Colani: Tekst vervangen - "{{Woordenboek}}↵" door ""

2024-12-04T13:07:21Z

Tekst vervangen - "{{Woordenboek}}↵" door ""

Nieuwe pagina

{{Zie dp}}
[[Bestand:Odeigne Vi1.jpg|thumb|[[Odeigne]], provincie [[Luxemburg (provincie)|Luxemburg]], [[Wallonië]]]]
[[Bestand:Fajã de Água.jpg|thumb|[[Fajã de Água]] op het eiland [[Brava (eiland)|Brava]], [[Kaapverdië]]]]
[[Bestand:Gambian village.jpg|thumb|Dorp in [[Gambia (land)|Gambia]]]]
[[Bestand:Fishing Village along Coast - Near Salvador - Brazil.jpg|thumb|Vissersdorp nabij [[Salvador (stad)|Salvador]], [[Brazilië]]]]
[[Bestand:Daria Milisent.jpg|thumb|[[:ru:Мономахово|Monomachovo]], nabij de kust van de [[Grote Oceaan]], [[Primorskij Kraj]], [[Siberië (hoofdbetekenis)|Siberië]]]]
[[Bestand:Historical postcard of Tršice.jpg|thumb|Historische [[ansichtkaart]] van [[Tršice]], [[Tsjechië]]]]
[[Bestand:Stockton, Wiltshire, c. 1910.png|thumb|[[Stockton (Wiltshire)]] ([[Verenigd Koninkrijk (hoofdbetekenis)|VK]]) op een ansichtkaart uit ongeveer 1910]]
[[Bestand:Cezanne - Mont Sainte-Victoire and Hamlet Near Gardanne.jpg|thumb|Dorpje bij [[Gardanne]], [[Frankrijk (hoofdbetekenis)|Frankrijk]], geschilderd door [[Paul Cézanne]]]]
Een '''dorp''' is een kleine [[nederzetting]], een plaats of kern waar meerdere huizen bij elkaar liggen. Dorpen worden aangetroffen in [[Platteland|landelijk]] gebied en waren tot de [[industriële revolutie]] en de daarmee gepaard gaande [[verstedelijking]] de meest voorkomende woonplaatsen. In bestuurlijke taal worden dorpen in al hun verscheidenheid vaak aangeduid als 'kleine kernen'.

In het Nederlands en veel andere talen worden woonplaatsen in het algemene spraakgebruik benoemd als ofwel dorp, ofwel [[stad]]. Een stad is een grotere woonplaats. Traditioneel in Europa is een stad een woonplaats (of [[gemeente (bestuur)|gemeente]]) met bijzondere administratieve status, de [[stadsrechten]]. In Nederland is het verschil al sinds de 18<sup>e</sup> eeuw meestal symbolisch. Na de [[gemeentewet]] van 1851 hebben steden geen bijzondere juridische status meer. In België is een stad een gemeente die door besluit van de overheid de stadstitel draagt.

Kleinere dorpen of kernen worden ook [[gehucht]]en of [[buurtschap]]pen genoemd.

== Definitie ==
Het begrip dorp wordt niet in absolute zin gedefinieerd door bijvoorbeeld het aantal woningen of [[Bevolking|inwoners]]. In de algemene taalgebruik geldt:
* Een dorp is groter dan een [[gehucht]] of [[buurtschap]], al worden deze woonplaatsen ook wel als dorpen of delen van dorpen beschouwd.
* Een dorp is kleiner dan een [[vlek (nederzetting)|vlek]] (in de oorspronkelijke betekenis) en nog kleiner dan een [[stad]].

Een [[kerkdorp (nederzetting)|kerkdorp]] is een dorp met een eigen [[kerkgebouw]], behorend tot een [[Parochie (kerk)|parochie]] ([[Rooms-katholieke Kerk|rooms-katholiek]]) of [[Gemeente (kerk)|kerkelijke gemeente]] ([[Protestantisme|protestants]]) waar tevens een of meer nabijgelegen gehuchten onder vallen.

