiligen werd van de Duitse Orde. Zo werd zijn rol binnen de Orde als het ware gelegitimeerd door een verbinding met het Thüringense vorstenhuis. Hierbij dient wel vermeld dat hetzelfde Thüringense vorstenhuis Elisabeth verstootte toen zij na de dood van haar man weigerde te hertrouwen met haar zwager.

Elisabeth werd de [[beschermheilige|patrones]] van de [[Caritas (deugd)|caritas]], van Hongarije, van ziekenhuizen, verpleegsters, bakkers, bruiden, kantklossers, gravinnen, stervende kinderen, bannelingen, bedelaars, wanhopige mensen, weduwen, wezen en weduwnaars, en van de Derde Orde van Franciscus.<br>Ook in [[Nederland]] en [[Vlaanderen]] werden zieken- en verpleeghuizen naar haar vernoemd.
{{Zie ook|Zie ook: [[Sint Elisabeth Ziekenhuis]] en [[Sint Elisabeth Gasthuis]]}}
Haar [[feestdag]] wordt gevierd op [[17 november]].

In Beieren bestaat sinds 1766 een adellijke [[Sint-Elisabeth-orde]] die Elisabeth van Hongarije als patroonheilige heeft gekozen. Het [[Keizerrijk Oostenrijk]] kende van 1898 tot 1918 een [[Elisabeth-Orde]].

In Nederland zijn er drie watersnoodrampen naar haar genoemd omdat ze op of rond haar naamdag (toentertijd [[19 november]]) vielen: De St Elisabethsvloed van [[Sint-Elisabethsvloed (1404)|1404]], [[Sint-Elisabethsvloed (1421)|1421]] en [[Sint-Elisabethsvloed (1424)|1424]]. Mede onder invloed van deze overstromingen ontstond 600 jaar geleden de [[Nationaal Park De Biesbosch|Biesbosch]].

== Iconografie ==
Elisabeth wordt doorgaans afgebeeld als [[koningin (titel)|koningin]] met de kroon op het hoofd. Zij heeft als [[attribuut (beeldende kunst)|attributen]] een kan en brood. Soms heeft zij rozen in haar schoot. Dikwijls knielt er een bedelaar aan haar voeten die zijn hoed ophoudt, terwijl Elisabeth er geld in stort. Vaak heeft zij niet één maar drie kronen bij zich. Men zegt dat ze drie kronen verdiende; de kroon der martelaren om haar boetedoening, de kroon der maagden om haar zuiverheid en de kroon der predikers om haar goede voorbeeld. Of ook dat zij gedurende drie levensperioden uitblonk in heiligheid; in haar maagdelijke staat, als echtgenote en als weduwe.
Deze iconografie toont gelijkenissen met deze van de heilige [[Elisabeth van Aragón|Elisabeth van Portugal]].

== Galerij ==
<gallery mode="packed" widths=150px heights=150px>
Elisabeth van Thüringen Begijnhofkerk Groot Begijnhof Sint-Amandsberg 7-07-2019.jpg|Elisabeth in de [[Begijnhofkerk Heilige Elisabeth van Hongarije, Heilige Michael en Heilige Engelen|Begijnhofkerk Heilige Elisabeth]]
Bestand:Simone Martini 046.jpg|Afbeelding door Simone Martini
Bestand:Elisabeth buiten markt.jpg|[[Sint-Elisabethkerk (Grave)|Sint Elisabethkerk]] in [[Grave (plaats)|Grave]]
Bestand:Elisabeth elisabeth04.jpg|Afbeelding in de Sint Elisabethskerk te Grave
Bestand:Elisabeth elisabeth03.jpg|Afbeelding in de Sint Elisabethskerk te Grave
Bestand:Elisabeth elisabeth02.jpg|Afbeelding in de Sint Elisabethskerk te Grave
Bestand:Elisabeth elisabeth01.jpg|Afbeelding in de Sint Elisabethskerk te Grave
Bestand:Orde van de Heilige Elisaberh Beieren aan strik.jpg|Versiersel van de Beierse damesorde
Bestand:Elisabethorden Oostenrijk.jpg|Versiersel van de Oostenrijkse damesorde
Bestand:MCC-39976_Elisabeth_van_Hongarije.jpg|De heilige Elisabeth, [[Opper-Gelre]], ca. 1510
</gallery>

== Literatuur ==
* {{aut|[[Mary Lavater-Sloman|Lavater-Sloman, M.]]}}, ''Triumph der Demut'' (roman).

== Literatuur ==
* {{aut|[[Mary Lavater-Sloman|Lavater-Sloman, M.]]}}, ''Triumph der Demut'' (roman).

== Zie ook ==
; Kerken gewijd aan Elisabeth van Thüringen
* [[Elisabethkerk (Marburg)]]
* [[Église Sainte-Élisabeth]] (Parijs)
* [[Kathedraal van Košice]]
* [[Sint-Elisabethkerk (Bratislava)]]

{{Appendix|2=
* K. Langosch, ‘Caesarius von Heisterbach’, in: ''Die deutsche Literatur des Mittelalters. Verfasserlexikon.'' Dl. I. (2e ed. Berlijn en New York 1978) blz. 1152-1168, aldaar 1162.
* [[Jo Claes|Claes J.]]; Claes A. & Vincke, K. (2002) ''Sanctus, Meer dan 500 heiligen herkennen''. Leuven: Davidsfonds {{ISBN|90-806883-3-9}}
----
'''Noten'''
{{References|group=noot}}
----
'''Referenties'''
{{References}}
}}

[[Categorie:Heilige in het christendom]][[Categorie:Heilige of zalige van koninklijke afkomst]][[Categorie:Hongaars heilige of zalige]][[Categorie:Arpaden]]
[[Categorie:Franciscaan|Thüringen]][[Categorie:Persoon in de 13e eeuw]]

Elisabeth van Thüringen - Bewerkingsoverzicht

Colani: /* Zie ook */