Naar functie onderscheidt een dorp zich van oudsher van een stad door de nadruk op agrarische activiteiten. Het merendeel van de inwoners van een dorp vindt (traditioneel) zijn bestaan in [[landbouw]], [[veeteelt]], [[visserij]] of [[bosbouw]], of de landbouw is in ieder geval aanwezig. Toerisme kan ook een typisch activiteit zijn. Een stad wordt gekenmerkt door niet-agrarische een gespecialiseerde activiteiten: [[bedrijf|bedrijvigheid]]/[[industrie]], [[dienst (instelling)|diensten]], [[onderwijs]], [[gezondheidszorg|zorg]], [[openbaar bestuur]] et cetera.

Traditioneel heeft een dorp geen [[stadsrechten]], d.w.z. historisch geldende rechten en plaatselijke privileges, zoals voor het voeren van eigen rechtspraak of het mogen houden van een markt.

Een modern, maar minder exact onderscheid tussen een stad en een dorp is het voorzieningenniveau. Een stad heeft meestal stedelijke voorzieningen, bijvoorbeeld een [[ziekenhuis]], veel speciaalwinkels, voortgezet of hoger [[onderwijs]], [[bioscoop|bioscopen]], een [[Theater (gebouw)|schouwburg]] enz.

Een dorp onderscheidt zich van oudsher in [[Stedenbouwkunde|stedenbouwkundige]] verschijningsvorm van een stad door zijn organische en kleinschalige groei en opbouw, een stad is meer planmatig en grootschalig. Er is daardoor een sterke verweving met het landelijke gebied eromheen.{{Bron?||2015|10|05}} De traditionele stad heeft een scherpere begrenzing (heel vroeger met [[verdedigingswerk]]en in de vorm van een [[stadswal]]). Ten slotte wordt een dorp gekenmerkt door lage bebouwing in een lage dichtheid; in een stad ontstaat door grondschaarste een sterke neiging naar het realiseren van [[hoogbouw]].

Vanuit het oogpunt van [[sociale cohesie|sociale samenhang]] kan gesteld worden dat een dorp een hechte gemeenschap heeft (men kent elkaar, er is meer [[sociale controle]]). Een stedelijke samenleving is vrijer, [[Anonimiteit|anoniemer]] en soms door eenzaamheid gekenmerkt. Het dorpse karakter wordt ook uitgedrukt in benamingen van lokale voorzieningen zoals het [[dorpshuis]] en het "dorps[[café]]".

== Geschiedenis en functie ==
Een dorp is een vaste verblijf- of woonplaats van een groep mensen, oftewel een groep [[Huis (woning)|woningen]]. In de ontwikkeling van het menselijke bestaan is het dorp de opvolging van het [[Nomade|nomadische]] of rondzwervende bestaan. Een dorp onderscheidde zich van een nomadische levensvorm met [[tent]]en door de vaste huizen, gebouwd van hout, steen en/of andere vaste (zware) materialen.

Het bij elkaar wonen in een dorp leidt in meerdere of mindere mate tot aansluitende functies en activiteiten oftewel tot [[Bedrijf|bedrijvigheid]]. In het verleden was deze bedrijvigheid vaak aan huis gebonden en later zijn ook afzonderlijke bedrijven en organisaties ontstaan of door de overheid worden opgericht, bijvoorbeeld [[Kerk (instituut)|kerken]], [[Gebedshuis|gebedshuizen]] en later [[School (instelling)|scholen]] en [[Gemeente (bestuur)|gemeentebestuur]]. Tot in de jaren 1960 of 1970 was het typische dorp nog vaak een socio-economisch zelfdragend eenheid met een eigen identiteit, die kleinbedrijven met veel werkplaatsen en ook een zekere aanbod aan [[detailhandel]] had.

In België, Nederland en zeker ook in andere landen in [[Europa (werelddeel)|Europa]] zijn activiteiten en faciliteiten sinds de tweede helft van de 20e eeuw wel steeds verder van de dorpen verdwenen. Gemeentes zijn vaak grootschaliger organisaties geworden. Scholen worden gesloten en openbare diensten gecentraliseerd. Door de [[landbouwmechanisatie]] verdwenen veel werkplaatsen. Auto's zorgden voor de opkomst van het [[forensisme]] en bevorderde het verdwijnen van kleinhandel tot voordeel van [[supermarkten]]. [[Secularisering|ontkerkelijking]] zorgde voor sluiting van veel kerken. Nadat de meeste dorpen [[slaapstad|forensenplaatsen]] zijn geworden, is de sociale gemeenschap nu vaak op [[vrije tijd|vrijetijdsactiviteiten]] gebaseerd, zoals [[sport]], [[hobby]]'s en vrijwillige [[Vereniging (organisatie)|verenigingen]]. De basisschool, indien die nog bestaat, is vaak een belangrijk draaipunt voor inwoners met kinderen.

=== Verstedelijking ===
[[Bestand:Genk - Steenkoolmijn Waterschei Schachttoren.jpg|thumb|[[Genk]] groeide door de snelle ontwikkeling van de [[mijnbouw]] uit tot kleine stad.]]
[[Bestand:Pastorie Sint Cordula 032.jpg|thumb|Hoewel verworden tot een voorstad van [[Antwerpen (stad)|Antwerpen]] heeft [[Schoten (België)|Schoten]] nog dorpse bebouwing zoals Pastorie Sint Cordula.]]
Dorpen verliezen letterlijk en figuurlijk terrein aan steden: verstedelijking. Deze ''beweging'' is duidelijk in gang gezet door de industriële revolutie en in ieder geval sindsdien is het een min of meer voortdurend proces, al gaat de verstedelijking niet altijd even snel. Zeker in de [[westerse wereld]] zijn bovendien ook tegengestelde ontwikkelingen mogelijk ([[Suburbanisatie]]), al heeft dit tot [[Paradox (logica)|paradoxaal]] effect dat ook deze dorpen verstedelijken.

Verstedelijking werkt gelijktijdig op 3 manieren:
* Steden groeien doordat mensen uit dorpen daar om uiteenlopende redenen naartoe trekken, vaak gaat het vooral om sociaal-economische belangen, zoals kansen op het vinden van (beter betaald) werk. De trek naar de stad blijkt uiteindelijk in veel landen dan niet het gewenste effect te hebben.<ref>{{Citeer web|url=http://www.cmo.nl/vnarena/aardrijkskunde/basisopdrachten/allemaal-op-een-kluitje/lees-dit-de-stad-trekt|titel=Lees dit: de stad trekt|bezochtdatum=2017-11-22|auteur=Administrator|werk=www.cmo.nl|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20171201044620/http://www.cmo.nl/vnarena/aardrijkskunde/basisopdrachten/allemaal-op-een-kluitje/lees-dit-de-stad-trekt|archiefdatum=2017-12-01|dodeurl=nee}}</ref><ref>{{Citeer web|url=https://www.nrc.nl/nieuws/2010/10/28/de-grote-trek-naar-centraal-china-11962456-a768470|titel=De grote trek naar Centraal-China|bezochtdatum=2017-11-22|werk=NRC|taal=|archiefurl=https://web.archive.org/web/20201028212807/https://www.nrc.nl/nieuws/2010/10/28/de-grote-trek-naar-centraal-china-11962456-a768470|archiefdatum=2020-10-28|dodeurl=nee}}</ref> In 2016 liepen ook in Nederlandse gebieden dorpen leeg, er wordt wel geprobeerd deze ontwikkeling tegen te gaan (zie ook onderaan dit hoofdstukje).<ref>{{Citeer web|url=https://www.metronieuws.nl/nieuws/binnenland/2016/09/hoe-voorkom-je-dat-de-dorpen-leeglopen|titel=Hoe voorkom je dat de dorpen leeglopen?|bezochtdatum=2017-11-22|werk=Metronieuws|archiefurl=https://web.archive.org/web/20171201034044/https://www.metronieuws.nl/nieuws/binnenland/2016/09/hoe-voorkom-je-dat-de-dorpen-leeglopen|archiefdatum=2017-12-01|dodeurl=nee}}</ref><ref>{{Citeer web|url=http://dvhn.nl/groningen/Bevolkingsprognose-2016-Stad-bruist-en-het-dorp-sterft-21624567.html|titel=Bevolkingsprognose 2016: Stad bruist en het dorp sterft|datum=12 september 2016|bezochtdatum=2 december 2021|archiefurl=https://web.archive.org/web/20171201034536/http://www.dvhn.nl/groningen/Bevolkingsprognose-2016-Stad-bruist-en-het-dorp-sterft-21624567.html|archiefdatum=2017-12-01|dodeurl=nee}}</ref>
* Steden groeien naar dorpen toe en breidden zich dan vervolgens rond deze dorpen uit, waarmee de dorpen in het stedelijke gebied opgaan.
* Dorpen groeien zelf uit tot stad. Dit kan zijn in de vorm van een op zichzelf staande stad. Ook kunnen het [[Voorstad|voorsteden]] worden van een naburige grote stad: de plaats gaat dan op in de [[agglomeratie]] van de grote stad, waarbij ook nog andere woonplaatsen zijn aangesloten.
Het opgaan in stedelijk gebied en het zelf groter groeien tot stad kunnen uiteindelijk dus ongeveer hetzelfde betekenen. Of er sprake is van groei van een stad naar een dorp, of dat de groei zich vanuit het dorp volstrekt is dan ook niet altijd even goed te bepalen en ook kan beide tegelijkertijd gebeuren. Naarmate landen meer [[Organisatie|georganiseerd]] zijn wordt verstedelijking meer [[Planning|gepland]] en is het helemaal niet meer uitsluitend een [[autonoom]] proces van afzonderlijke steden of dorpen. Ook het (in naam) behouden blijven van dorpen/dorpsgrenzen of handhaving van dorpse karakters/bebouwing kan met [[bestuur]]lijke planning beïnvloed worden (of dat wordt in elk geval geprobeerd).

=== Ontwikkeling in de 21e eeuw ===
Door ontwikkelingen in hoog geïndustrialiseerde landen zoals [[België]] en [[Nederland]] zijn dorpen en steden minder scherp van elkaar te onderscheiden zijn. Sociaal en cultureel bestaat er minder verwevenheid tussen de inwoners en met het dorp zelf en het omliggende platteland, en zoals in de stad kunnen bewoners vrij anoniem blijven. Nadat het forensisme in de laatste decennia van de 20e eeuw tot norm werd, is er nu o.a. vanwege huizenprijzen en woningkosten ook veel toewandeling van bewoners die geen oorspronkelijke band met het dorp hebben, bijzonders in de nabijheid van een grotere stad.

Echter bestaat er wereldwijd ook in grotere steden gemeenschappen met een zogenaamd dorps karakter, hoewel dit begrip vaak niet de sociale en economische kenmerken van een eigenlijk dorp weerspiegelt. In grote conglomeraties bestaan b.v. [[Gated community|gated communities]] en [[Sloppenwijk|krottenwijken]].

Naar Engels voorbeeld (de ''garden city'' of [[tuinstad]]) bestaan sinds de jaren 1900-1925 in België en Nederland nog [[Tuindorp (wijk)|tuindorpen]], geplande [[woonwijk]]en die uiterlijk als een soort dorp zijn ontworpen.

== Typen van dorpen ==
=== Vissersdorp ===
Vissersdorpen bevinden zich wereldwijd aan [[kustlijn]]en en ontlenen hun bestaansrecht aan de [[visserij]]. De plaatsen hebben dus niet zoveel binding met het omliggende vasteland, maar wel met de aangrenzende zee. Dergelijke locaties zijn vaak aantrekkelijk voor het [[toerisme]]. Veel traditionele vissersdorpen hebben zich uiteindelijk ontwikkeld tot [[badplaats]]en, waarbij het belang van de visserij minder groot is geworden.

=== Toeristendorp ===
Dorpen in het binnenland kunnen veelvuldig door toeristen bezocht gaan worden, meestal bevordert door een ligging in gebieden met natuurwaarden of authentieke [[traditie]]s, bebouwing enz.

=== Andere typen dorpen in Nederland ===
{{Zie hoofdartikel|Dorp (Nederland)}}

== Buitenlandse begrippen en indelingen ==
* In Duitsland wordt een dorp die geen zelfstandig gemeente uitmaakt (vaak door gemeentefusies) meestal officieel [[Ortsteil]] genoemd.
* In Japan is het dorp (村, ''[[Gemeente van Japan#Dorp|mura]]'' of ''son'') een lokale bestuurlijke eenheid.
* In Italië is de gebiedsindeling ''[[frazione]]'' vaak een dorp.
* In Polen is de gebiedsindeling ''[[sołectwo]]'' vaak een dorp.
* In Portugal is de gebiedsindeling ''[[freguesia]]'' vaak een dorp.

===Scandinavië===
De cultuurlandschap van Scandinavië is gekenmerkt van alleenstaande boerderijen. De oude, gesloten dorpen van Centraal- en Zuid-Europa waren met het [[feudalisme]] verbonden, maar dit systeem drong niet echt naar het Noorden door.

Alleen in (Oost-)Denemarken (inbegrepen [[Schonen]]) werd het landbouw vanaf de middeleeuwen gedeeltelijk gekenmerkt door dorpen met [[horigheid|pachtboerderijen]] die in het bezit van een adellijk goed, de kroon of de kerk waren ([[cijns]]boeren, maar zonder [[lijfeigenschap]]). Soms bestond een dorp uit boerderijen van horige en vrije boeren onder elkaar. Door de grote [[landbouwhervormingen in Denemarken]] van ongeveer 1760 tot 1810 werd de horigheid opgeheven. Er vond [[ruilverkaveling]] plaats, de meeste boerderijen werden uit de dorpen naar het open land verplaatst, en de gemeenschappelijke teelt van het land werd opgeheven. Middeleeuwse dorpskernen zijn dus meestal verdwenen, maar zijn soms nog te vinden op [[Zeeland (provincie)|Zeeland]], [[Funen]] en in [[Oost-Jutland]] met dichtbij elkaar staande huizen rond een dorps[[vijver]]. Veel Deense dorpen zijn pas aan het eind van de 18<sup>e</sup> of begin van het 19e eeuw gegroeid, op basis van de [[spoorweg]]en, al dan met een ander charakter, de typische ''stationsby'' (stationsdorp).

Het Deens gebruikt gezamenlijk het woord ''by'' (meervoud: ''byer'') voor dorpen en steden, maar specifiek kan een dorp ook ''landsby'' worden benoemd. Administratief bestonden tot 1970 ook ''købstad'' ([[marktstad]]), enkele kleinere ''handelspladser'' en in [[Zuid-Jutland]] ook ''flække'' ([[Vlek (nederzetting)|vlek]]).

In het Noors betekent ''by'' een stad, terwijl landelijke kernen meestal gewoon ''sted'' (plaats) worden genoemd, officiëler ook ''tettsted'' (verdichte plaats). Op het platteland zijn deze meestal pas in de 20e eeuw ontstonden, als centrum voor de faciliteiten van een ''bygd'' (geheel van een samenhorende, verspreid bebouwde streek). Vanouds bestaat ook de ''grend'' (gehucht, eigenlijk "buurschap"), een kleine verzameling van boerderijen of huizen.

Een uitzondering in Noorwegen zijn vissersgehuchten (''vær'' of ''fiskevær'') die dicht en compact bebouwd kunnen zijn. Bijzonders in Noord-Noorwegen waren deze vissersdorpen soms onder één "heer" georganiseerd, de ''væreier'' (dorpseigenaar) die bezitter van alle huizen, boten, uitrusting, visgebieden, de haven, dorpswinkel en andere faciliteiten was, en deze aan de vissersbevolking verhuurde.

Historische categorieën van steden in Noorwegen waren ''kjøpstad'' en ''ladested'' (verladingsplaats). Tot 1992 werd onderscheiden tussen stads- en landgemeenten (''by- og landkommuner''). Gemeenten met over 5000 inwoners kunnen sinds 1997 naar eigen keuze zichzelf ''by'' noemen. Verder hadden de [[mijnbouw]]plaatsen [[Kongsberg (plaats)|Kongsberg]] (zilver) en [[Røros]] (koper) status van ''bergstad''. Zo omschrijft zich Røros nog ter goede van het toerisme.

===Centraal- en Oost-Europa===
{{Zie hoofdartikel|Selo (woord)}}
[[Bestand:Biala-voda-Burgas-district.jpg|thumb|Het straatbeeld in [[Bjala Voda (Boergas)|Bjala Voda]], een dorp in het oosten van [[Bulgarije]].]]
Dorpen in Slavische landen, waaronder [[Bulgarije]], [[Kroatië]], [[Noord-Macedonië]], [[Oekraïne]], [[Rusland]] en [[Servië]], worden '''selo''' ([[Cyrillisch alfabet|Cyrillisch]]: село, [[meervoud (taal)|mv.]] села; ''sela'') genoemd. In Bulgarije zijn er bijvoorbeeld veel ''sela'' die de naam 'Novo Selo' ("nieuw dorp") dragen, bijvoorbeeld [[Novo Selo (Sofia)]] of [[Novo Selo (Vidin)]]. Een voorbeeld uit Rusland is [[Tsarskoje Selo]] en een voorbeeld uit Kroatië is [[Zagorska Sela]].

== Wetenswaardigheden ==
* 1978 was het [[Jaar van het Dorp]] in een grootschalige overheidscampagne in Vlaanderen.
* ''[[Het Dorp (Arnhem)|Het Dorp]]'' is een bekende woongemeenschap voor mensen met een ernstige [[Handicap (medisch)|handicap]]. De stichting ervan werd mogelijk door de eerste 24-urige Nederlandse nationale televisiemarathon ''[[Open het Dorp]]'', die op [[26 november|26]] en 27 november 1962 live gepresenteerd werd door [[Mies Bouwman]].
* De roman ''[[Dorp aan de rivier (boek)|Dorp aan de rivier]]'' uit 1934 van [[Antoon Coolen (1897-1961)|Anton Coolen]] is naar een scenario van [[Hugo Claus]] verfilmd door [[Fons Rademakers]] als zijn regisseursdebuut in 1958. Het gaat in feite over het dorp [[Lith (plaats)|Lith]] aan de Maas.
* Het ''[[Verscholen Dorp]]'' was vanaf mei 1943 een verzameling van negen hutten in de bossen bij [[Vierhouten]], waar meer dan 80 onderduikers zich voor de Duitsers verborgen hielden tot ze in oktober 1944 werden ontdekt. Bron: A. Visser, ''Het verscholen dorp'' en J. Thijssen, ''idem''.
* Bekende fictieve dorpen zijn ''[[Juinen]]'' van [[Kees van Kooten]] en [[Wim de Bie]], ''[[Lenten]]'' uit de boekenserie [[De Kameleon (boekenserie)|De Kameleon]] van [[Hotze de Roos]] en ''Ons dorp'' van [[Samson en Gert (televisieserie)|Samson en Gert]].
* ''[[Het dorp (lied)|Het dorp]]'' is een lied, gezongen door [[Wim Sonneveld]]. De melodie is van het [[Frans]]e ''[[La Montagne (Jean Ferrat)|La montagne]]'' van [[Jean Ferrat]]. De tekst is van [[Friso Wiegersma]]. Het lied zou gaan over [[Deurne (Nederlandse plaats)|Deurne]].
* De aanduiding 'dorp' treft men ook aan bij uiteenlopende recreatie-, ontmoetings- of tijdelijke huisvestingsplaatsen, bijvoorbeeld: ''[[vakantiedorp]]'', ''[[kinderdorp]]'' en het met iedere [[Olympiade]] verbonden ''[[olympisch dorp]]''.
* Met het begrip dorp wordt nogal eens verwoord dat ook binnen grotere [[Aardrijkskunde|geografische]] eenheden, zoals een stad, alles en iedereen met elkaar in verbinding staat (soms anders dan vroeger het geval was). Zelfs de wereld wordt wel een dorp genoemd ([[Mondialisering|mondialisering of globalisering]]).

== Externe links ==
* Uitzending [[televisieprogramma]] [[Andere Tijden]] van [https://www.npo.nl/andere-tijden-special-van-doarp-en-durp/13-08-2016/VPWON_1263613 Doarp en durp] over veranderingen binnen Nederlandse dorpen.
* [https://www.netwerkduurzamedorpen.nl/ Netwerk Duurzame Dorpen (Nederland)]
* {{fr}}[http://www.beauxvillages.be/ Les Plus Beaux Villages de Wallonie] ''(Mooiste dorpen van [[Wallonië]])''
* {{fr}}[https://web.archive.org/web/20171201042516/http://actualite-regionale.dhnet.be/belgique-villages.html DH.be over dorpen]

{{Appendix}}
{{Commonscat|Villages}}
{{Navigatie landschapselementen}}

[[Categorie:Dorp| ]]
[[Categorie:Nederzettingstype]]

Dorp - Bewerkingsoverzicht

Colani: Tekst vervangen - "{{Woordenboek}}↵" door ""